Кіріспе

Канаяма Чиуме (1929 жылы 22 қарашада туған, 2007 жылы 21 қарашада қайтыс болған), туған аты Мюррей Уильям Канаяма Чиуме, 1950 және 1960 жылдары Малавидің тәуелсіздігі үшін күрестегі жетекші ұлтшыл болды. Ол сонымен қатар Ньясаленд Африка конгресінің жетекшілерінің бірі болды және 1964 жылғы кабинет дағдарысынан кейін елден қашып кетуден бұрын 1960 жылдары білім министрі және сыртқы істер министрі қызметін атқарды.

Ерте өмір және білім

Чиуме Нката-Бей ауданында, Ньясалендте дүниеге келген. Ол өзінің аты Каньяма екенін "сен үшін тағы бір ет" деген мағынада, бұл ата-аналар өз отбасында өлімге қатты дағдыланған. Екі айлық болғаннан кейін кіші інісі қайтыс болады, ал анасы келесі күні 37 жасында қайтыс болады. Жерлеу рәсімінен кейін Чиуме ағасымен бірге туған жері Танганьикаға (қазіргі Танзания) барды. 1940-жылдардың ортасында Дар-эс-Саламдағы мектепте оқыған, бұл жағалаудағы қала африкалық ұлтшыл саяси белсенділіктің ошағы болған. Табора жоғары мектебіндегі соңғы жылы ол Дебаттау қоғамының хатшысы болды, риторикалық дағдыларын жетілдірді, кейін ол Ниасалендте (қазіргі Малави) саясатқа кірген кезде қатты таң қалды. Табора жоғарғы мектебінде ол өзінің бір оқушысын, Джулиус Ньеренеді шақырып, оған қосылып, саяси тақырыптар бойынша ақ колониялық мұғалімдер мен әкімшілерге қарсы пікірсайысқа қатысқан. 1949 жылы Чиуме Макерере колледжіне Кампалаға, Угандаға, Шығыс Африкадағы ең үздік университетке барды, ал 1951 жылы Макерере колледжінің медицина мектебіне қабылданды. Кейіннен ол "адамды семіртуді төзімділікпен қабылдай алмайтынын" білгеннен кейін, физика, химия және биология мамандығын өзгертті. Оның замандастары арасында Макеререде кейінірек өмірінде Африканың ең жетісті ғалымдары мен мемлекеттік қызметкерлері, соның ішінде Кенияның әйгілі тарихшысы және Эльдореттегі Мои университетінің канцлері Б. Огот және Кенияның екінші президенті Мвай Кибаки болды. Ол Макерере колледжінің саяси қоғамының президенті, ал Муаи Кибаки комитет мүшесі болды. Кейіннен оған Макеререде басқа Ньясалар, Винсент Гондве, Дэвид Рубадири (Малави университетінің бұрынғы вице-канцлері) және Августин Бвануауси (Малавидің бұрынғы министрлер кабинеті) қосылды. Чиуме сонымен қатар Макерере колледжінің білім беру қоғамының төрағасы болды. Чиуме басқа студенттермен бірге Макеререде Ниасаленд студенттер қауымдастығын құрды, бұл қауымдастық Ниасаленд Африка конгрессіне зерттеулер жүргізу арқылы көмектесті. Колледжді бітіргеннен кейін Чиуме Танганьикадағы Додомадағы Альянс орта мектебінде сабақ берді. Ол ак мектеп директорының Киуме үйінде жасөспірімге дейінгі қыздың болуы азғындыққа азғыруы мүмкін деген пікірін білдіргеннен кейін отставкаға кетті. Бұл сөзден Шыум қатты ренжіді, бұл оған африкалықтардың қадір-қасиеті үшін күресуге шешім қабылдады. "Мен сол кезде-ақ өзімді саясатқа араластыруға және адам абыройын сезінгісі келетін африкалықтардың алдында тұрған кедергілерді жоюға көмектесуге шешім қабылдадым. Мен Африка ананы азат ету үшін, қаншама аз болса да, өз үлесімді қосуға бел будым" (өз өмірбаянында жазған). Содан кейін ол стипендиямен Делидегі Рамжас колледжінде заңгерлік білім алды. Ниасаленд Африка Конгресі 1956 жылы елдің алғашқы жалпы сайлауына қатысуға шақырғанда, Чиуме қабылдады және заңгерлік қызығушылығын одан әрі жалғастырмауды шешті.

Малави тәуелсіздігі

1955 жылы Ньясаленд африкалықтарға көбірек өкілдік беру үшін жаңа конституцияны қабылдады. Кейінгі сайлауда Чиуме Генри Чипэмбермен бірге Заң шығарушы кеңестегі бес африкалық өкілдің бірі болды. Ол Чипэмбермен бірге жергілікті халықты күшті сөйлеген сөздерімен және заң шығарушы органдарында жанжалға ұшыраған сұрақтарымен тоңазытқан. Нәтижесінде Кеңестің ресми жазбалары болып табылатын Хансард ньяса африкалықтарының арасында бестселлер болып шықты. Чиме Чипэмбере мен Чизиза ағайындыларымен (Дундузу мен Ятута) бірге 1950-ші жылдардың ортасынан аяғына дейін Хастингс Бандаға халықтық қолдауды ұйымдастыруда және Банданы елге тәуелсіздікке жету үшін Ньясалендке қайта оралуға көндіруде қозғаушы күш болды. 1958 жылы тамызда Нката Бей конференциясында Бандаға билік беріліп, ол Конгресстің жетекшісі болды. 1959 жылы наурыз айында Чиуме Лондон қаласында болған кезде тұтқындалудан қашып құтылды. Ол "Күн шапағы операциясы" кезінде жергілікті отаршылдық үкімет Ниасаленд Африка конгресінің мүшелерін төтенше жағдай кезінде тұтқындап, интернатқа алды. 1960 жылы шілдеде ол Лондондағы Ньясаленд конституциялық конференциясында Банда, Ортон Чирва, Алеке Банда және басқа да көрнекті африкалықтарға қосылды. Бұл жерде британ үкіметі 1963 жылдың басында Ньясаленд (Малави) өзін-өзі басқаруға ие болуы керектігін және Банда премьер-министр болуы керектігін шешті. 1962 жылы Киуме білім министрі болды, ал 1964 жылы шілдеде Малавидің тәуелсіздігін алғаннан кейін құрылған алғашқы үкіметте сыртқы істер министрі болды.

Танзаниядағы жер аударылу

Чиуме 1964 жылы Малавидегі кабинет дағдарысының басты көшбасшысы болды. Ол Африка бірлігі ұйымының конференциясы кезінде Каирде сөйлеген сөзінен Банданың көңілінен шыққаны үшін дағдарыстың көшбасшысы және Банданың жауы деп аталды. Кейіннен ол (қазіргі атауы өзгертілген) Малави конгресс партиясынан шығарылды және 1964 жылдан 1994 жылға дейін Танзанияға жер аударылды. Шығушылықта болған кезінде Чиуме Танзанияның The Nationalist, Daily News және Uhuru газеттерінде белсенді болды. Ол көптеген кітаптардың авторы және баспашысы болды. 1994 жылы ол доктор Бандаға ішкі және халықаралық қысым жасалып, Малавиге оралды. Қайтып оралғаннан кейін Чиуме қысқа уақыт бойы Малави Ұлттық кітапхана қызметінің және Малави кітап қызметінің төрағасы болып қызмет етті. Ол белсенді саясаттан зейнеткерлікке шығып, ақыр соңында 2007 жылы 21 қарашада қайтыс болғанға дейін отбасымен бірге тұруға Нью-Йоркке көшіп барды.

Өлім

Каняма Чиуме белсенді саясаттан зейнеткерлікке шығып, ақырында Нью-Йоркке көшіп, отбасымен бірге өмір сүреді. 2007 жылдың 29 қарашасында оның сүйегі Малавидің Лилонгве қаласына жеткізілді.