Кіріспе

ГМО-ны пайдалануды бақылау әдістері ГМО-ны пайдалануды шектеу технологиясы (ГУРТ), сондай-ақ терминатор технологиясы немесе өзін-өзі өлтіру тұқымы деп аталады, бұл белгілі бір ынталандыруларға жауап ретінде кейбір гендерді белсендіре отырып (немесе өшіре отырып) генетикалық модификацияланған дақылдарды пайдалануды шектеудің ұсынылған әдістері, әсіресе екінші буын тұқымдарының тұқымсыз болуына себеп болады. GURT-ны әзірлеу және қолдану - бұл ең алдымен жеке сектордағы ауыл шаруашылығы селекционерлерінің өз инновацияларын қорғау көлемін арттыру әрекеті. GURT туралы алғаш рет БҰҰ-ның биологиялық әртүрлілік туралы конвенциясына ғылыми, техникалық және технологиялық кеңес беру жөніндегі қосалқы орган (SBSTTA) хабарлады. Процесстің басқа нұсқаларында оператор блокерлік тізбекті кесіп тастайтын ферменттерді жасау үшін белгілер ауыстырғышына байлануы керек. Алайда, репрессорлар бар, олар қасиетті ауыстырғышты байлап, оны бұған жол бермейді. Бұл жағдайда, сыртқы кіріс қолданылған кезде, репрессорлар қасиеттің ауыстырғышының орнына оған байланады, бұл блокерлік тізбекті кесіп тастайтын ферменттерді жасауға мүмкіндік береді және қасиет білдіріледі. ГУРТ-ның басқа да түрлері кеңінен таралған, соның ішінде генетикалық ауыстырғыш блокерлік тізбекке тікелей әсер етіп, қасиет ауыстырғышының қажеттілігін болдырмау сияқты жүйелер бар. V GURT-тар бірінші болып әзірленді, 1990 жылдары патенттермен, ал T GURTS кейін дамыды және кейде V GURTS-тің екінші буыны деп саналады. Сондықтан GURT технологиясын дамушы елдерге енгізуге қарсылық күшті.

Дау

2006 жылға қарай GURT тұқымы әлемнің ешбір жерінде фермерлердің, тұтынушылардың, жергілікті халықтардың, үкіметтік емес ұйымдардың және кейбір үкіметтердің қарсылығына байланысты коммерцияланбады. Бұл технологияны пайдаланып, генетикалық пайдалануды шектеу технологиясын өндіретін компаниялар, сатылатын тұқымдарды қайта егуге болмайтындықтан, әлдеқайда көп табыс табуға мүмкіндік алады. Тағы бір алаңдаушылық – тұқым сатып алатын фермерлерге елеулі зиян тиеді, себебі олар әр жыл сайын жаңа тұқым сатып алуға мәжбүр болады. Бұл азық-түлік бағаларының өсуіне алып келуі мүмкін деген пікір бар. Кейбір мамандар GURT тұқымдары биологиялық әртүрліліктің айтарлықтай төмендеуіне және өсімдіктердің жергілікті түрлеріне қауіп тудыруы мүмкін деп алаңдайды. Дегенмен, технологияны қолдайтындар бұл таластарға қарсы шығып, ГМО емес гибридтік өсімдіктер де осылай қолданылатынын және GURT тұқымдары фермерлерге тозаңданудың таралуымен күресуге көмектесе алатынын, сондықтан пайдасы ықтимал зияндарынан басым түсетінін айтады. 2000 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Биологиялық әртүрлілік туралы конвенциясы «терминатор» тұқымдарын далалық сынақтан өткізуге және коммерциялық сатуға де-факто мораторий енгізуді ұсынды; бұл мораторий 2006 жылдың наурыз айында БҰҰ Биологиялық әртүрлілік жөніндегі конвенцияның (UNCBD) COP8 отырысында қайта бекітілді және күшейтілді. Атап айтқанда, мораторийде технологияның ықтимал тәуекелдері жөніндегі зерттеулердің жетіспеуіне байланысты, GURT-ті және оларды пайдаланатын өнімдерді жеткілікті негіз болғанша далалық сынақтан өткізуге рұқсат бермеу ұсынылды. Үндістан және Бразилия бұл технологияны тыйым салу туралы ұлттық заңдар қабылдады.