Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Канаяма Чиуме (1929 жылы 22 қарашада туған, 2007 жылы 21 қарашада қайтыс болған), туған аты Мюррей Уильям Канаяма Чиуме, 1950 және 1960 жылдары Малавидің тәуелсіздігі үшін күрестегі жетекші ұлтшыл болды. Ол сонымен қатар Ньясаленд Африка конгресінің жетекшілерінің бірі болды және 1964 жылғы кабинет дағдарысынан кейін елден қашып кетуден бұрын 1960 жылдары білім министрі және сыртқы істер министрі қызметін атқарды.
Kanyama Chiume (22 November 1929 – 21 November 2007), born Murray William Kanyama Chiume, was a leading nationalist in the struggle for Malawi's independence in the 1950s and 1960s. He was also one of the leaders of the Nyasaland African Congress and served as the Minister of Education and the Minister for Foreign Affairs in the 1960s before fleeing the country after the 1964 Cabinet Crisis.
Ерте өмір және білім
Чиуме Нката-Бей ауданында, Ньясалендте дүниеге келген. Ол өзінің аты Каньяма екенін "сен үшін тағы бір ет" деген мағынада, бұл ата-аналар өз отбасында өлімге қатты дағдыланған. Екі айлық болғаннан кейін кіші інісі қайтыс болады, ал анасы келесі күні 37 жасында қайтыс болады. Жерлеу рәсімінен кейін Чиуме ағасымен бірге туған жері Танганьикаға (қазіргі Танзания) барды. 1940-жылдардың ортасында Дар-эс-Саламдағы мектепте оқыған, бұл жағалаудағы қала африкалық ұлтшыл саяси белсенділіктің ошағы болған. Табора жоғары мектебіндегі соңғы жылы ол Дебаттау қоғамының хатшысы болды, риторикалық дағдыларын жетілдірді, кейін ол Ниасалендте (қазіргі Малави) саясатқа кірген кезде қатты таң қалды. Табора жоғарғы мектебінде ол өзінің бір оқушысын, Джулиус Ньеренеді шақырып, оған қосылып, саяси тақырыптар бойынша ақ колониялық мұғалімдер мен әкімшілерге қарсы пікірсайысқа қатысқан. 1949 жылы Чиуме Макерере колледжіне Кампалаға, Угандаға, Шығыс Африкадағы ең үздік университетке барды, ал 1951 жылы Макерере колледжінің медицина мектебіне қабылданды. Кейіннен ол "адамды семіртуді төзімділікпен қабылдай алмайтынын" білгеннен кейін, физика, химия және биология мамандығын өзгертті. Оның замандастары арасында Макеререде кейінірек өмірінде Африканың ең жетісті ғалымдары мен мемлекеттік қызметкерлері, соның ішінде Кенияның әйгілі тарихшысы және Эльдореттегі Мои университетінің канцлері Б. Огот және Кенияның екінші президенті Мвай Кибаки болды. Ол Макерере колледжінің саяси қоғамының президенті, ал Муаи Кибаки комитет мүшесі болды. Кейіннен оған Макеререде басқа Ньясалар, Винсент Гондве, Дэвид Рубадири (Малави университетінің бұрынғы вице-канцлері) және Августин Бвануауси (Малавидің бұрынғы министрлер кабинеті) қосылды. Чиуме сонымен қатар Макерере колледжінің білім беру қоғамының төрағасы болды. Чиуме басқа студенттермен бірге Макеререде Ниасаленд студенттер қауымдастығын құрды, бұл қауымдастық Ниасаленд Африка конгрессіне зерттеулер жүргізу арқылы көмектесті. Колледжді бітіргеннен кейін Чиуме Танганьикадағы Додомадағы Альянс орта мектебінде сабақ берді. Ол ак мектеп директорының Киуме үйінде жасөспірімге дейінгі қыздың болуы азғындыққа азғыруы мүмкін деген пікірін білдіргеннен кейін отставкаға кетті. Бұл сөзден Шыум қатты ренжіді, бұл оған африкалықтардың қадір-қасиеті үшін күресуге шешім қабылдады. "Мен сол кезде-ақ өзімді саясатқа араластыруға және адам абыройын сезінгісі келетін африкалықтардың алдында тұрған кедергілерді жоюға көмектесуге шешім қабылдадым. Мен Африка ананы азат ету үшін, қаншама аз болса да, өз үлесімді қосуға бел будым" (өз өмірбаянында жазған). Содан кейін ол стипендиямен Делидегі Рамжас колледжінде заңгерлік білім алды. Ниасаленд Африка Конгресі 1956 жылы елдің алғашқы жалпы сайлауына қатысуға шақырғанда, Чиуме қабылдады және заңгерлік қызығушылығын одан әрі жалғастырмауды шешті.
Chiume was born in Nkhata Bay District, Nyasaland, and described his given name, Kanyama, as meaning "another piece of meat for you," a wry joke by parents who had grown wearily accustomed to death in their family. Chiume's younger brother died at two months, and Chiume's own mother died the following day, aged 37. After the funeral, Chiume went with his uncle to his native Tanganyika (now Tanzania). He attended schools in Dar es Salaam in the mid 1940s, at a time when this coastal city was a hotbed of African nationalist political activity. In his last year at Tabora Upper School he became Secretary of the Debating Society, polishing rhetorical skills which would later be much admired when he entered politics in Nyasaland (now Malawi). At Tabora Upper School, he reportedly invited an alumnus, Julius Nyerere, to join him in debating against white colonial teachers and administrators on political subjects. In 1949, Chiume went to Makerere College in Kampala, Uganda, the premier university in East Africa, and in 1951 he was admitted into Makerere College's Medicine School. He later changed his major to Education, after discovering that he "could not stand human dissection", specializing in Physics, Chemistry and Biology. Among his contemporaries at Makerere were people who would in later life become some of Africa's most accomplished scholars and public officials, including B. Ogot, Kenya's celebrated historian and Chancellor of Moi University in Eldoret, and the second Kenyan president Mwai Kibaki. He was president of the Makerere College Political Society, while Mwai Kibaki was a committee member. Later he was joined at Makerere by other Nyasas, Vincent Gondwe, David Rubadiri (former Vice Chancellor of the University of Malawi), and Augustine Bwanausi (former Malawi cabinet minister). Chiume was also chairperson of the Makerere College Education Society. Chiume and other students formed a Nyasaland Students Association at Makerere, an association that helped the Nyasaland African Congress by doing research. After graduating from college Chiume taught at Alliance Secondary School in Dodoma, Tanganyika. He resigned after the white headmaster insinuated that the presence of a pre adolescent girl in Chiume's house might create immoral temptations. Chiume was extremely offended by the remark, which further gave him resolve to fight for the dignity of Africans. "I had made up my mind there and then to plunge myself into politics and to help remove the obstacles that lay before Africans who wished to have human dignity. I was determined to try and play my part, however small, to free Mother Africa" (from his autobiography). He then went to study law, on a scholarship, at Ramjas College in Delhi, India. Upon being approached by the Nyasaland African Congress to stand in the country's first general election in 1956, Chiume accepted, and decided not to further pursue his interest in law.
Малави тәуелсіздігі
1955 жылы Ньясаленд африкалықтарға көбірек өкілдік беру үшін жаңа конституцияны қабылдады. Кейінгі сайлауда Чиуме Генри Чипэмбермен бірге Заң шығарушы кеңестегі бес африкалық өкілдің бірі болды. Ол Чипэмбермен бірге жергілікті халықты күшті сөйлеген сөздерімен және заң шығарушы органдарында жанжалға ұшыраған сұрақтарымен тоңазытқан. Нәтижесінде Кеңестің ресми жазбалары болып табылатын Хансард ньяса африкалықтарының арасында бестселлер болып шықты. Чиме Чипэмбере мен Чизиза ағайындыларымен (Дундузу мен Ятута) бірге 1950-ші жылдардың ортасынан аяғына дейін Хастингс Бандаға халықтық қолдауды ұйымдастыруда және Банданы елге тәуелсіздікке жету үшін Ньясалендке қайта оралуға көндіруде қозғаушы күш болды. 1958 жылы тамызда Нката Бей конференциясында Бандаға билік беріліп, ол Конгресстің жетекшісі болды. 1959 жылы наурыз айында Чиуме Лондон қаласында болған кезде тұтқындалудан қашып құтылды. Ол "Күн шапағы операциясы" кезінде жергілікті отаршылдық үкімет Ниасаленд Африка конгресінің мүшелерін төтенше жағдай кезінде тұтқындап, интернатқа алды. 1960 жылы шілдеде ол Лондондағы Ньясаленд конституциялық конференциясында Банда, Ортон Чирва, Алеке Банда және басқа да көрнекті африкалықтарға қосылды. Бұл жерде британ үкіметі 1963 жылдың басында Ньясаленд (Малави) өзін-өзі басқаруға ие болуы керектігін және Банда премьер-министр болуы керектігін шешті. 1962 жылы Киуме білім министрі болды, ал 1964 жылы шілдеде Малавидің тәуелсіздігін алғаннан кейін құрылған алғашқы үкіметте сыртқы істер министрі болды.
In 1955, Nyasaland adopted a new constitution designed to give more representation to Africans, and in the elections which followed Chiume, along with Henry Chipembere, became one of five African representatives in the Legislative Council. He and Chipembere electrified the native population with their vigorous speeches and combative questions in the legislature, which had until then been a somewhat sedate body. As a result, Hansard, the official record of the Council's proceedings, became a bestseller among Nyasa Africans. Along with Chipembere and the Chisiza brothers (Dunduzu and Yatuta), Chiume became a driving force in organizing popular support in the mid to late 1950s for Hastings Banda and in persuading Banda to return to Nyasaland in order to lead the country to independence. He was given a senior post in the Congress at the Nkhata Bay conference in August 1958 when it adopted Banda as its unquestioned leader. In March 1959, Chiume avoided arrest while he was in London during "Operation Sunrise" when the local colonial government rounded up and interned members of the Nyasaland African Congress during the state of emergency. In July 1960 he joined Banda, Orton Chirwa, Aleke Banda and other prominent Africans at the Nyasaland Constitutional Conference in London. It was here that British Government decided that Nyasaland (Malawi) should become self governing by early 1963, and that Banda, should become prime minister. Chiume was made Minister of Education in 1962 and went on to become Foreign Minister in the first government formed after Malawi's official independence in July 1964.
Танзаниядағы жер аударылу
Чиуме 1964 жылы Малавидегі кабинет дағдарысының басты көшбасшысы болды. Ол Африка бірлігі ұйымының конференциясы кезінде Каирде сөйлеген сөзінен Банданың көңілінен шыққаны үшін дағдарыстың көшбасшысы және Банданың жауы деп аталды. Кейіннен ол (қазіргі атауы өзгертілген) Малави конгресс партиясынан шығарылды және 1964 жылдан 1994 жылға дейін Танзанияға жер аударылды. Шығушылықта болған кезінде Чиуме Танзанияның The Nationalist, Daily News және Uhuru газеттерінде белсенді болды. Ол көптеген кітаптардың авторы және баспашысы болды. 1994 жылы ол доктор Бандаға ішкі және халықаралық қысым жасалып, Малавиге оралды. Қайтып оралғаннан кейін Чиуме қысқа уақыт бойы Малави Ұлттық кітапхана қызметінің және Малави кітап қызметінің төрағасы болып қызмет етті. Ол белсенді саясаттан зейнеткерлікке шығып, ақыр соңында 2007 жылы 21 қарашада қайтыс болғанға дейін отбасымен бірге тұруға Нью-Йоркке көшіп барды.
Chiume was a key leader in the 1964 Malawi Cabinet Crisis. He was labeled the leader of the crisis and an enemy of Banda after displeasing Banda with a speech in Cairo during a conference for the Organisation of African Unity. He was subsequently driven out of the (now renamed) Malawi Congress Party and exiled to Tanzania from 1964 to 1994. While in exile, Chiume became active with Tanzania's The Nationalist, Daily News, and Uhuru newspapers. He became an author and publisher of numerous books. He returned to Malawi in 1994 after internal and international pressure on Dr. Banda. After his return Chiume briefly served as Chairman of Malawi National Library Service and the Malawi Book Service. He retired from active politics and eventually moved to New York to live with family before his death on 21 November 2007.
Өлім
Каняма Чиуме белсенді саясаттан зейнеткерлікке шығып, ақырында Нью-Йоркке көшіп, отбасымен бірге өмір сүреді. 2007 жылдың 29 қарашасында оның сүйегі Малавидің Лилонгве қаласына жеткізілді.
Kanyama Chiume retired from active politics and eventually moved to New York to live with his family until his death on 21 November 2007, the day before his 78th birthday. The remains of the veteran politician arrived back in Lilongwe, Malawi on 29 November 2007.