Кіріспе

Батырманың түрі

Квинсленд жеміс батырмасы (Bactrocera tryoni) – тефриттер тұқымдасына жататын батырманың бір түрі. B. tryoni субтропикалық жағалау Квинсленд және Солтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльс аймақтарында таралған. Олар күндіз белсенді, ал түнде көбейеді. B. tryoni жұмыртқаларын жеміске салады. Содан кейін дернәсілдер шығып, жемісті жей бастайды, осының салдарынан жемістер шіріп, мерзімінен бұрын түсіп қалады. B. tryoni Австралия егістіктеріне жылына шамамен 28,5 миллион доллар көлемінде зиян келтіреді және Австралиядағы ең қымбат бау-бақша зиянкесі болып саналады. Бұл батырманың таралуынан ашық қалған жемістің 100%-ға дейін жойылуы мүмкін. Бұрын B. tryoni-ді егістіктерге зиян тигізбеу үшін пестицидтер қолданылатын. Бірақ, қазір бұл химиялық заттарға тыйым салынды. Сондықтан, B. tryoni-ді бақылаумен айналысатын мамандар осы зиянкестің мінез-құлқын зерттеуге көшті, жаңа жою әдісін анықтау үшін.

Сәйкестендіру

Ересек B. tryoni шырыны қызғылт қоңыр түсті, айқын сары белгілері бар және әдетте 5–8 мм ұзындықта болады. Ересек шырындар жүргенде қанаттарын көлденең ұстап, ерекше, тән қимылмен қозғайды. B. tryoni-дің қанаттарының ені 4,8-ден 6,3 мм-ге дейін жетеді. B. tryoni-ді көбінесе аралар деп жаңылыстыруға болады, себебі олар араға ұқсайды.

Күрделі және бауырлас түрлер

Олар түрлер кешенінің құрамына кіреді, яғни морфологиялық жағынан ұқсас, бірақ биологиялық тұрғыдан ерекшеленетін түрлер тобы. Гендік деректер B. aquilonas түрiн B. tryoni-нің аллопатриялық популяциясы екенін көрсетеді. Бұған қоса, B. tryoni түні күні жұптасады, ал B. neohumeralis күндіз жұптасады. Ең маңыздысы, B. neohumeralis зиянкес емес; олар егінге зиян келтірмейді. B. tryoni кешеніндегі түрлердің эволюциялық байланысы белгісіз. Кейде Оңтүстік және Батыс Австралияда B. tryoni жұқпалары тіркеледі; алайда, Австралияның жағалау аймақтары аралық аймақтардағы B. tryoni үшін қолайсыз, қатал және құрғақ ауа-райы жағдайларына байланысты бір-бірінен оқшауланған. Сондықтан, Австралияның басқа аймақтары әдетте осы зиянкестен құтырылған, егер зақымдалған жемістер аймақтар арасында тасымалданбаса.

Жұмыртқа

Екі апталық жұмыртқаға дайындық кезеңінен кейін, ересек аналықтары жемістің қабығына шамамен жеті жұмыртқа салады, ал күніне 100-ге дейін жұмыртқа салуы мүмкін. Жеміс тесіктері – бұл аналықтарға қоректік заттарға толы ішкі бөлігіне кіруге мүмкіндік беретін жеміс қабығындағы тесіктер. Аналықтары көбінесе Жерорта теңізі жеміс шыбыңы (Ceratitis capitata) сияқты басқа жеміс шыбындары жасаған тесіктерге жұмыртқа салады, соның салдарынан бір қуыста көптеген жұмыртқалар жиналады. Бұған қоса, B. tryoni аналықтары жемісте жұмыртқа салу үшін өздері "шағу" деп аталатын тесік жасауға қабілетті.

Маггот (жаңбырлар)

Жұмыртқалар қолайлы ауа райы жағдайында 2–4 күн ішінде ақ түсті дернәсілдерге айналады. Бұл дернәсілдер немесе құрттар, кескіш жақтарымен жемістің ортасына қарай жеп, оны шірітеді. Дернәсілдердің ұзындығы 9 мм-ге дейін жетеді; дернәсілдің дамуы 10–31 күнде аяқталады. Осы кезде жеміс, әдетте, жерге түсіп қалады. Бір жемістен 40-қа дейін дернәсіл өсіруге болады.

Құс

Құрт қалған жемістің ішін жеп шығып, топыраққа өтеді, онда қуыршақ сатысына жетеді. Қуыршақ сатысында даму үшін әртүрлі температуралар қажет, жылы ауа райында бір аптадан, ал салқын ауа райында бір айға дейін уақыт алады. Қуыршақ сатысында дамуға қажетті уақыттың өзгеруі B. tryoni-дің түрлі ортаға бейімделу қабілетін арттырады.

Ересектер

Құбыршық кезеңі аяқталғаннан кейін ересектер топырақтан шығады. Бұл әдетте жаз маусымының соңында болады. Басқа шыбық зиянкестерінен өзгеше, B. tryoni үздіксіз көбеймейді, бірақ қысты ересек түрінде өткізеді. B. tryoni шіріген жемістерге жұмыртқа салуды артық жақсы көреді, алайда кейбір мәліметтер олардың піспеген жемістерге де жұмыртқа салатынын көрсетеді. B. tryoni сыртқы қабаты тесілуге немесе зақымдануға болатын жемістерді таңдауға бейім. Бірақ басқа да мәліметтер бұл симбиоздың жүрмейтінін көрсетеді, себебі ақуыз беретін бактериялардың болуы B. tryoni популяцияларында тұрақты емес. Бактериялардан алынатын ақуызға тәуелділігіне байланысты, популяцияны бақылау үшін шыбықтарды инсектицид қосылған жасанды ақуызбен қамтамасыз ету мүмкін.

Овипозициялық мінез-құлық

B. tryoni жұмыртқаларын жеміске салады. Аналықтары жұмыртқаларын тәтті, шырынды және қышқыл емес жемістерге салуға бейім. Жемісте бұрын немесе кейін жұмыртқа салған басқа аналық шыбындардың болуы, тағы бір аналықтың жеміске қону ықтималдығына әсер етпейтіні анықталды; алайда, аналық шыбындар басқа аналықтар жұмыртқа салып жатқан жеміске көбірек ұшады, соның салдарынан бір жемістегі дернәсілдердің тығыздығы артады. Жеміс бар кезде, шыбындар көбінесе алысқа ұшпайды (бірнеше жүз метрден бір километрге дейін), бірақ жеміс болмаған жағдайда ұзақ қашықтыққа саяхаттай алады. Ресурстардың жетіспеуінен басқа, ересек шыбындар қыстау орындарын табу үшін немесе құрғақ немесе суық ауа-райынан қашу үшін де қозғалуы мүмкін. Құртты аулап өлтіру тактикасы, жәндікті тартатын, немесе әртүрлі жемдерді пайдалануды қамтиды. Бұл феромондар, тамақ тартушы заттар, қожайынның еліктеуі немесе түс тартушы заттар сияқты жартылай химиялық жемдерді қамтуы мүмкін. Бұл техниканың тиімділігі де, қандай белоктың B. tryoni-ді спрейге тартатыны да толыққанды зерттелмеген. Арнайы жем, Уилсонның жемі, жыныстық жағынан жетілген B. tryoni аталықтарын тартуда өте тиімді екені анықталды. Инсектицидтермен бірге қолдан жасалған жемдер жыныстық жағынан жетілген аталықтарды жоюдың тиімді тәсілі болуы мүмкін. Зерттеулер басқа шыбындарда бұл стратегияның тиімді екенін көрсетсе де, B. tryoni-де аталықтарды жою әдісінің тиімділігін анықтау үшін аз ғана бақыланатын тәжірибелер жүргізілді. 2014 жылдан бастап, фентион Австралияда коммерциялық қолжетімділікте болмайды.

Құрт-құмырсқаларды стерильдеу әдісі (SIT)

Оқшаулау шараларына қуыршақтарды стерильділікке ұшырату үшін сәулелендіру кірді. Бұл техниканың тиімділігін зерттеу көрсеткендей, стерильділік дозаға тәуелсіз, яғни еркек сперматозоидтарын стерильді ету үшін бір ғана иондау оқиғасы жеткілікті. Сонымен қатар, иондау оқиғасынан кейін олардың пайда болуы мен ұшу қабілетіне ешқандай әсер етпеді. Бұл, төмен дозадағы сәулелену арқылы стерильденген еркектер, сәулеленбеген еркектермен бірдей бәсекеге қабілетті екенін көрсетеді. Егер мұны іске асыру мүмкін болса, бұл штаммды жаппай өндіріп, табиғи ортаға қайтадан сәулелендіру қажеттілігінсіз жіберуге болады, бұл стерильді жәндіктер әдісі (SIT) сияқты техникаларда қажетті. Бұл бейімделу оларға салқын температурада және биіктеп орналасқан жерлерде тіршілік етуге мүмкіндік берді.

Климаттың өзгеруін симуляциялау

Көмірқышқыл газы деңгейінің өсуі B. tryoni таралуына әсер етуі мүмкін. Жақында жүргізілген зерттеулерге сәйкес, температураның көтерілуіне байланысты B. tryoni таралуын модельдеу үшін компьютерлік бағдарламалар қолданылды, нәтижесінде Квинсленд жеміс шыбынының зияндылығының жалпы өсуі болжалды. Бірақ, солтүстік және орталық Квинслендте B. tryoni үшін ең жоғары температура шегіне жететін болғандықтан, шыбындар оңтүстікке қарай қайта орналасады. Дегенмен, бұл модельдеулер B. tryoni-нің болашақ таралуын дәл болжамауы мүмкін, себебі олар түрлі жағдайларға бейімделуге қабілетті. Болжамды температураның өсуімен Австралия аймақтарындағы салыстырмалы ылғалдылықтың қалай өзгеретінінің белгісіздігі де қиындатады, ал B. tryoni-нің тіршілігі ылғалды климатқа өте тәуелді.