2001 жылғы өсімдік генетикалық ресурстары туралы шарттыма
International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture
Өсімдік генетикалық ресурстары: 2001 жылғы халықаралық келісімшарт азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, фермерлердің құқықтарын қорғайды, пайда бөлісімін регламенттейді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
2001 жылғы өсімдік генетикалық ресурстар туралы шарт
2001 treaty on plant genetic resources
Азық-түлік және ауыл шаруашылығы үшін өсімдік генетикалық ресурстар туралы халықаралық шарт (ITPGRFA, Халықаралық тұқым шарты немесе Өсімдік шарты) – биологиялық әртүрлілік туралы конвенциямен үйлесімді, әлемдік азық-түлік және ауыл шаруашылығы үшін өсімдік генетикалық ресурстарын (ӨГР) сақтау, алмасу және тұрақты пайдалану арқылы азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, оның пайдаланылуынан туындайтын әділ және теңдей үлестіруді қамтамасыз етуге, сондай-ақ фермерлердің құқықтарын мойындауға бағытталған жан-жақты халықаралық келісім. Ол 2001 жылы Мадридте қол қойылып, 2004 жылдың 29 маусымында күшіне енді.
The International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture (also known as ITPGRFA, International Seed Treaty or Plant Treaty), is a comprehensive international agreement in harmony with the Convention on Biological Diversity, which aims at guaranteeing food security through the conservation, exchange and sustainable use of the world's plant genetic resources for food and agriculture (PGRFA), the fair and equitable benefit sharing arising from its use, as well as the recognition of farmers' rights. It was signed in 2001 in Madrid, and entered into force on 29 June 2004.
Қатысушы елдер
2024 жылдың ақпан айына дейін Өсімдіктер туралы шартқа 150 келісуші тарап (149 мүше мемлекет және 1 үкіметаралық ұйым, Еуропалық Одақ) қатысқан.
There are 150 contracting parties to the Plant Treaty (149 Member States and 1 intergovernmental organization, the European Union) as of February 2024.
Шаруашылық жүргізушілердің құқықтары
Шарт фермерлердің құқықтарын ұлттық заңнамаларға сәйкес мойындайды: а) тамақ және ауыл шаруашылығы үшін өсімдік генетикалық ресурстарға қатысты дәстүрлі білімді қорғауға; б) тамақ және ауыл шаруашылығы үшін өсімдік генетикалық ресурстарды пайдаланудан туындайтын пайданы әділ бөлісуге қатысу құқығына; және в) тамақ және ауыл шаруашылығы үшін өсімдік генетикалық ресурстарды сақтау және тұрақты пайдалану мәселелері бойынша ұлттық деңгейде шешім қабылдауға қатысу құқығына. Шарт өсімдік тұқымдық плазмасын алмасуды және Стандартты материалдық беру туралы келісім (SMTA) арқылы пайданы бөлісуді жеңілдету үшін Көпжақты қол жеткізу және пайданы бөлісу жүйесін құрады. Алайда, фермерлердің құқықтары жобасының Реджин Андерсенің және басқалардың, соның ішінде БҰҰ-ның азық-түлік құқығы жөніндегі арнайы баяндамашысы Оливье Де Шуттердің пікірінше, фермерлердің құқықтарын түсіндіру және іске асыру нашар және барлық елдерде бірдей емес. Егер фермада сақталған тұқымдарды сақтау, пайдалану, алмасу және сату үшін ПГӨР-ді сақтап, тұрақты пайдаланатын фермерлердің құқықтарын іске асыруға тұрақты және күшті халықаралық назар аударылмаса, егістік дақылдарының генетикалық әртүрлілігі мен олармен байланысты ауыл шаруашылығы биологиялық әртүрлілігі зардап шегеді. Мысалы, Үндістан 2001 жылғы Өсімдік сорттарын қорғау және фермерлердің құқықтары заңында фермерлердің өздері өндірген тұқымдарды сақтау және сату құқығын, тіпті оларда қорғалған сорттың гендері болса да, шектеулі түрде қарастырады. 2019 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Шаруалар және ауылдық жерлерде жұмыс істейтін басқа адамдардың құқықтары туралы декларациясын қабылдауы Өсімдіктер туралы шартта қамтылған фермерлердің құқықтарын қайта растады.
The treaty recognises farmers' rights, subject to national laws to: a) the protection of traditional knowledge relevant to plant genetic resources for food and agriculture; b) the right to equitably participate in sharing benefits arising from the utilisation of plant genetic resources for food and agriculture; and c) the right to participate in making decisions, at the national level, on matters related to the conservation and sustainable use of plant genetic resources for food and agriculture. The Treaty establishes the Multilateral System of Access and Benefit sharing to facilitate plant germplasm exchanges and benefit sharing through Standard Material Transfer Agreement (SMTA). However, as Regine Andersen of the farmers' rights project, among others, including Olivier De Schutter, the UN Special Rapporteur on the Right to Food, argue, the interpretation and realisation of farmers' rights is weak and is not the same across all countries. Without a consistent, strong international focus on realising the rights of farmers who conserve and sustainably use PGRFA to save, use, exchange and sell seeds saved on farm, genetic variety of crops and related agricultural biodiversity will suffer. India, for example, includes an interpretation of farmers' rights in its Plant Variety Protection and Farmers' Rights (PPV&FR) Act, 2001, allowing farmers a restricted right to save and sell seed they have produced on farm as they always have, even if it contains genes from a protected variety. In 2019, the adoption of the United Nations Declaration on the Rights of Peasants and other people working in rural areas reaffirmed the farmers' rights contained in the Plant Treaty.
Көпжақты жүйе
Келісімде азық-түлік қауіпсіздігі мен өзара тәуелділік үшін маңызды 64 азық-түлік және жем-шөп дақылдарының тізімі бойынша келісімді ратификациялаған елдер арасында қол жеткізу және пайданы бөлудің көпжақты жүйесі (МКЖ) енгізілген. Аталған тұқымдар мен түрлер келісімнің 1-қосымшасында тізілген. Келісімді Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО) Азық-түлік және ауыл шаруашылығы үшін генетикалық ресурстар жөніндегі комиссиясы (CGRFA) келісті және 2006 жылдан бері ФАО басшылығымен өз басқару органына ие. Басқару органы – 19-бапта белгіленгендей, Келісімнің жоғары органы болып табылады. Барлық келісуші тараптардың өкілдерінен құралған оның негізгі қызметі – Келісімді толыққанды іске асыруға, соның ішінде Келісімді іске асыру бойынша саяси бағыт беруге көмектесу. Басқару органы өзінің Ішкі қағидаларына сәйкес Төрағаны және Төраға орынбасарларын сайлайды. Олар жиынтығында "Бюро" деп аталады. Кейбіреулердің пікірінше, бұл келісім қазіргі және болашақ азық-түлік қауіпсіздігі үшін маңызды өсімдік генетикалық ресурстарының барлық шаруалар үшін және жалпы қоғамдық меншікке қолжетімді болуын қамтамасыз ететін жауапты жаһандық басқарудың үлгісі болуы мүмкін. Дүниежүзілік өсімдік генетикалық ресурстарының азық-түлік және ауыл шаруашылығына арналған жағдайы туралы екінші есептің (SoWPGR 2) "Өсімдік генетикалық ресурстарына қол жеткізу, оларды пайдаланудан туындайтын пайданы бөлісу және шаруалардың құқықтарын іске асыру" тақырыбындағы 7-тарауы негізінен Халықаралық келісімге арналған.
The treaty has implemented a Multilateral System (MLS) of access and benefit sharing, among those countries that ratify the treaty, for a list of 64 of some of the most important food and forage crops essential for food security and interdependence. The genera and species are listed in Annex 1 to the treaty. The treaty was negotiated by the Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture (CGRFA) and since 2006 has its own Governing Body under the aegis of the FAO. The Governing Body is the highest organ of the Treaty as established in Article 19. Composed of representatives of all Contracting Parties, its basic function is to promote the full implementation of the Treaty, including the provision of policy guidance on the implementation of the Treaty. The Governing Body elects its Chairperson and Vice Chairpersons, in conformity with its Rules of Procedure. They are collectively referred to as "the Bureau". Some believe the treaty could be an example of responsible global governance for ensuring that plant genetic resources essential for present and future food security can be kept accessible to all farmers and in the public domain. Chapter 7 of the Second Report on the State of the World's Plant Genetic Resources for Food and Agriculture (SoWPGR 2) entitled "Access to Plant Genetic Resources, the sharing of benefits arising out of their utilization and the realization of Farmers' Rights" is mainly dedicated to the International Treaty.
1-қосымшаға жататын дақылдардың тізімі
Тіпті ғасырлар бойы бір мәдениеттің бөлігі болған тағамдар да әлемнің екінші жағындағы бір аймақтың туған жері болуы мүмкін. Бұл жаһандық таралу фермерлер мен шаруа қожалықтарының тұқымдар мен генетикалық материалдарды көршілермен немесе сауда арқылы әрдайым жомарттықпен бөліскенін көрсетеді. Адамдар жаңа жерлерді іздеп шыққанда, олардың тұқымдары олардың диаспорасының бір бөлігі болды. Осының салдарынан, біз енді бірде-бір елдің тек өзінің шекараларында өсетін өсімдіктерге ғана сүйене отырып, толыққанды өмір сүре алмайтын әлемде өмір сүріп жатырмыз. Келісімшарт азық-түлік дақылдары мен олардың генетикалық материалдарын ашық алмасуды одан әрі жеңілдетеді. Келісімшарттың көпжақты жүйесіне енгізілген өсімдіктердің генетикалық материалының тізімі негізгі азық-түлік дақылдары мен шөптерімдерден тұрады. Шөптерімдер бұршақты шөптерімдер мен астық шөптерімдерге бөлінеді. Олар азық-түлік қауіпсіздігі және елдердің бір-біріне тәуелділігі критерийлерін ескере отырып таңдалды.
Even foods that have been part of a culture for centuries often are indigenous to a region on the other side of the world. This global dispersal shows the generosity with which farmers and farming communities have always shared seeds and genetic materials with neighbors or through trade. As people ventured forth, looking for new lands, their seeds were part of their diasporas. As a result, we now live in a world in which not one country can be considered self sufficient in terms of being able to survive solely on crops indigenous within its borders. The Treaty facilitates the continued open exchange of food crops and their genetic materials. The list of plant genetic material included in the Multilateral System of the Treaty is made of major food crops and forages. The Forages are also divided in legume forages and grass forages. They were selected taking into account the criteria of food security and country interdependence.
Тарих, келіссөздер және күшіне ену
Келісім 7 жыл бойы келіссөздер жүргізілді. Бұрынғы ерікті келісім – Азық-түлік және ауыл шаруашылығы үшін өсімдік генетикалық ресурстар жөніндегі халықаралық міндеттеме (АЖ) 1983 жылы қабылданды. Алайда, АЖ генетикалық ресурстардың жалпы адамзат мұрасы екендігі принципіне негізделген. Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция (БАК) (1993) генетикалық ресурстарды ұлттық үкіметтердің құзырына және егемендігіне бағындырды. Дегенмен, БАК ауыл шаруашылығының генетикалық ресурстарының ерекше және айрықша сипатын мойындады: олар халықаралық сипатта – елдер мен континенттерді қамтиды – оларды сақтау және тұрақты пайдалану ерекше шешімдерді қажет етеді және олар халықаралық деңгейде азық-түлік қауіпсіздігі үшін маңызды. Содан кейін, АЖ БАК-қа үйлестіру үшін қайта келіссөздерден өтті және келісімшарт ретінде қайта аталды. «Тұқымдық келісімді келіссөздер» деп аталатын келісімшартқа қол жеткізудің ұзақ процесі туралы ақпарат Wayback Machine сайтында табылмайды. Келісімшарт 2001 жылғы 3 қарашада ФАО конференциясының (31-ші сессиясының 3/2001 қаулысы) кезінде 116 дауыспен және 2 қалыс дауыспен (АҚШ және Жапония) мақұлданды. 25-бабына сәйкес, ол 2002 жылғы 4 қарашаға дейін ФАО-ның барлық мүшелеріне немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының немесе Халықаралық атом энергиясы агенттігінің мүшесі барлық мемлекеттерге қол қою үшін ашық болды. Ол барлық мүшелердің ратификациялауына, қабылдауына немесе бекітуіне (26-бап) жататын болды. Азық-түлік және ауыл шаруашылығы үшін өсімдік генетикалық ресурстар жөніндегі халықаралық келісімшарт қабылданғаннан кейін бір жыл өткен соң, яғни 2002 жылғы 4 қарашада, қосылуға ашық болды және қол қою тоқтатылды (27-бап). Осы күнге дейін 77 ел және Еуропалық Одақ келісімшартқа қол қойды. 28-бапқа сәйкес, келісімшарт ФАО мүшелері кем дегенде жиырма ратификациялау, қабылдау, бекіту немесе қосылу құжатын тапсырғаннан кейін тоқсан күн өткен соң күшіне енеді. 2004 жылғы 31 наурызда келісімшарттың күшіне енуі үшін қажетті құжаттар саны (40) жетті, сонда 13 құжат (оның ішінде Еуропалық Одақтың құжаты) ФАО Бас директорына тапсырылды, келісімшарттың күшіне ену күні 2004 жылғы 29 маусым болып белгіленді.
The treaty was under negotiation for 7 years. A previous voluntary agreement, the International Undertaking on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture (IU), was adopted in 1983. However, the IU was reliant on the principle of genetic resources being the common heritage of humanity. The Convention on Biological Diversity (CBD) (1993) brought genetic resources under the jurisdiction and sovereignty of national governments. However, the CBD recognised the special and distinctive nature of agricultural genetic resources: they were international – crossing countries and continents – their conservation and sustainable use requires distinctive solutions and they were important internationally for food security. Subsequently, the IU was renegotiated, to bring it in harmony with the CBD, and was renamed as a treaty. An account of the long process to achieve the treaty called Negotiating the Seed Treaty can be found at Wayback Machine. The treaty was approved during the FAO Conference (31st Session resolution 3/2001) on 3 November 2001, with 116 votes and 2 abstentions (US and Japan). In accordance with its Article 25, it was opened for signatures until 4 November 2002 by all members of FAO or any state member of the United Nations or of the International Atomic Energy Agency. It was subject to ratification, acceptance or approval (Article 26), by all members. The International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture was open to accession a year after adoption and once closed to signatures (Article 27), i. e., on 4 November 2002. 77 countries and the European Union had signed the treaty by that date. In accordance with Article 28, the treaty entered into force on the ninetieth day after the deposit of the fortieth instrument of ratification, acceptance, approval or accession, provided that at least twenty instruments of ratification, acceptance, approval or accession have been deposited by Members of FAO. Having reached the required number of instruments in order for the treaty to enter into force (40) on 31 March 2004, on which date 13 instruments (including the European Union) were deposited with the Director General of FAO, the date of entry into force was on 29 June 2004.