Кіріспе

Monsanto компаниясы әзірлеген глифосат негізіндегі гербицид, Monsanto компаниясы жасаған гербицид. Roundup – бұл бастапқыда Monsanto компаниясы өндірген гербицидтің тауарлық атауы, оны Bayer компаниясы 2018 жылы сатып алды. 2010 жылдардың соңына дейінгі құралымдарында кең спектрлі, глифосат негізіндегі гербицидтер қолданылды. 2009 жылғы мәліметтерге сәйкес, Roundup гербицидтерінің сатылымы, қытай өндірушілерінің басқа глифосат негізіндегі гербицидтерімен бәсекелескеніне қарамастан, Monsanto кірісінің шамамен 10 пайызын құрады. 2009 жылы Roundup өнімдерінің жалпы тізбесі Monsanto-ның жылдық кірісінің жартысына жуығын құрады. Өнімді тұтынушыларға Scotts Miracle Gro Company компаниясы сатады. 2010 жылдардың соңында Roundup тауарлық атауымен глифосаттан басқа гербицидтер де сатылды. Monsanto 1970 жылдары глифосат молекуласын жасап, патенттеді және 1973 жылдан бастап оны Roundup ретінде саудаға шығарды. АҚШ-тағы оның патенты 2000 жылдың қыркүйегінде тоқталғанға дейін, глифосатқа қатысты эксклюзивті құқықтарды сақтап келді; басқа елдерде патент одан бұрын тоқтатылды. Roundup тауарлық белгісі АҚШ-тың патент және тауарлық белгілер кеңсесінде тіркелген және күшінде. Дегенмен, глифосат енді патенттелмегендіктен, ұқсас өнімдер оны белсенді компонент ретінде пайдаланады. Roundup-тың негізгі белсенді компоненті – глифосаттың изопропиламин тұзы. Roundup-тың тағы бір құрамы – POEA (полиэтоксилденген майлы амин) беттік белсенді зат. Monsanto сонымен қатар, глифосатқа төзімділігі бар генетикалық түрлендірілген өсімдіктерге өсіп шығатын тұқымдарды өндірді, олар Roundup Ready егістері деп аталады. Бұл тұқымдардың гендері патенттелген. Мұндай егістер фермерлерге кең жапырақты және дәнді арамшөптерге қарсы гербицид ретінде глифосатты қолдануға мүмкіндік береді. Өнімнің денсаулыққа тигізетін әсері және оның қоршаған ортаға әсері маңызды заңдық және ғылыми даулардың ортасында болды. 2020 жылдың маусым айында Bayer ондаған мың талапты реттеу үшін 9,6 миллиард доллар төлеуге келісті, көптеген талаптарда глифосат негізіндегі Roundup қатерлі ісікке себеп болды деп айтылды.

Құрамы

Глифосат негізіндегі препараттардың құрамында бірнеше адъюванттар болуы мүмкін, олардың тізімі құпиялы болуы мүмкін. Беттік белсенді заттар гербицидтерде ылғалдаушы заттар ретінде қолданылады, бұл гербицид(тер)дің өсімдік жапырақтары арқылы жақсы сіңуіне және жабылу ауданын арттыруға көмектеседі. Ауыл шаруашылығында қолданылатын спрейлерге қосылатын беттік белсенді заттарды коммерциялық препараттарға алдын ала қосуға болады немесе оларды жеке сатып алып, қолдану орнында араластыруға болады. Полиэтоксилденген талмай амині (POEA) – бұл бастапқы Roundup препаратында қолданылған және 2015 жылы жиі қолданылған беттік белсенді зат. Roundup-тың әртүрлі нұсқаларында POEA-ның мөлшері әртүрлі болды. 1997 жылғы АҚШ үкіметінің баяндамасында Roundup-та 15% POEA, ал Roundup Pro-да 14,5% құрайтыны көрсетілген. Препараттардың әртүрлілігіне байланысты, оның ішінде бес түрлі глифосат тұзы және инертті ингредиенттердің әртүрлі комбинациялары, әрбір препараттың жалпы уыттылығына беттік белсенді заттардың қандай үлес қосатынын анықтау қиын. Глифосат препаратындағы беттік белсенді заттар препараттың салыстырмалы уыттылығын арттыруы мүмкін. Алайда, беттік белсенді заттар көбінесе (қосымша әсерге қарағанда) синергиялық әсер тудырмайды, бұл препарат ішіндегі глифосаттың жедел уыттылығын арттырады. Roundup-ты 85-тен 200 мл-ге дейін (41% ерітіндісі) ішу бірнеше сағат ішінде өлімге әкелуі мүмкін, бірақ 500 мл-ге дейін ішудің салдарынан тек жеңіл немесе орташа симптомдар байқалған. 85 мл-ден астам концентратты ішу ересектерде ауыр симптомдарға, соның ішінде коррозиялық әсерден күйіктерге, бүйрек және бауыр зақымдануына әкелуі мүмкін. Ауыр жағдайларда "тыныс алу қиындықтары, сананың бұзылуы, өкпе ісігі, кеуде рентгенінде инфильтрация, шок, аритмия, гемодиализді қажет ететін бүйрек жеткіліксіздігі, метаболикалық ацидоз және гиперкалемия" пайда болады, ал өлімге көбінесе брадикардия және қарыншалық аритмиялар себеп болады. Ингаляциялық жолмен жұғу сирек кездеседі, бірақ спрейдің бұғысы ауыз немесе мұрынның тітіркенуіне, ауызда жағымсыз дәмге немесе тамақта тітіркену мен қышынуға әкелуі мүмкін. Көзбен байланысқанда жеңіл конъюнктивит пайда болуы мүмкін. Егер жуу кешіктірілсе немесе жеткіліксіз болса, мүйіз қабығының беткі қабаты зақымдануы мүмкін. POEA бар болғандықтан, тек жерде қолдануға рұқсат етілген глифосат препараттары глифосаттан гөрі қосмекенділер мен балықтар үшін уыттырақ. Жерде қолданылатын глифосат препараттары, оның құрамында POEA және MON 0818 (75% POEA) бар, протозоалар, мидиялар, қабықшалылар, жабайылар және балықтар сияқты әртүрлі су организмдеріне кері әсер етуі мүмкін. Әртүрлі қосмекенділерде жүргізілген зерттеулер POEA бар препараттардың қосмекенділердің дернәсілдеріне уытты екенін көрсетті. Бұл әсерлерге кілегей морфологиясының бұзылуы және осмостық тепе-теңдікті жоғалту немесе тұншығу салдарынан өлім-жітім жатады. Өлімге жеткілікті емес концентрацияда POEA немесе глифосат/POEA препараттарымен байланыс дамудың тежелуімен, дамудың үдеуімен, метаморфоз кезінде дене мөлшерінің азаюымен, құйрық, ауыз, көз және бас дамуының ақауларымен, интерсекс белгілерімен және тотығу стресінің белгілерімен байланысты. Глифосат негізіндегі пестицидтерді қолдану амфибиялардың азаюының басты себебі деп есептелмейді, олардың көп бөлігі глифосат кеңінен қолданылғанға дейін немесе глифосатқа аз ғана әсер еткен таза тропикалық аймақтарда болды. 2000 жылы Roundup-тың токсикологиялық деректерін қараған зерттеу "Roundup-ты жерде қолдану кезінде мақсатсыз организмдерге минималды жедел және созылмалы қауіптер туындауы мүмкін" деген қорытындыға келді. Сондай-ақ, Roundup-тың шалшық судағы су организмдеріне де белгілі бір қауіптер тудыратыны анықталды.

Бал аралары

Roundup Ready-To-Use, Roundup No Glyphosate және Roundup ProActive балқоңдарға тікелей шашылған кезде олардың қатты қырылуына себеп болады. Бұл балқоңдардың тыныс жолдарының (трахеялық жүйесінің) препарат құрамындағы беттік белсенді заттармен бітелгенінен туындайды деп болжануда.

Карциногенділігі

Глифосаттың үлкен мөлшерде кәсіби түрде қолданылуы, мысалы, ауыл шаруашылығы жұмысында, адамның қатерлі ісігіне шалдығу тәуекелін арттыруы мүмкін екендігіне шектеулі дәлелдер бар, бірақ тұрмыстық қолдану, мысалы, үй бақшасында пайдалану кезінде мұндай тәуекелдің нақты дәлелі жоқ. Ұлттық пестицидтерді реттеуші органдар мен ғылыми ұйымдардың арасындағы консенсус бойынша, глифосатты қолданудың белгіленген тәсілдері адамға канцерогендік әсер ететінін көрсетпеген. Біріккен БҰҰ Азық және Ауыл шаруашылығы ұйымы/Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Пестицидтер қалдықтары жөніндегі бірлескен мәжілісі, Еуропалық комиссия, Канаданың Зиянкестерді басқаруды реттеу агенттігі және Германияның Тәуекелді бағалау федералды институты глифосаттың адамға канцерогендік немесе генотоксикалық тәуекел төндіретініне дәлел жоқ деген қорытындыға келді. Австралияның Пестицидтер және ветеринариялық дәрілер басқармасының 2017 жылғы соңғы бағалауында "глифосат адамдарға канцерогендік тәуекел төндірмейді" делінген. EPA 1986 жылдан бері глифосаттың канцерогендік әлеуетін бірнеше рет бағалады. 1986 жылы глифосат бастапқыда С тобына: "Адамға канцерогенді болуы мүмкін" жатқызылды, бірақ бұрынғы егеуқұйрықтардағы ісіктерді зерттеуде статистикалық маңыздылықтың болмауына байланысты кейіннен D тобына: "Адамға канцерогенділігі бойынша жіктеуге болмайтын" ұсынылды. 1991 жылы ол E тобына: "Адам үшін канцерогенділік жоқ екендігінің дәлелі" және 2015 және 2017 жылдары "Адамға канцерогенді болуы екіталай" деп жіктелді. Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) 2015 жылы глифосатты 2А тобына: "Адамға канцерогенді болуы мүмкін" деп жатқызды.

Заңдық

2018 жылдың маусым айында Bayer компаниясы Monsanto компаниясын сатып алғаннан кейінгі он айда оның акциялары инвесторлардың алаңдауынан оның еншілес компаниясына қарсы 11 200 сот ісіне байланысты құнының 46%-ын жоғалтты. 2023 жылға қарай Bayer-ге қарсы шамамен 165 000 талап түсті, олардың көпшілігі Roundup қатерлі ісікке себеп болғанын алға тартады. 2015 жылдың наурыз айында IARC глифосатты "адам үшін күдікті канцероген" деп жіктегеннен кейін, АҚШ-та көптеген штаттық және федералдық сот процестері басталды. Бастапқыда олардың 300-ден астамы "In re: RoundUp Products Liability" деп аталатын көп округтік сот ісі ретінде біріктірілді. 2018 жылдың 10 тамызында Ходжкин лимфомасы бар Дьюэйн Джонсонға 289 миллион доллар (кейіннен апелляцияда 78 миллион долларға дейін, ал тағы бір апелляциядан кейін 21 миллион долларға дейін төмендетілді) өтемақы тағайындалды. Сан-Францискодағы қазылар алқасы Monsanto компаниясы гербицидтің тудыруы мүмкін қауіптері туралы тұтынушыларды жеткілікті түрде ескертпегенін анықтады. Джонсон жұмысында RoundUp және тағы бір Monsanto өнімі, Ranger Pro деп аталатын екі түрлі глифосат формуласын үнемі қолданған. Қазылар алқасының шешімі Monsanto компаниясы RoundUp зиянды болуы мүмкін екенін тұтынушыларды еріксіз хабардар етуден жалтарған-жалтармағанын мәселесіне қатысты болды, бірақ RoundUp қатерлі ісікке себеп бола ма, жоқ па деген мәселені қарастырмады. Сот құжаттарында компанияның ғылыми зерттеулерге көлеңкелі жазу арқылы әсер етуге тырысқандығы айтылды. 2019 жылдың қаңтарында Costco RoundUp немесе басқа глифосат негізіндегі гербицидтерді тасымалдауды тоқтатуға шешім қабылдады. Бұл шешімге әсер еткен факторлардың бірі ашық сот процестері болды. 2019 жылдың наурызында бір ер адам RoundUp оның қатерлі ісігіне себеп болды деген талап бойынша сотта 80 миллион доллар (кейіннен апелляцияда 26 миллион долларға дейін төмендетілді) алды. АҚШ округтік судьясы Винс Чабрия жазалау шарасының орынды екенін мәлімдеді, себебі дәлелдер "Monsanto компаниясы өнімнің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қарағанда, қауіпсіздік туралы сұрақтарды жоюға және қоғамдық пікірді манипуляциялауға көбірек алаңдады деген қорытындыны оңай қолдайды". Чабрия глифосаттың қатерлі ісікке себеп болатынына қатысты екі тараптың да дәлелдері бар екенін және Monsanto компаниясының мінез-құлқы "өнімнің канцерогенді болуы мүмкін деген қауіпке қатысты алаңдаушылықтың жоқтығын" көрсеткенін айтты. Ол компания RoundUp-тың мүмкін канцерогендігі туралы тұтынушыларды жеткілікті түрде хабардар етпегенін анықтады. 2019 жылдың 19 желтоқсанында RoundUp Вирджиния талапкерлерінің адвокаты Тимоти Литценбургке тағы бір талапкерлерді іздеуді тоқтату үшін глифосат өндірушісінен 200 миллион доллар консультациялық төлем алу туралы ұсыныс жасағаны үшін қылмыстық іс қозғалды. Литценбург пен оның серіктесі Даниэль Кинчелое кінәларын мойындады және олар сәйкесінше екі және бір жылға бас бостандығынан айырылды. 2020 жылдың маусым айында Bayer жүз мыңнан астам RoundUp сот ісін шешуге келісті, олардың шешілуі үшін 8,8 миллиардтан 9,6 миллиард долларға дейін төлеуге және болашақ талаптар үшін 1,5 миллиард доллар төлеуге міндеттенді. Бұл келісімге қазылар алқасының қарауына жіберілген және шағымдануда болатын үш іс кірмейді. Алайда, келісімге болашақ істерді қамтуға рұқсат берілмеді. Monsanto компаниясы RoundUp-ты қоса алғанда, глифосат негізіндегі гербицидтерін ас тұзынан қауіпсіз және сүтқоректілерге, құстарға және балықтарға "практикалық түрде улы емес", "экологиялық таза" және "биологиялық ыдырайтын" деп мәлімдеген. Қымбат сот процесінен қашу үшін Monsanto істі шешті, ешқандай құқық бұзушылықты мойындамады және Нью-Йорк штатындағы жарнамалық талаптарды алып тастауға келісті. 2020 жылдың 27 наурызында Bayer RoundUp Weed & Grass Killer құрамындағы белсенді ингредиент тек өсімдіктерге әсер ететінін жалған жарнамалағаны туралы топтық іс бойынша талаптарды 39,5 миллион долларлық келісіммен шешті, ол өнімдерінің жапсырмаларын өзгертуді қамтыды. 2023 жылдың маусым айында Bayer RoundUp қауіпсіздігі туралы жалған жарнамалық айыптауларды шешу үшін Нью-Йорк бас прокурорымен 6,9 миллион долларлық келісімге келді.

Сынақ нәтижелерін жалғандау

Кейбір бастапқыда глифосат бойынша подрядчиктер жүргізген сынақтар кейіннен басқа пестицидтермен бірге алаяқтық екені анықталды. 1970 жылдары Industrial Bio Test Laboratories жүргізген токсикологиялық сынақтарға қатысты алаңдаушылықтар туды, ал Craven Laboratories 1991 жылы глифосат қалдықтарын анықтау бойынша сынақтарды алаяқтықпен жүргізгені белгілі болды. Monsanto компания бұл зерттеулер кейін қайта жасалғанын мәлімдеді.

Францияда тыйым салынған

2019 жылдың қаңтар айында Францияда «Roundup 360» өніміне Лион сотының шешімімен тыйым салынды. Шешімде реттеуші орган ANSES 2017 жылдың наурызында өнімді мақұлдағанда қауіпсіздік туралы алаңдаушылықтарды жеткілікті түрде ескермегендігі айтылды. Тыйым дереу күшіне енді. Сот шешімі Лионда орналасқан IARC ұйымының зерттеулеріне негізделген.

Генетикалық модификацияланған дақылдармен қолдану

Монсанто алғаш рет 1970 жылдары Раундъпты әзірледі. Бастапқы пайдаланушылар оны парақват және дикват сияқты таңдамалы емес гербицид ретінде қолданды. Глифосат негізіндегі гербицидтерді егістік дақылдарына қолдану дақылдарға зиян келтіру мәселелерін тудырды және оларды осы мақсатта кеңінен пайдаланудан алды. АҚШ-та 1996 жылы глифосатқа төзімді сояның коммерциялық түрде енгізілуінен кейін Раундъпты қолданудың қарқынды өсімі байқалды. "Roundup Ready" – Monsanto компаниясының Раундъпқа төзімді дақыл тұқымдарының патенттелген желісіне арналған тауарлық белгісі болды. 1990-1996 жылдар аралығында Раундъп сатылымы жылына шамамен 20%-ға өсті. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, бұл өнім 160-тан астам елде қолданылды. Раундъп көбінесе генетикалық түрлендірілген жүгері, соя және мақта дақылдарында қолданылады, олар химиялық затқа төзімділікке ие, бірақ глифосат Калифорнияда бадам, персик, қарбыз, пияз, шие, тәтті жүгері және цитрус сияқты дақылдардың шамамен 5 миллион акр жеріне де қолданылады, алайда бұл өнім тек тәтті жүгерінің белгілі бір сорттарына тікелей қолданылады.