Кіріспе
Генетикалық модификацияланған егін
Генетикалық модификацияланған жүгері – генетикалық модификацияланған егін. Жүгерінің белгілі бір сорттары зиянкестерге және гербицидтерге төзімділік сияқты ауыл шаруашылығы үшін пайдалы қасиеттерді көрсету үшін генетикалық түрлендіруге ұшыратылған. Екі қасиеті бар жүгері сорттары қазірде көптеген елдерде қолданылады. Генетикалық модификацияланған жүгерінің денсаулыққа әсері, басқа жәндіктерге және гендер таралу арқылы басқа өсімдіктерге тигізетін әсері туралы пікір қақтығыстары туды. Starlink деп аталатын бір сорт АҚШ-та тек мал азығы ретінде мақұлданған, бірақ тағамдық өнімдерде табылып, 2000 жылдан бастап бірнеше рет қайтарып алу шараларына әкелді.
Гербицидтерге төзімді жүгері
Глифосат гербицидтеріне төзімді жүгері сорттарын алғаш рет 1996 жылы Monsanto компаниясы сатуға шығарды, және олар "Roundup Ready Corn" деп аталады. Олар Roundup қолдануға төзімді. Bayer CropScience компаниясы глюфосинатқа төзімді "Liberty Link Corn" сорттарын әзірледі. Pioneer Hi Bred компаниясы "Clearfield" тауарлық белгісімен имидазолин гербицидтеріне төзімді жүгері гибридтерін жасап, сатуға шығарды, бірақ бұл гибридтерде гербицидке төзімділік қасиеті генетикалық инженерия емес, ұлпа мәдениетін таңдау және этил метансульфонат химиялық мутагені арқылы өсірілді. Осының салдарынан, трансгендік егістерді мақұлдауға қатысты регламенттік құқықтық база Clearfield-ке қолданылмайды. 2012 жылға дейін Еуропалық Одаққа гербицидке төзімді ГМО жүгерінің 26 түрі импорттауға рұқсат берілді, бірақ мұндай импорт әлі де күмәнді болып қалуда. Еуропалық Одақта гербицидке төзімді жүгері өсіру шаруашылық деңгейінде маңызды пайда әкеледі.
Bt жүгері/мазар
Bt жүгері – жүгерінің бір немесе бірнеше Bacillus thuringiensis бактериясының ақуыздарын өндіру үшін генетикалық түрлендірілген нұсқасы. Генетикалық модификацияланған жүгері (ГМ жүгері) органикалық емес деп есептеледі. Еуропалық жүгері құрты жыл сайын жүгері егісіне шамамен миллиард долларлық зиян келтіреді. Соңғы жылдары жүгерінің қабығындағы және тамыр құрттарынан қорғану қасиеттері қосылды, соңғысы да жыл сайын миллиард долларға жуық шығынға әкеледі. Bt ақуызы өсімдіктің барлық бөлігінде өндіріледі. Көмекейлі жәндік Bt ақуызы бар өсімдікті жегенде, ол сілтілі ортада – жәндіктің ішегінде белсенді болады. Сілкілі ортада ақуыз жартылай жазылады және басқа ақуыздармен ыдырайды, нәтижесінде жәндіктің ас қорыту жүйесін парализдеп, ішек қабырғасында тесіктер жасайтын у пайда болады. Жәндік бірнеше сағат ішінде тамақтануын тоқтатады және әрі қарай ашығып өледі. 1996 жылы алғашқы Bt Cry ақуызын өндіретін ГМ жүгері мақұлданды, ол еуропалық жүгері құртын және оған ұқсас түрлерді өлтірді; кейіннен жүгері тамыр құрттарының дернәсілдерін өлтіретін Bt гендері енгізілді. Филиппин үкіметі жәндіктерге төзімділік пен жоғары өнімділікке қол жеткізуді үміттене отырып, Bt жүгерін қолдауға көшті. Мақұлданған Bt гендеріне келесілер кіреді: Cry1A.105 (MON89034), CryIAb (MON810), CryIF (1507), Cry2Ab (MON89034), Cry3Bb1 (MON863 және MON88017), Cry34Ab1 (59122), Cry35Ab1 (59122), mCry3A (MIR604) және Vip3A (MIR162) – жеке және біріктірілген (оқиға атаулары жақшада) конфигурацияларда. VIP өндіруге генетикалық түрлендірілген жүгері алғаш рет АҚШ-та 2010 жылы мақұлданды. 2018 жылғы зерттеуде Bt жүгері Bt емес жүгерінің және жақын орналасқан көкөніс дақылдарының жақын маңдағы егістіктерін қорғап, осы дақылдардағы пестицидтердің қолданылуын азайтатыны анықталды. 1976-1996 жылдарға (Bt жүгері кеңінен таралғанға дейін) қатысты деректер, оны қабылдағаннан кейінгі (1996-2016) деректермен салыстырылды. Олар еуропалық жүгері құрты мен жүгері құртының деңгейін зерттеді. Олардың дернәсілдері бұрыш пен жасыл бұршақ сияқты әртүрлі дақылдарды жейді. 1992 мен 2016 жылдар аралығында Нью-Джерсидегі бұрыш егістіктеріне қолданылатын инсектицидтердің мөлшері 85 пайызға төмендеді. Бұл өзгеріске тиімдірек пестицидтердің аз қолданылуы да ықпал етті.
Баллы жүгері
ГМ тәтті жүгері сорттарына "Атрибут" кіреді, бұл Syngenta компаниясы шығарған жәндіктерге төзімді тәтті жүгері, сондай-ақ Monsanto компаниясы шығарған "Performance Series" жәндіктерге төзімді тәтті жүгері.
Куба
Кубаның ауыл шаруашылығы көбінесе органикалық өндіріске бағытталған, бірақ 2010 жылға қарай елде паломилла көбелегіне төзімді генетикалық түрлендірілген жүгерінің әртүрлі сорттары әзірленді.
Құрғақшылыққа төзімді жүгері
2013 жылы Монсанто "DroughtGard" деп аталатын жүгері гибридтерінің қатарында алғашқы трансгендік құрғақшылыққа төзімділік қасиетін іске қосты. MON 87460 қасиеті топырақ микробы Bacillus subtilis-тен алынған cspB генін енгізу арқылы қамтамасыз етіледі; ол 2011 жылы АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті (USDA) және 2013 жылы Қытай тарапынан мақұлданды.
Денсаулық сақтау қауіпсіздігі
Тұрақты жүгері дақылдарында жәндіктер жүгері түйіршіктерінде "жарақаттар", яғни тесіктер жасау арқылы саңылаудың таралуына көмектеседі. Бұл тесіктер саңырауқұлақ спораларының өнуі үшін қолайлы жағдай тудырады, соның салдарынан дақылда микотоксиндер жиналады, олар адамдар мен басқа жануарлар үшін қатерлі және уытты болуы мүмкін. Бұл, әсіресе, жоғары температура сияқты ауқымды климаттық өзгерістерге ұшырайтын дамушы елдерде аса қауіпті болуы мүмкін, себебі бұл жағдайлар улы саңырауқұлақтың өсуіне жағдай жасайды. Сонымен қатар, микотоксиндердің жоғары деңгейі астықтың сатудан алынуына немесе бағасының төмендеуіне әкелуі мүмкін. Гендік модификацияланған жүгері дақылдары жәндіктердің шабуылына аз ұшырайды, демек, микотоксиндердің концентрациясы төмен болады. Жәндіктердің аз шабуылы жүгерінің масақтарының зақымдануын да азайтады, бұл жалпы өнімді арттырады.
Даму үстіндегі өнімдер
2007 жылы Оңтүстік Африка зерттеушілері жүгері сызық вирусына (MSV) төзімді трансгенді жүгерінің өндірісін жариялады, бірақ ол өнім ретінде нарыққа шығарылмады. MSV-ге төзімді сорттарды шығару мемлекеттік деңгейде жүргізілмесе де, жеке сектор, халықаралық зерттеу орталықтары және ұлттық бағдарламалар осы жұмыстың барлығын атқарды. 2014 жылға қарай Африкада бірнеше MSV-ге төзімді сорттар тіркелді. Жеке компания Seedco 5 MSV сортын шығарды. Жүгеріге бір E. coli генін қосып, оны маңызды аминқышқылымен (метионинмен) өсіруге мүмкіндік беру үшін зерттеулер жүргізілді.
Қорғану орындары
АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) ережелері Bt жүгері егетін шаруаларды жанына Bt емес жүгері егуді талап етеді (бұл «қорық» деп аталады), себебі зиянкестер Bt емес жүгеріге шабуылдайды, соның салдарынан Bt токсиніне төзімділік қалыптастырмайды. Әдетте, шаруаның егістігіндегі жүгерінің 20 пайызы қорық болуы керек; лепидоптера зиянкестері үшін қорық Bt жүгеріден кемінде 0,5 миль қашықтықта орналасуы тиіс, ал жүгері түбір құрттарының қорығы Bt егістігіне тікелей іргелес болуы керек. EPA ережелері тұқымдық компаниялардан шаруаларды қорықтарды қалай күтуге үйретуді, қорықтар туралы мәліметтерді жинауды және осы мәліметтерді EPA-ға жолдауды талап етеді.
Қарсылық
Еуропалық жүгері бұршағының төзімді штамдары, қорғаныш шараларының жеткіліксіз немесе толыққан толық болмауы байқалған аймақтарда дамыған.
Реттеу
ГМО дақылдарының реттелуі елдер арасында әртүрлі, ең айқын айырмашылықтар АҚШ пен Еуропа арасында байқалады. Бір елдегі реттелу еңбегі олардың қолданылу мақсатына қарай өзгеріп отырады.
Нысаналы емес жәндіктерге әсері
Сыншылар Bt ақуыздары жыртқыш және басқа да пайдалы немесе зиянсыз жәндіктерді, сондай-ақ нысаналы зиянкестерді де зардап етуі мүмкін деп мәлімдейді. Бұл ақуыздар 1938 жылдан бері Францияда және 1958 жылдан бері АҚШ-та жәндіктерді бақылау үшін органикалық спрей ретінде қолданылып келеді, олардың қоршаған ортаға зиянды әсері анықталған жоқ. Цитопротеиндер Diptera (жауырық) отрядына уытты болса, кейбір cry протеиндері лепидоптерлерді (күлдіктер мен көбелектерді) таңдап әсер етеді, ал басқа цитопротеиндер Coleoptera-ны таңдап әсер етеді. Улы механизм ретінде, cry протеиндері ортаңғы (эпителийлік) жасушалар мембранасындағы белгілі бір рецепторларға байланысып, осы жасушалардың жарылуына әкеледі. Тиісті ішек рецепторлары жоқ организмдер cry протеинінің, демек Bt-нің әсеріне ұшырамайды. Реттеуші органдар трансгендік өсімдіктің нысаналы емес организмдерге тигізетін әсерін бағалайды, содан кейін ғана коммерциялық қолдануға рұқсат береді. 1999 жылғы зерттеуде зертхана жағдайында Bt жүгерісінің тозаңы сүтқалампырға түскенде монарх көбелегіне зиян келтіруі мүмкін екені анықталды. Кейіннен бірнеше топ бұл құбылысты дала және зертхана жағдайында зерттеді, нәтижесіндегі тәуекелді бағалау жүгерінің нақты жағдайда көбелек популяциясына қауіп төндіретін кез келген қауіптің жоқ екенін көрсетті. 2002 жылғы ғылыми әдебиеттерді шолу "қазіргі Bt жүгері гибридтерін кең көлемде коммерциялық өсіру монарх популяциясына елеулі қауіп төндірмейді" деген қорытындыға келді. 2007 жылғы шолуда "Bt мақта және Bt жүгері егістіктерінде нысаналы емес омыртқасыздар инсектицидтермен өңделген трансгендік емес егістіктерге қарағанда көбірек кездеседі" делінген. Алайда, инсектицидсіз бақылау егістіктерімен салыстырғанда, белгілі бір нысаналы емес таксондар Bt егістіктерінде аз кездеседі.
Тағам
Францияның биотехнологиялар жөніндегі жоғары кеңесінің ғылыми комитеті 2009 жылғы Vendômois et al. зерттеуін қарап, "үш қайта талдалған ГМО-ға гематологиялық, бауыр немесе бүйрекке зиянды әсер ететіндей ғылыми дәлелдер жоқ" деген қорытындыға келді. Дегенмен, Франция үкіметі ГМО-ларға қатысты сақтық қағидасын қолданады. Австралия мен Жаңа Зеландияның тағам стандарттары агенттігі және басқалар осы зерттеуді қарап, нәтижелердің тек кездейсоқтықтан туындағанын мәлімдеді. 2011 жылғы канадалық зерттеуде жүкті емес әйелдердің, жүкті әйелдердің және ұрықтың қанындағы CryAb1 ақуызының (BT токсинінің) болуы зерттелді. Барлық топтарда, оның ішінде жүкті әйелдердің 93%-ында және ұрықтың 80%-ында 0,19 ± 0,30 және 0,04 ± 0,04 орташа ± SD ng/ml концентрациясында ақуыздың анықталатын деңгейі болды. Мақалада қауіпсіздік мәселелері талқыланбады және денсаулыққа қатысты проблемалар да анықталған жоқ. FSANZ агенттігі мақаладағы бірқатар қайшылықтарға назар аударған пікір жариялады, ең бастысы – "ГМО азық-түліктері ақуыздың көзі екенін көрсететін ешқандай дәлел келтірілмегендігі" болды. 2013 жылдың қаңтар айында Еуропалық тағам қауіпсіздігі агенттігі 2003 жылы глифосатқа төзімділік үшін генетикалық түрлендірілген жүгеріге рұқсат беруге қатысты Monsanto ұсынған барлық деректерді жариялады.
Starlink жүгері өндірісін қайтарып алу
StarLink құрамында Cry9C бар, бұл бұрын ешбір гендік модификацияланған дақылда қолданылмаған. Starlink-ті жасаған Plant Genetic Systems компаниясы АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігіне (EPA) Starlink-ті жануарлар азығы ретінде де, адам тағамы ретінде де қолдануға рұқсат беру үшін өтініш білдірген. Алайда, Cry9C ақуызы басқа Bt ақуыздарына қарағанда асқазан-ішек жүйесінде ұзақ сақталады, сондықтан EPA оның аллергендік қасиеттеріне қатысты алаңдады және PGS Cry9C аллергенді емес екенін дәлелдейтін жеткілікті мәліметтер ұсынбады. Осының салдарынан PGS өтінішін азық-түлік және мал азығы үшін жеке рұқсаттарға бөлді. Starlink 1998 жылдың мамыр айында жануарлар азығында қолдануға EPA-дан мақұлдама алды. 2000 жылдың қазан айында Aventis компаниясы Starlink сорттарын тіркеуден өз еркімен бас тартты. Оқиға кезінде Pioneer компаниясы AgrEvo-ға сатылып, кейіннен Aventis CropScience болып өзгерген.
FDA-ға және АҚШ Ауруларды бақылау орталықтарына (CDC) 51 адам жағымсыз әсерлер туралы хабарлаған, олардың 28-і Starlink-ке байланысты болуы мүмкін деп анықталды. Алайда, CDC осы 28 адамның қанын зерттеді және Starlink Bt ақуызына жоғары сезімталдық белгілері табылмады. Бұл сынақтарды Федералдық инсектицидтер, фунгицидтер және кеміргіштерге қарсы күрес заңының ғылыми кеңесші тобы қайта қарап, «теріс нәтижелер Cry9C ақуызының тексерілген адамдардағы аллергиялық симптомдардың себебі емес екенін көрсетеді. Оң бақылаудың болмауы және сынақтың сезімталдығы мен ерекшелігіне қатысты сұрақтар осы нәтижелерге сенуді қиындатады, сондықтан бұл сынақтың теріс болжамдық құндылығын анықтау мүмкін емес» деп атап өтті. АҚШ-тағы жүгері өнімдері 2001 жылдан бері Starlink Bt ақуыздарының болуына қадағалап бақыланып келеді. 2005 жылы БҰҰ мен АҚШ Орталық Америка елдеріне көмек жіберген кезде, ол көмектің ішінде StarLink жүгерісі де болды. Никарагуа, Гондурас, Сальвадор және Гватемала сияқты елдер бұл көмекті қабылдаудан бас тартты.
Корпоративтік тыңшылық
2013 жылдың 19 желтоқсанында Айова штатында алты қытай азаматы Монсанто және Дюпонт компанияларынан ондаған миллион долларлық құны бар генетикалық модификацияланған тұқымдарды ұрлауға қастандық жасады деген айыппен сотқа тартылды. Бейжіңдегі DBN Group компаниясының бөлігі – Beijing Dabeinong Technology Group Co. халықаралық іскерлік директоры Мо Хайлонг Айова штатындағы жүгері егісінде қазғаннан кейін коммерциялық құпияларды ұрлады деген айып тағылды.