Балалар поэзиясы тарихы мен түрлері

Кіріспе

Поэзиялық жанр

Балалар поэзиясы – балаларға арналған, оларға лайықты немесе оларға ұнайтын поэзия. Балалар поэзиясы – ежелгі ауызша дәстүрге, халық поэзиясына және тақпақтарға негізделген ең көне өнер түрлерінің бірі. Балалар әрқашан балалар үшін жазылған және ересектер үшін жазылған өлеңдерді ұнатады. Батыста адамдардың балалық шақ туралы түсінігі өзгерген сайын, балалар поэзиясы оқу құралынан көңіл көтеруге айналды. Балалардың поэзия арқылы қалыптасуының алғашқы белгілерін атақты антологтар мен әдебиет тарихшылары Опистер байқады. Олар XVIII ғасырдың ортасына дейін балаларды ынталандыратын сөздерден басқа балаларға арналған көптеген әдебиеттер болмағанын көрді. XVIII ғасырдың балладалары қазіргі заманғы балалар поэзиясы жанрын қалыптастырды. Бүгінде көптеген ақындар (мысалы, Доктор Сьюсс, Шел Сильверстайн және Джек Прелутски) негізінен балаларға арналған туындыларымен танымал; ал ересектерге арналған өлеңдер жазатын көптеген ақындар (мысалы, Огден Нэш және Роберт Фрост) балаларға арналған сүйікті өлеңдерімен де танымал.

Ерте жастағы балалар поэзиясы

Өлең – әлемдік ауызша дәстүрлердегі, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен әндер мен халық аңыздары сияқты, жалпыға ортақ құбылыс. Балалар поэзиясының ең көне үлгілері, мысалы, зулу тіліндегі imilolozelo, мәдени ауызша дәстүрлердің бір бөлігі болып табылады. Кейбір ақындар әсіресе балаларға арнап, оларды жақсылыққа, әдептілікке үйрету үшін өлең жазады. Сол дәуірдегі "Еңбек ететін шаруалар" сияқты көптеген өлеңдер бүгінге дейін балаларға оқытылады. Көптеген балалар өлеңдері ауызша жолмен таратылса, кейбір бай балалар қолмен жазылған, өлеңмен құрастырылған оқулықтарға қол жеткізе алатын. Жаңа дүниеде басылған алғашқы балалар кітабы – Джон Коттонның "Балаларға арналған сүт, Екі өсиеттен алынған, негізінен Англиядағы Бостон балаларының рухани тамақтануы үшін, бірақ кез келген балаға да пайдалы болуы мүмкін" еді. 1646 жылы жарық көрген бұл кітап – пуритандық балаларға арналған катехизис болды. Бұрынғысы сияқты, балалар поэзиясының көп бөлігі балаларды моральдық қасиеттерге тәрбиелеу мақсатымен жазылды. Айзек Уоттстің "Құдайға арналған әндері" осы идеяның бір мысалы. Дж.Р. Тауншенд Исаак Уоттсты балалар үшін жазған тұңғыш ақын деп санайды. Олар Хилэр Беллок пен Эдвард Гори сияқты жазушылардың пародиясын тудыратын мәдени құндылыққа айналды. Чарльз бен Мэри Лэмб сияқты басқа да моралист авторлар уағыз айтудан гөрі білім беруге ұмтылды. ХХ ғасырдың басында Рудьярд Киплинг балаларға арналған бірнеше танымал өлеңдер жазды. Олардың көпшілігі "Жангел кітабында" немесе Киплингтің қызы Эффиге арнап жазған "Осылай болды" антологиясында кездеседі. ХХ ғасырдағы сурет кітаптарының алғашқы дамушыларының бірі – Джонни Кроу есімді кейіпкер туралы сурет кітаптарын жазған Леонард Лесли Брук. 20 ғасырдың басындағы басқа да белгілі балалар ақындары – Элеонора Фаржон, Лора Э. Ричардс және Уолтер де ла Маре. Ричардс Мей Хилл Арбутнот тарапынан "Балалар үшін ақымақтықтың американдық ақыны" деп сипатталды және "Сент-Николас" журналына өлеңдер жазумен мансабын бастады. Рейчел Филд осы кезеңде "Тік адамдар" және "Таксилер мен құсқұйрықтар" кітаптарымен танымал балалар ақыны болды. Өмірі бойы жеті өлең жинағын жариялап, сегізіншісі өлімінен кейін жарық көрді. Оның "Балаға дұға" кітабы 1945 жылы, қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Кальдекотт медалімен марапатталды. Лэнгстон Хьюз осы уақытта, Гарлем Ренессансы кезінде де танымал ақын болды. Ол балалардың арасында кеңінен оқылатын алғашқы афроамерикандық ақындардың бірі еді. Көбінесе ересектерге арналған өлеңдерге назар аударғанмен, Хьюз балаларға арналған "Арман сақтаушы" атты өлеңдер кітабын жазды. Доктор Сьюс балалар поэзиясына екі маңызды үлес қосты. Ол "Бастауыш оқушы" сурет кітабын жасады, онда балалардың оқуға үйренуіне көмектесу үшін шектеулі сөздер қолданылады. Сондай-ақ, ол моральдық және ақымақтық элементтерін біріктірді, бұл балалар авторларының көпшілігіне оңай берілмеді. Сьюстің көңілді, әдемі кітаптары бүгінге дейін отбасылар мен сыныптардың маңызды бөлігі болып табылады және көптеген ағылшын тілді балалардың оқуға үйренуіне көмектесті. 1970-ші жылдардың соңында бірнеше белгілі ақындар балалар поэзиясына көңілді көзқарас ұсынды, әсіресе Ұлыбританияда "рчин өлеңдерінің" өркендеуімен. Ол өлеңнің кез келген түрі арқылы балаларды тілмен және поэтикалық құрылымдағы ырғақпен таныстыруға болатынын айтады. Оның пікірінше, өлеңнің ырғақтық ерекшелігі балалардың сөздік қорын және сөздердің мағынасын түсінуін дамытуға көмектеседі. Ғалымдар да өлеңдер мен балалар өлеңдерінің ауызша дәстүр ретінде барлық мәдениеттерде кең таралғанын мойындайды. Сонымен қатар, Мика мен Цитси Ньони африкалық халықтық білім жүйесін зерттеу арқылы өлеңдерді балалар үшін тек "ойын" элементі ретінде қарастыруға болмайтынын анықтады, өйткені балалар осы әрекетке қатысу үшін мазмұнымен байланысуы керек. Олар өлеңдер балаға өмір бойы үйінде қалып, өзін жақсы сезінуге көмектесетін құндылықтар мен көзқарастарды сіңіретінін түсіндіреді. Соңында, қазіргі қоғамның көп бөлігі қалалық ортада өмір сүретіндіктен, балалар ақындарының көпшілігі осы ортаны өмірлік тәжірибесінің маңызды бөлігі ретінде қарастырғанына қарамастан, өте аз ақын бұл тақырыпты өздерінің шығармаларында көтеріп, зерттеді. Бұған Ричард Марголис, Пол Джейнчко және Гэри Сото сияқты авторлардың пікірлері де жатады. Сондай-ақ, "Жас ақындар сыйлығының лауреаты" атағы бар, ол Поэзия қорымен балалар поэзиясының авторына екі жылға беріледі. Ұлыбританияда "Балаларға арналған поэзия: Сигнал сыйлығы" 1979 жылдан 2001 жылға дейін "Сигнал: Балалар кітаптарына қатысты зерттеулер" журналында жарияланды. Солтүстік Америкада 2005 жылы құрылған "Солтүстік Америка поэзиясындағы үздік шығармалар үшін Арыстан мен Бірмұңдар сыйлығы" Джонс Хопкинс университетінің баспаханасымен жыл сайын табысталады.

Poetry is universal throughout the world's oral traditions as songs and folklore passed down to younger generations. The oldest works of children's poetry, such as Zulu imilolozelo, are part of cultural oral traditions. Some poets chose to write poems specifically for children, often to teach moral lessons. Many poems from that era, like "Toiling Farmers", are still taught to children today. Most children's poetry was still passed down through the oral tradition. However, some wealthy children were able to access handmade lesson books written in rhyme. The first children's book printed in the New World was John Cotton's Milk for Babes, Drawn out of the Breasts of Both Testaments, Chiefly for the Spiritual Nourishment of Boston Babes in either England, but may be of like use for any children. Published in 1646, it was a child's Puritan catechism. As before, many works of children's poetry were written to teach children moral virtues. Isaac Watts' Divine Songs are an example of this concept. JR Townshend argues that Isaac Watts was the first true poet for children. They became enough of a cultural staple to be parodied by writers such as Hilaire Belloc and Edward Gorey. Other moralist authors, like Charles and Mary Lamb, wanted to educate more than preach. At the turn of the century, Rudyard Kipling wrote a number of notable poems for children. Most of them are contained in the Jungle Book or in the Just So Stories, an anthology of stories that Kipling wrote for his daughter Effie. One of the twentieth century's pioneers of picture books was Leonard Leslie Brooke, who wrote picture books about a character named Johnny Crow. Other notable children's poets of the early 20th century include Eleanor Farjeon, Laura E. Richards, and Walter de la Mare. Richards was described by May Hill Arbuthnot as 'the American Poet Laureate of Nonsense for Children', and started her career writing poetry for St. Nicholas magazine.</blockquote>

Rachel Field became another popular children's poet at this time, with her books The Pointed People and Taxis and Toadstools. She published seven collections of poetry throughout her life, with an eighth posthumous collection posthumously. Her book Prayer for a Child won the Caldecott Medal in 1945, a few years after her death. Langston Hughes also became a prominent poet around this time, during the Harlem Renaissance. He was one of the first notable African American poets to be widely read by children. While he mostly focused on poetry for adults, Hughes wrote a book of poems called The Dream Keeper specifically for children. Seuss made two great contributions to children's poetry. He pioneered the "early reader" picture book, which uses a limited number of words to help children learn to read. He also mixed morality and nonsense, in a way that few children's authors have successfully managed. Seuss' jaunty, zany books are a staple of families and classrooms to this day, and have helped many English speaking children learn to read. The late 1970s saw several notable poets taking a playful attitude to children's poetry, specifically with the rise of ‘urchin verse’ in the United Kingdom. He proposes that through any form of verse, children can be introduced to both language and rhythm held within poetic structure. She also suggests that the rhythmic nature of poetry helps children hoan their vocabulary and word meaning abilities. Scholars also see that poetry and nursery rhymes are universal throughout cultures as an oral tradition. Also, Mika and Tsitsi Nyoni found, through their study of the African Indigenous Knowledge System, that poems cannot be treated as solely an element of “play” for children because of the loaded content children need to interact with to engage in the activity. They go on to explain that poems instill values and attitudes that direct the child throughout the rest of their lives while remaining in the comfort of their own homes. Lastly, despite modern society being largely urban and, as a result, the majority of children's poets having this environment be a big part of their lived experience, very few poets have engaged with this topic in their work. A few of the exceptions are Richard Margolis, Paul Janeczko, and Gary Soto who all had their point of view driven by social issues. and the position of Young People's Poet Laureate, a two year appointment awarded by the Poetry Foundation to an author of children's poetry. United Kingdom In the United Kingdom the Poetry for Children: Signal Award was published in the journal, Signal: Approaches to Children's Books, from 1979 to 2001. North America The Lion and The Unicorn Award for Excellence in North American Poetry, established in 2005, is annually awarded by the Johns Hopkins University Press.

Белгілі балалар ақындары

Аллан Ахлберг – ағылшын жазушысы, бірнеше бестселлер балалар кітаптарымен танымал, олар поэзиямен де, балалар әдебиетімен де толы, әйелі Джанет суреттеген. Арна Бонтемп (1902–1973) Луизиана штатының Александрия қаласында туып, Калифорнияда өскен, ХХ ғасырдың ең танымал афроамерикандық жазушыларының бірі. 1968 жылы балалар өлеңдерінің жинағын жариялаған. Чарльз Лэмб (1775–1834), «Элия эсселерімен» және қарындасы Мэри Лэмбпен (1764–1847) бірлесіп жазған «Шекспирден әңгімелер» балалар кітабымен ең танымал. Денис Ли (1939 ж.т.) – Канаданың ең танымал балалар ақындарының бірі. Ол «Қорлық қуанышы» (1977) атты кітабы үшін Канада кітапханалар қауымдастығының, Рут Шварц сыйлықтарын және Жастар әдебиеті жөніндегі халықаралық кеңестің сыйлықтарына ие болды. Юджин Филд (1850–1895) Миссури штатының Сент-Луис қаласында туған, «Көк киімді ұл» және «Голланд биігі» сияқты балалар поэзиясымен танымал. Ев Мерриам (1916–1992) – ақындық, көркем проза, танымдық әдебиет және балаларға арналған пьесаларымен танымал американдық жазушы. Балалар поэзиясы әлемінде ол шебер өлшенген өлеңдері, еркін өлеңдері, абсурдты өлеңдері және қоғамдық санасы үшін үнемі мақталып келді. Ол балалар жанрларымен тәжірибе жасауды ұнатты, әсіресе балалар әдебиетінің дәстүрлі шекараларын бұзуға тырысты. Джудит Виорст (1931 ж.т.) – әзілді, байқағыш өлеңдерімен және балалар әдебиетімен танымал. Майкл Розен (1946 ж.т.) – теле және радио хабаршысы, балалар романдарының авторы және ақын. Ол балалар поэзиясындағы юмор мен иронияны қолдануымен, сондай-ақ әлеуметтік әділдік және сезімтал мәселелерді көтеруімен есте қалады. Ол өлеңдеріндегі әзіл-қалжың мен бейнелі тілді пайдалануымен ерекше көзге түседі. Дальдің «Бұзық рифмалар» өлеңдер жинағы – алты танымал ертегінің қайта жаңартылған нұсқасы, олар дәстүрлі «бақытты соңмен» аяқталудың орнына күтпеген аяқтамаға ие. Тони Миттон (1951–2022) – ағылшын жазушысы. Ол 2014 жылы «Wayland» өлеңі үшін Бастауыш білім берудегі сауаттылық орталығы (CLPE) / CLIPPA поэзия сыйлығын жеңіп алды. Валери Блум (1956 ж.т.) – Ямайка туған ақын және Ұлыбританияда тұратын романист.

Allan Ahlberg is an English writer known for several best selling children's books, both full of poetry and children's literature, illustrated by his wife Janet. Arna Bontemps (1902 1973) born in Alexandria, Louisiana and raised in California, is one of the most well known black writers of the twentieth century. He edited a volume of children's poetry in 1968. Charles Lamb (1775–1834), best known for his Essays of Elia and for the children's book Tales from Shakespeare, co authored with his sister, Mary Lamb (1764–1847). Dennis Lee (b. 1939) is known as one of the most popular Canadian children's poets. He was awarded the Canadian Library Association Award, Ruth Schwartz Award, and International Board on Books for Young People for his book of poetry for primary children entitled Garbage Delight (1977). Eugene Field (1850 1895) born in St. Louis, Missouri, is known for renowned children's poetry, such as “Little Boy Blue” and the “Dutch Lullaby”. Eve Merriam (1916 1992) is an American writer known for her poetry, fiction, non fiction, and plays for children. In the world of children's poetry, she was consistently praised for her skillful metered verse, free verse, nonsense verse, and social conscience. She often experimented with children's genres, specifically breaking the boundaries of what we define as children's literature traditionally. Judith Viorst (b. 1931) is known for her humorous observational poetry and for her children's literature. Michael Rosen (b. 1946) is a broadcaster, children's novelist and poet. He is remembered for his use of humor and irony in his children's poetry along with tackling social justice and sensitive issues. He is most remembered for his humor and use of figurative language in his poems. Dahl's collection of poems Revolting Rhymes is a re interpretation of six well known fairy tales, featuring surprise endings in place of the traditional happily ever after. Tony Mitton (1951 –2022) was an English writer. He won the 2014 Centre for Literacy in Primary Education (CLPE) / CLIPPA poetry award for the poem 'Wayland'
Valerie Bloom (b.1956) is a Jamaican born poet and a novelist based in the UK.