Кіріспе
Арвид Харнак (1901–1942) – неміс заңгері, экономисі және нацистік Германиядағы қарсылық күресшісі. Арвид Харнак (24 мамыр 1901 – 22 желтоқсан 1942) – неміс заңгері, марксистік экономист, коммунист және нацистік Германиядағы қарсылық күресшісі. Харнак зиялы отбасынан шыққан, бастапқыда гуманист болған. Ол Иоганн Вольфганг фон Гётеге қатты әсер еткен, бірақ Кеңес Одағына сапар жасағаннан және нацистердің пайда болуынан кейін марксистік социалистік көзқарасқа көшкен. Берлиндегі Abendgymnasium-да құпия талқылау тобын құрғаннан кейін, ол Харро Шульце Бойзенмен танысты, ол да ұқсас топты басқарды. Әлемнің басқа бөліктеріндегі көптеген топтар сияқты, Харнак пен Шульце Бойзен басқарған құпия саяси топтар кейіннен Кеңес Одағына әскери және экономикалық ақпарат берген тыңшылар желісіне айналды. Бұл топ кейіннен Abwehr-дің «Қызыл оркестр» (Rote Kapelle) деп атады. Ол және оның американдық әйелі Милдред Фиш 1942 және 1943 жылдары тиісінше нацистік режимнің құрбаны болды.
Arvid Harnack (; 24 May 1901 – 22 December 1942) was a German jurist, Marxist economist, Communist, and German resistance fighter in Nazi Germany. Harnack came from an intellectual family and was originally a humanist. He was strongly influenced by Johann Wolfgang von Goethe but progressively moved to a Marxist Socialist outlook after a visit to the Soviet Union and the Nazis' appearance. After starting an undercover discussion group based at the Berlin Abendgymnasium, he met Harro Schulze Boysen, who ran a similar faction. Like numerous groups in other parts of the world, the undercover political factions led by Harnack and Schulze Boysen later developed into an espionage network that supplied military and economic intelligence to the Soviet Union. The group was later called the Red Orchestra (Rote Kapelle) by the Abwehr. He and his American born wife, Mildred Fish, were executed by the Nazi regime in 1942 and 1943, respectively.
Өмір
Харнактың отбасы Балтық аймағынан шыққан, белгілі және білімді протестанттық немістер еді. Оның әкесі әдебиет тарихы профессоры Отто Харнак, ал анасы Клара Харнак (туған есімі Рейшау) суретші болған. Рейшау органикалық химияның негізін қалаушылардың бірі Юстус фон Либихтің немересі болды. Харнақтың аға-інілері Фальк Харнак, оның үлкен ағасы; Инге Харнак; және Анжела Харнак, скрипка мұғалімі. Харнак теолог Адольф фон Харнактың сіңілі ұлы еді. 1919 жылы ол ерікті әскери құралым Фрайкорптың мүшесі болды. 1919 жылдан 1923 жылға дейін Фридрих Шиллер университетінде, Грац университетінде және Гамбург университетінде заң оқыды; 1924 жылы заң ғылымының докторы болды. Ол Гамбургте және Лондон экономика мектебінде экономика бойынша аспирантураны бітіріп, Висконсин университетінде оқуға Рокфеллер стипендиясын алды. Висконсин штатының Мэдисон қаласында Харнак индустриялық экономист және еңбек тарихшысы Джон Р. Коммонстың ықпалына ие болды және оны ұстазы ретінде қабылдады. 1926 жылы Харнак американдық әдебиет тарихшысы Милдред Фишпен, сонымен қатар Висконсин университетінің аспирантымен кездесті, Харнак қате лекция залына кіргеннен кейін. Ұзақ достық пен махаббаттан кейін олар 1926 жылдың 6 маусымында кездесіп, 1926 жылдың 7 тамызында үйленді. Жұп жұма күні кешке Мэдисон қаласында Коммонс ұйымдастырған жиналыста социологияны оқып жүрген неміс студенті Маргарета "Грета" Лоркемен танысты. Милдред пен Лорк арасында көп жылға созылған достық қарым-қатынас пайда болды, соңғысы Висконсин радикалдарының "Жұма күнгілер клубы" деп аталатын жақын тобына тартылды. Бір сыныптасы және топтың мүшесі Хейзел Бриггс Райстың айтуынша, "Жұма күнгілер клубының" мүшелері өздерін либералды прогрессивтер деп санайды. Кейіннен Лорк Адам Кукхоффқа үйленді. Харнак топтың хатшысы, ал Ленц президент болды. 1935 жылы Харнак Берлин университетінде сыртқы саясат бойынша лекция оқыды. 1935 жылдың 8 тамызында Харнак сауда министрлігіне кіргеннен кейін үш ай өткен соң, ол Хиршфельдпен үш сағатқа созылған кездесуде кездесті. Кездесу барысында Хиршфельд Харнакқа сауда министрлігіндегі лауазымы нацистерді жеңу үшін пайдалы ақпарат беруге мүмкіндік беретінін айтты және құжаттарды Мәскеуге жеткізу жүйесін құруды ұсынды. Харнак хабаршы болуға келісті және оған Балт деген кодовое имя берілді, бақылау офицері Александр Белкин тағайындалды және байланыс желісін құру арқылы оның көздерін арттыру миссиясы берілді. Алайда, Хиршфельд Харнактан КПД-мен барлық қарым-қатынасты үзуін және қарсылық қозғалысында жұмыс істеуден аулақ болуын өтінді, бірақ Харнак бас тартты; ол ешқашан кеңес агенті болуды қаламады, өзін коммунист деп санайды және нацистерді жоюға көмектесетін антифашистік операцияларға қатысатын кез келген адамға ақпарат беретін. КГБ деректеріне сәйкес, 1935-1938 жылдар аралығында Харнак Германия валютасы, Германияның шетелдегі инвестициялары және Германияның сыртқы қарызы туралы ақпарат берді. Сонымен қатар ол Кеңес Одағына құпия сауда келісімдерінің толық мәліметтерін де ұсынды. Осы кезеңде Харнак басқа топтарға да осындай ақпаратты таратты. 1935 жылы Харнак алғаш рет Харро Шульце Бойзенмен кездесті, бірақ олардың мінездерінің әртүрлілігіне байланысты қайтадан кездеспеуді шешті. 1937 жылдың соңында және 1938 жылдың 3 наурызында АҚШ елшісі Уильям Додты Хью Уилсон алмастырды. Оған бірінші хатшы және АҚШ елшілігіндегі ақшалай атташе ретінде Дональд Хит қосылды. АҚШ-тың қазынашылық министрі Генри Моргентау кенже Берлин елшілігіне неміс экономикалық ақпаратын анықтай алатын қазынашылық атташе қажет деп ойлады, сондықтан Хит елшіліктің үйлестіру кеңсесінде (Стратегиялық қызметтер кеңсесінің ізашары) барлау агенті болды. Оның міндеті - осындай ақпаратты бере алатын жанашыр шенеуніктерді тарту. Милдред 1937 жылы Беллюстрасседегі американдық әйелдер клубында Дональдтың әйелі Луиза Хитпен танысты. Харнактар Хиттермен дос болды, бірақ Арвид алдымен Дональдтың ұсынысына қарсы болды; 1938 жылы ол оған барлау ақпаратын беруді бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Луиза мен Дональд Хит-младший Норвегияға қашып кетіп, бірнеше айдан кейін оралды. Олар қайтып келгенде Луиза Милдредтен ұлын американ әдебиетінен оқытуын сұрады. Екі жұбай да демалыс күндерін үнемі бірге өткізе бастады, кейде демалысқа бірге шығатын. Арвид пен Дональд ауылға барып, ақпарат алмасып, бір-біріне көмектескен кездер де болды, бірақ бұл жағдай қауіпті бола бастады. 1939 жылдың желтоқсанынан 1941 жылдың наурызына дейін Дональд-младший Харнак пен Американ елшілігі арасында хабар алмастырып, Дания мен Италиядан азық-түлік әкеліп, Харнактарға дәрі-дәрмек берді. Соғыстан кейін Дональд Арвидтің неміс экономикалық барлауының көзі болғанын мойындады. 1937 жылы бұрынғы Пруссия мәдениет және дін министрі, діни социалист Адольф Гримме Кукхофф пен драматург Гүнтер Вейзенборн арқылы топқа тартылды. Харнак бұрын Адольф фон Харнақтың 1930 жылдың 10 маусымындағы жерлеу рәсімінде Гриммемен танысқан. Гримме Германияның діни социалистерінің одағына мүше болған діни социалист еді, сондықтан Харнак оны коммунист болуға көндіру үшін көп күш жұмсады. 1937 жылдың 26 қаңтарында жаңа мемлекеттік қызмет заңы нацистерге тәлімгерлік қызметкерлерді қызметтен босатуға құқық берді. Харнактың министрліктегі басшысы Вальтер Функ өзін қорғау үшін нацистік партияға қосылуға көндірді және "гамбургер" болуға (яғни, сыртынан нацистік қоңыр, іштен Мәскеудің қызыл) айналдырды. 1937 жылдың мамырында Харнак 4153569 нөмірімен нацистік партияға қосылды. Харнақтың сіңілі ұлы Вольфганг Хавеманн 1938 жылдан кейін топтың талқылауларына жиі қатысты.
Марапаттар мен құрметтер
1969 жылы 6 қазанда Харнакқа өлімінен кейін Қызыл Ту ордені табысталды. Бұл құрметтің қате екені дәлелденді, себебі Қызыл оркестр Кеңес Одағы үшін жұмыс істейтін коммунистік тыңшылар желісі деп жаңылыс түсіндірілді. Гестапо тарапынан жасалған алғашқы жалаға негізделген осы қарсылық тобының интерпретациясы, батыста да ұқсас қолданыс тапты, онда көтерілісшілер құрметтелмей, 1970 жылға дейін сатқындықпен айыпталып қуғынға түсті. Магдебургте, Харнакс атындағы көше Харнакс отбасының құрметіне, сондай-ақ Берлиннің Лихтенберг және Лейпцигтің Реудниц аудандарында осы атпен аталатын көшелер бар. Йенада Арвид Харнак көшесі деп аталған көше оның есімімен аталады. Берлиндегі Гумбольдт университетінің Unter den Linden 6 мекенжайындағы аулада ескерткіш тас орнатылған. Берлиннің Неукөлн ауданында, Хасенхайдеде, Лилиентал көшесінің бұрышында Харнакс және Хеймді еске алу үшін тақташа орнатылған. 2013 жылдың 20 қыркүйегінде АҚШ елшісі Джон Б. Эмерсоннің қатысуымен Тиергартендегі 14 Genthiner Straße 14 үйінің алдына Харнаксқа арналған Столперштейндер орнатылды.