Кіріспе

Неміс иезуит қарсыласы (1907–1945)

Альфред Фридрих Дельп (15 қыркүйек 1907 – 2 ақпан 1945) – неміс иезуит діни қызметкері және философы, неміс қарсыласының мүшесі. Крейзау шеңберінің ішкі қарсылық тобының белгілі бір мүшесі болған ол, нацизмге қарсы католиктік қарсылықтың маңызды тұлғасы саналады. 1944 жылы Адольф Гитлерді құлатуға жасалған сәтсіз қастандыққа қатысы бар деп жалған айыпталған Дельп тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Ол 1945 жылы атқыланды.

Ерте өмір және білім

Альфред Дельп Баденнің Үлкен Герцогтігінде Маннхайм қаласында католик анасы Мария, туған тегі Бернауэр және протестант әкесі Иоганн Адам Фридрих Дельптің отбасында дүниеге келді. Ол католик ретінде крещение рәсімінен өткенімен, протестанттық бастауыш мектепте оқыды және 1921 жылы лютеран шіркеуінде мінездеме рәсімінен өтті. Бұл оның әжесінің ықпалымен болды. Лютеран пасторымен қатты дауласып, ол католик шіркеуінде алғашқы қасиетті тамақ және мінездеме рәсімдерін қабылдауды сұрап, оларды алды. Католик пасторы баланың зиялы қабілетін және білімге құштарлығын байқап, оны Дибургтегі Гетешшюледе оқытуға мұқтаждық тудырды. Мүмкін, екі түрлі тәрбие алғандықтан, ол кейіннен шіркеулер арасындағы қарым-қатынасты түбегейлі жақсартуды ынтамен қолдады. Содан кейін Дельптің жастық шағы негізінен Католик жастар қозғалысы Бунд Нойдейтсландтың ықпалында өтті. Abitur емтиханын үздік нәтижемен тапсырғаннан кейін 1926 жылы Иса қоғамына қосылды. Пуллахта философияны оқығаннан кейін ол Австрияның Фельдкирх қаласындағы Stella Matutina Kolleg-те 3 жыл префект және спорт мұғалімі болып жұмыс істеді. 1933 жылы ол алғаш рет нацистік режимді бастан кешірді, ол Австриядан барлық неміс студенттерін, соның ішінде Stella Matutina-ны да шығарып тастауға мәжбүр етті, осы үшін Австрияға кіретін әркімнен 1000 маркалық айып талап етілді. Директоры Отто Фаллер және профессор Алоис Гримммен бірге ол Қара Орманға келген алғашқылардың бірі болды, онда иезуиттер Австриядан қуылған 300-ге жуық студент үшін Kolleg St. Blasien ашты. Блазиеннен кейін ол теологияны Нидерландының Валькенбург қаласында (1934–1936) және Франкфуртта (1936–1937) оқыды.

Министрлік

1935 жылы Дельп «Трагикалық өмір» атты еңбегін жариялады, құдайға негізделген гуманизмді насихаттап, Мартин Хайдеггердің экзистенциализмін талдады. 1937 жылы Мюнхенде католик дін қызметкері болып бекітілді. Дельп Мюнхен университетінде философия ғылымдарының докторы атағын алуды жоспарлаған, бірақ саяси себептермен университет қабылдауына рұқсат берілмеді. 1939 жылдан бастап ол иезуиттердің «Stimmen der Zeit» («Заман дауысы») журналының редакциялық құрамында жұмыс істеді, 1941 жылдың сәуір айында нацистер журналды жапқанға дейін. Содан кейін ол Мюнхен қаласының Богенхаузен ауданындағы Heilig Blut приходының бөлігі болған Санкт-Георг шіркеуінің ректоры болып тағайындалды. Ол Heilig Blut және Санкт-Георг шіркеулерінде уағыз айтты, сонымен қатар жер асты арқылы Швейцарияға қашып бара жатқан еврейлерге құпия түрде көмектесті.

Қарсылық

Нацистерге қарсы айқын оппозиция білдірген жекелеген иезуиттердің нәтижесінде үкімет шенеуніктерінің қатал жауабы болды, оның ішінде дін қызметкерлерінің концлагерьлерге қамалуы да осыған себепкер болды. "Клостерштурм" деп аталатын шіркеу мүліктерін мемлекеттік иелікке көшіру Stimmen der Zeit сияқты құнды мүліктердің жоғалуына және Германиядағы иезуиттердің жұмысын шектеуге әкелді. Дельптің Мюнхендегі жоғары тұрған жетекшісі, иезуит провинциалы Августин Рош Гитлерге қарсы астыртын қарсылық қозғалысына белсенді қатысты. Рош Делпті Крайзау үйірмесімен таныстырды. 1942 жылдан бастап Дельп Гельмут Джеймс Граф фон Мольтке төңірегіндегі құпия топпен Үшінші рейх құлағаннан кейін жаңа әлеуметтік тәртіптің үлгісін жасау үшін үнемі кездесті. Дельптің міндеті – топқа католик әлеуметтік ілімін түсіндіру және Мольтке мен католик басшылары, соның ішінде Берлин архиепископы Конрад фон Прейсинг және Фулда епископы Йоханнес Диц арасында байланыс орнату болды.

Тұтқындау және сотталу

20 шілдедегі Гитлерге қарсы жасалған қастандық сәтсіз аяқталып, арнайы гестапо комиссиясы қарсылық қозғалысының барлық белгілі мүшелерін тұтқындап, тергеді. Дельп 1944 жылы 28 шілдеде Мюнхенде тұтқындалды (Клаус фон Штауфенберг Гитлер өмірін өлтіруге тырысқаннан кейін сегіз күн өткен соң), бірақ ол тікелей қастандыққа қатыспады. Ол Берлиндегі Тегель түрмесіне ауыстырылды. Түрмеде ол жасырын түрде қасиетті мисса оқып, хаттар жаза бастады – Адвент, Рождество және басқа рухани тақырыптар туралы ой-толғамдар, олар сотқа дейін түрмеден сыртқа шығарылды. 1944 жылдың 8 желтоқсанында Дельпке Рёштің иезуит орденіне соңғы ант қабылдау үшін жіберген Франц фон Таттенбах SJ келді. Бұл қатаң түрде тыйым салынған еді, бірақ күзетші полицейлер болып жатқан нәрсені түсінбеді. Дельп сол күні былай деп жазды: "Бұл тым зор болды, қандай толыққандылық, мен осыны қатты тіледім, мен өмірімді бердім. Менің бұғауларым енді ешқандай мағынаға ие емес, себебі Құдай мені "Vincula amoris" (махаббат бұғаулары) лайық деп тапты". Сот Дельпке қарсы 20 шілдедегі қастандық туралы білгені үшін тағылған айыпты алып тастады, бірақ оның Крейсау тобына берілгендігі, иезуит діни қызметкері ретіндегі қызметі және оның христиандық-әлеуметтік көзқарасы оның тағдырын шешуге жеткілікті болды.

Атқару

Түрмеде отырған кезінде гестапо Дельпке иезуиттерден бас тартып, бостандық ұсынды, бірақ ол бас тартты. Дельпке, 20 шілде оқиғасына қатысы бар барлық тұтқындар сияқты, күні-түні қолқап тағу міндетті болды. Өлім жазасына жіберілген тұтқындардың қолдары артына байланды. 1945 жылдың 2 ақпанында Берлиндегі Плетцензее түрмесінде жаза орындалды. Ертесі күні Роланд Фрайслер әуе шабуылында қаза тапты. Генрих Гиммлердің арнайы бұйрығымен 20 шілдедегі қастандыққа қатысы бар барлық тұтқындардың денелері өртеліп, күлі канализациялық алқаптарға шашыратылды. Сәйкесінше, Альфред Дельптің денесі өртеліп, күлі Берлин маңындағы белгісіз жерге шашылды.

Өлімнен кейінгі марапаттар

1949 жылдың қыркүйегінде Санкт-Блазиен колледжінің үстемдігіндегі Отто Фаллер нацистер өлтірген бұрынғы педагогтар және мұғалімдер Дельп пен Алоис Гриммге арналған ескерткіш тақталарды ашты. Отыз жыл өткен соң Kolleg St. Blasien өзінің жаңа театр залына Дельптің есімін берді. Лампертеймдегі Альфред Дельп еске алу шапкіші 2 ақпанда, 1965 жылы, оның қайтыс болғандығының 20 жылдығына орай киеленді. Германиядағы көптеген мектептер Альфред Дельптің есімімен аталады, соның ішінде Бремерхавендегі мектеп те бар. Мангеймде католик студенттер жатақханасына оның есімі берілген. Берлиндегі Канизиус колледжінің кампусындағы қонақ үй де оның есімін иеленеді. Дибургте гимназияның жоғарғы қабаты, Альфред Дельп мектебі, католик қоғамдық орталығы, Әке Дельп үйі және бір көше оның есімімен аталады. Бундесвер Донауверттегі әскери казармасын Альфред Дельп казармасы деп атады. 1955 жылы Вассербургштрассе, Мюнхеннің Богенхаузен ауданындағы көше, онда Ева Браун 1935 жылдан бастап тұрған, Дельпштрассе деп қайта аталды. Дельптің есімі 1999 жылы жарияланған «Крестос үшін куәлік» кітабындағы, христиандық сенімі үшін зорлықпен қаза тапқан 900-ге жуық католиктің тізіміне енгізілді. Бұл кітапты Германия епископтары конференциясының қолдауымен Mgr Helmut Moll жазған. «20 ғасырдың Германиялық шейіттері» (Witnesses for Christ. The German Martyrology of the 20th century) атты еңбек.

Қасиетті деп жариялау процесі

Мюнхендегі Дельптің соңғы шіркеуі 1990 жылдың қаңтар айында Берлин архиепископы, кардинал Георг Стерзинскийге оның ресми қасиеттілікке көтерілу процесін бастауға қатысты құжаттарды жіберді.

Жазбалар

1956 жылы жарық көрген «Өлім бетіне қарай» кітабында Делптің алты айлық түрме жазасы кезінде жазған ойлары, жазбалары, күнделігінен алынған үзінділер мен хаттары жинақталған. Бұл кітап «Жерге адал» және «Құдіретті Құдай» кітаптарынан тұратын трилогияның бірінші бөлігі. Оның «Түрмедегі толғаныстар» (1963) американдық басылымына Томас Мертон кіріспе жазған, ол оны мистик және замандас жазушылардың ең терең ойлыларының бірі деп есептейді. Оның жинақталған еңбектерінің неміс тіліндегі басылымын (1982–1988) Фр. Роман Блейштейн С.Ж. бес томдық түрінде шығарған. Делп түрмеден жасырын шығарылған жазбаларымен әйгілі. Ол Рождество маусымында тұтқындалғандықтан, олардың көптегені Адвент және Исаның келуі тақырыбына арналған. Соңғы хаттарының бірінде Делп «барлық өмір – Адвент» деп жазған. Көптеген христиандар Делптің өмірін оқып, оның өнегесінен шабыттанады.

Дәйексөздер

Құдайға ұлы пафос немесе ұлы істердің қажеті жоқ. Оған жүректердің ұлылығы керек. Ол нөлдермен санаса алмайды.
Бұл – егін жинау емес, егу кезі. Құдай егін себуде, бір күні Ол оны жинайды. Мен бір нәрсе жасауға тырысамын. Мен кемінде сау және жемісті тұқым болуға тырысамын, содан кейін топыраққа түсемін. Және Раббым Құдайдың қолына. Тарих жасауға батылы жетпеген адам, оның зәулім нысанасына айналады. Жарайды, солай істейік! Бүгін болып жатқан көптеген нәрселер, егер біз Құдаймен бетпе-бет келсек, және нәрселерді олардың нақты күйінде көрсек, онда жүректегі сағыныш пен мазасыздықтан зардап шеккен болсақ, ешқашан орын алмас еді. Егер біз осылай істесек, Құдай өмірімізді шайқап, құлатып жатқан көптеген нәрселерден сақтар еді. Біз өзіміздің қабілетіміздің шектерін мойындап, бағалар едік. Біз бұл жерден шыққан соң, экуменизм жеке достықтан гөрі артық екенін көрсетеміз. Біз бөлінген шіркеулердің тарихи салмағын, мұра ретінде алып жүреміз. Бірақ бұл енді Мәсіх алдында ұятқа қалдырмаймыз. Сіздер сияқты, мен де толық бірлікке жетудің утопиясына сенбеймін. Бірақ бір Мәсіх бөлінбейді, ал бөлінбеген махаббат Оған жетелесе, біз бұрынғы және қазіргі күрескендерден жақсырақ боламыз. Егер әлемде бір адам арқылы жарық пен шындық көбейсе, оның өмірі мағыналы болады. Жарты сағаттан кейін мен сіздерден көбін білемін. Бізге қорқынышты апаттарға қапа болған, содан кейін Раббыға қарап, Оның сақтауына ие болатынын білген адамдар керек. Олар тіпті жер бетінен қуылса да, Құдай оларды қорғайды.