Кіріспе

Англо-американ поэзиясы, 20 ғасыр поэзиясының қозғалысы.

Имажизм – 20 ғасырдың басындағы поэзияда бейнеліліктің дәлдігін, айқын және өткір тілді қолдаушы қозғалыс. Ол ағылшын тіліндегі алғашқы ұйымдастырылған модернистік әдеби қозғалыс саналады. Имажизм – дамудың үздіксіз немесе тұрақты кезеңі емес, «шығармашылық сәттердің тізбегі» деп аталады. Француз ғалымы Рене Топен «Имажизмді доктрина ретінде емес, тіпті поэзия мектебі ретінде де қарастырудың қажеті жоқ, оны белгілі бір уақыт аралығында маңызды принциптер бойынша келісімге келген ақындардың бірлестігі деп санаған дұрыс» деп атап көрсеткен. Имажистер романтикалық және викториялық поэзияға тән сезімталдық пен ұзақ сөздерді қабылдамады. Заманауи грузин ақындарынан өзгеше, олар дәстүрге сәйкес жұмыс істеуге қанағаттанған, ал имажистер классикалық құндылықтарға – тікелей баяндауға, тілдің экономдығына және дәстүрлі емес өлең формаларымен тәжірибе жасауға қайта оралуға шақырды; имажистер еркін өлеңді пайдаланды. Бұл форманың ерекшелігі – бір бейнені бөліп, оның мәнін ашуға тырысуы. Бұл авангардтық өнердегі, әсіресе кубизмдегі заманауи дамуды көрсетеді. Американдық ақын Езра Паундтың «жарықтандыратын егжей-тегжейлер» деп атаған тәсілі арқылы ақындар объектілерді оқшалауға ұмтылса да, абстракцияны білдіру үшін нақты мысалдарды қатар қоюдың Паундтың идеограммалық әдісі кубизмнің бірнеше перспективаны бір бейнеде синтездеу тәсіліне ұқсас. 1914 және 1917 жылдар аралығында жарық көрген имажистік басылымдарда поэзия және басқа да салалардағы ең белгілі модернистік тұлғалардың шығармалары жарияланды, олардың ішінде Паунд, Х.Д. (Хилда Дулиттл), Эми Лоуэлл, Форд Мадокс Форд, Уильям Карлос Уильямс, Ф.С. Флинт және Т.Е. Хулм. Имажистер Лондонда шоғырланған, олардың құрамында Ұлыбритания, Ирландия және АҚШ өкілдері болды. Сол кездегідей, көптеген әйел жазушылардың имажизмде маңызды рөл атқарғаны ерекшелік етіп саналады.

Суреттеуге дейінгі кезең

Имажизмнің бастауы екі өлеңде жатыр: Т. Э. Хулмның «Күз» және «Қаланың күн батуы». Бұлар 1909 жылғы қаңтарда Лондондағы Ақындар клубында «For Christmas MDCCCCVIII» атты кітапшада жарияланды. Хулм математика мен философияны оқыған; ол 1908 жылы клубты құруға қатысып, оның бірінші хатшысы болған. 1908 жылдың соңында ол клубтың бір кездесуінде «Заманауи поэзия туралы лекция» атты баяндамасын ұсынды. А. Р. Ораждың «The New Age» журналында жарияланған мақаласында ақын және сыншы Ф. С. Флинт (еркін өлең мен қазіргі француз поэзиясының жақтасы) клубты және оның басылымдарын қатты сынады. Осы пікір алмасудан кейін Хулм мен Флинт жақын дос болып қалды. 1909 жылы Хулм Ақындар клубынан шығып, Флинт және басқа ақындармен бірге «Сецессия клубы» деп аталатын жаңа топта кездесе бастады; олар Лондонның Сохо ауданындағы Эйфель мұнарасы ресторанында қазіргі поэзияны еркін өлең, танка және хайку арқылы реформалау жоспарларын талқылады, сондай-ақ өлеңдерден қажетсіз сөздерді алып тастау туралы әңгімелесті. Жапондық өлең формаларына қызығушылықты Виктория дәуірінің соңы мен Эдвард дәуіріндегі Чиноизерия мен Японизмнің қайта жандануымен түсіндіруге болады, бұл 1890 жылдары Британ мұражайына сыйға тартылған Уильям Андерсоннің жапондық гравюраларына болған сұраныста көрінді, сондай-ақ Моне, Дега және Ван Гогтың суреттеріндегі ксилографияның (ағаштан ойылған гравюра) әсері де байқалды. Тікелей әдеби үлгілерді көптеген көздерден табуға болады, оның ішінде Ф. В. Дикинстің 1866 жылғы «Хякунин иссю, немесе Бір ғасыр ақындарының шумақтары» («Hyak nin is'shiu, or, Stanzas by a Century of Poets, Being Japanese Lyrical Odes»), «Хякунин иссю» антологиясының алғашқы ағылшын тіліндегі нұсқасы (13 ғасырдан жеткен 100 вакадан тұрады), Садакичи Хартманның 20 ғасырдың басындағы сындық жазбалары мен өлеңдері, сондай-ақ француз тіліндегі заманауи аудармалар бар. Америкалық ақын Езра Паунд 1909 жылғы сәуір айында осы топпен танысып, олардың идеяларын өзіне жақын деп тапты. Әсіресе, Паундтың ерте еуропалық халық поэзиясын зерттеуі оны Арнаут Даниэль, Данте және Гвидо Кавальканти сияқты ақындардың шығармаларындағы ықшам, тікелей өрнекке таң қалдырды. Мысалы, 1911–12 жылдарға арналған «Мен Озирис мүшелерін жинаймын» атты мақалалар сериясында Паунд Даниэльдің «pensar de lieis m'es repaus» («Оны ойлау маған тыныштық сыйлайды») деген жолын, «En breu brizara'l temps braus» әнінен келтіріп: «Одан да қарапайым, айқын немесе риторикалық емес мәлімдеме табу мүмкін емес» дейді. Осы критерийлер – тікелейлік, айқындық және риториканың болмауы – имижистік поэзияның ерекше белгілеріне айналды. Лоуренс Биньонмен достығы арқылы Паунд Британ мұражайындағы Нисики-э гравюраларын қарастырып, жапон өнеріне қызығушылық танытты және жапондық өлең формаларын зерттеуге тез кірісті. 1915 жылы «La France» журналында француз сыншысы Реми де Гурмон имижистерді француз символистерінің ұрпақтары деп сипаттады. Паунд 1928 жылы француз сыншысы және аудармашысы Рене Таупинге жазған хатында осы ықпалды атап өтті. Ол Хулмнің В. Б. Йейтс, Артур Саймонс және британдық ақындардың «Римерлер клубы» арқылы, сондай-ақ Малларме арқылы Символистік дәстүрге қарыздар екенін көрсетті. Таупин 1929 жылғы зерттеуінде техника мен тілдің айырмашылығына қарамастан, «имижистің бейнесі мен символистердің «символы» арасында тек дәлдік айырмашылығы бар» деген қорытындыға келді.

Алғашқы жарияланымдар мен ниет білдірулер

1911 жылы Паунд Эйфель мұнарасы тобына тағы екі ақынды таныстырды: оның бұрынғы никеге тұрған әйелі Хилда Дулиттл, ол кезде өзінің әріптерімен – Х.Д. деп жазатын, және Х.Д.-нің болашақ күйеуі Ричард Олдингтон. Бұл екеуі грек поэзиясының үлгілерін, әсіресе Сапфоны зерттеуге қызығушылық танытты, бұл қызығушылық Паундқа да тән еді. Грек үлгісін ұстанғанда олар жеткен өрнектердің қысқаруы жапон поэзиясына деген қызығушылықты күшейтті. 1912 жылы Британ мұражайының шайханасында олармен кездескенде Паунд Х.Д. мен Олдингтонға олардың Imagistes екенін айтты, тіпті олар талқылаған кейбір өлеңдерге Х.Д. Imagiste деген қолтаңба қосты. 1911 жылы Харриет Монро өзінің Poetry журналын құрғанда, Паундты шетелдік редактор ретінде жұмыс істеуге шақырды. 1912 жылдың қазан айында ол журналға H.D. мен Олдингтонның әрқайсысынан үш өлеңді Imagiste тақырыбымен жіберді, сонымен қатар Олдингтонды «Imagistes» қатарынан бірі деп сипаттаған хат қоса берді. Осы хат, Паундтың Ripostes (1912) кітабындағы қосымша хатпен («Т.Э. Хюльмнің толық поэзиялық туындылары») бірге, «Imagiste» сөзінің (кейін «Imagist» деп ағылшындандырылған) басылымдағы алғашқы пайда болуы деп есептеледі. Poetry журналының сәуірдегі санында Паундтың хайку сияқты «Метро станциясында» өлеңі жарияланды:

1913 жылғы наурыздағы Poetry журналында Imagiste жазған «Бірнеше тыйымдар» және Паундтың жазған «Имажизм» атты мақалалары жарық көрді, соңғысы Флинтке жатқызылды. Онда топтың ұстанымының қысқаша тұжырымы келтірілді, ол туралы Паунд Х.Д. мен Олдингтонмен келіскен болатын:

Паундтың хаты бейне туралы анықтамамен басталды: «уақыттың бір сәтінде интеллектуалдық және эмоционалды күрделілікті көрсететін нәрсе». Паунд былай деді: «Өмір бойы бір бейнені ұсыну, көп томдық шығармалар жасаудан жақсы». Оның «жасамау» тізімі «Имажизмдегі» үш қағидасын нығайтты, сонымен қатар оларды догма емес, «ұзақ ойлаудың нәтижесі» ретінде қарастыру керектігін ескертті. Бұл екі мәтін бірге алынғанда, олардың өткеннің ең жақсы поэзиялық тәжірибесі деп санайтын нәрсеге қайта оралуға бағытталған Imagist бағдарламасын құрады. Ф.С. Флинт: «Біз ешқашан айды ойлап таптық деп мәлімдемегенбіз. Біздің идеяларымыздың ерекше екенін де көрсетпейміз» деді. 1916 жылғы «Кейбір образшыл ақындарға» жазылған алғы сөз: «Имажизм тек суреттерді көрсетуді білдірмейді. Имажизм – бұл бейнелеу нысаны емес, оны ұсыну тәсілі».

Суреткерлер

Имагистердің, әсіресе Олдингтон мен Х. Д. еңбектерін насихаттауға бекінген Паунд Des Imagistes деген атпен антология басып шығаруды шешті. Ол алғаш рет Альфред Креймбордың кішкентай журналында – The Glebe-де жарияланды, ал кейіннен 1914 жылы Нью-Йоркте Альберт және Чарльз Бони, ал Лондонда Гарольд Монроның «Поэзия кітап дүкенінде» жарық көрді. Бұл ағылшын тіліндегі ең маңызды және ықпалды модернистік өлеңдер жинағының біріне айналды. Отыз жеті өлеңнің ішінде Олдингтонның он өлеңі, Х. Д.-нің жеті өлеңі және Паундтың алты өлеңі болды. Кітапқа сонымен қатар Флинт, Скипвит Каннелл, Эми Лоуэлл, Уильям Карлос Уильямс, Джеймс Джойс, Форд Мадокс Форд, Аллен Апвард және Джон Курнос еңбектері де енді. Паундтың редакциялық таңдаулары авторлардың топқа белсенді қатысуынан гөрі, олардың имиджистік принциптерге қаншалықты жақындығына негізделді. АҚШ-та тұратын Уильямс Эйфель мұнарасы тобының пікірсайыстарына қатыспаған. Дегенмен, ол мен Паунд поэзияны жаңару мәселесі бойынша ұзақ уақыт хат алмасып тұрды. Фордтың кіріктірілуінің себебі, кем дегенде, оның Паундқа күшті әсері болды, өйткені жас ақын бұрынғы, Прерафаэлиттерге тән стилінен қатал, көбірек заманауи жазу стиліне көшкен кезде. Антологияға Джеймс Джойстің «Мен әскердің даусын естимін» өлеңі де енді, оны В. Б. Йейтс Паундқа жіберген.

Кейбір образшыл ақындар

Флинт бейнелеушіліктің тарихы туралы мақала жазып, 1915 жылдың мамыр айында «Эгоист» журналында жариялады. Паунд Флинттің оқиғаларды түсіндіруімен және топтың мақсаттарымен келіспеді, бұл олардың бір-бірімен байланысын үзуге әкелді. Флинт Эйфель мұнарасы ақындарының, әсіресе Эдвард Сторрдың үлесін ерекше атап өтті. Паунд, Х.Д. және Олдингтонның өлеңдеріндегі ерекше қасиет деп санайтын «грек тілінің қатаңдығын» Сторрдың «қымызы» суландырады деп ойлады, сондықтан ол бейнелеушілер тарихында тікелей рөл атқармады. Ол досы, суретші және жазушы Уиндэм Льюиспен бірге «Вортицистер» тобын құрды. Осы шақта американдық бейнелеуші Эми Лоуэлл өзінің және басқа бейнелеуші ақындардың туындыларын насихаттау ниетімен Лондонға көшіп келді. Лоуэлл Бостоннан шыққан бай мұрагер әйел еді, оның ағасы Эбботт Лоуренс Лоуэлл 1909 жылдан 1933 жылға дейін Гарвард университетінің президенті болды. Ол әдеби тәжірибелердің жақтаушысы болды және топты жариялау үшін қаржысын жұмсауға дайын еді. Лоуэлл таңдау әдісін Паундтың авторитарлық редакциялық ұстанымынан демократиялыққа өзгертуге ұмтылды. Соның нәтижесінде «Кейбір бейнелеуші ақындар» атты бейнелеуші антологиялар сериясы жарық көрді. Олардың біріншісі 1915 жылы жарық көрді, оны негізінен Х.Д. және Олдингтон жоспарлап, құрастырды. 1916 және 1917 жылдары Лоуэллтің редакторы астында тағы екі саны жарық көрді. Бұл үш томда түпкілікті ақындардың көпшілігі, сондай-ақ американдық Джон Гулд Флетчер орналасты, бірақ Паунд жоқ, ол Лоуэллді өзінің басылымдарынан «бейнелеуші» атауын алып тастауға көндіруге тырысты және бейнелеушіліктің осы кезеңін сарказммен «Эмигизм» деп атады. Лоуэлл Д.Х.Лоуренсті 1915 және 1916 жылғы жинақтарға өлеңдерін қосуға көндірді, осылайша ол георгиан ақыны және бейнелеуші ретінде жарияланған жалғыз жазушы болды. Марианна Мур да осы кезеңде топпен байланысты болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс авангардтық әдеби қозғалыстар үшін оңай кезең болған жоқ (мысалы, Олдингтон соғыстың көп бөлігін майданда өткізді), ал 1917 жылғы антология бейнелеушілердің қозғалысы ретінде аяқталғанын көрсетті.

Суреткерлік көзқарастан кейін

1929 жылы Уолтер Ловенфелс Олдингтонға жаңа "Имажист" антологиясын шығаруды әзілмен ұсынды. Олдингтон, қазірдің өзінде сәтті романист болғандықтан, ұсынысты қабылдап, Форд пен Х. Д.-нің көмегіне жүгінді. Нәтижесінде Олдингтон редакциялаған 1930 жылғы "Имажист антологиясы" жарық көрді, онда бұрынғы төрт антологияға қатысқан барлық авторлар кірді, тек қана қайтыс болған Лоуэлл, із-түссіз жоғалған Каннелл және бас тартқан Паунд еңбектері енбеді. Бұл антологияның жарық көргені 20 ғасыр поэзиясы тарихында имажистердің орны туралы пікірталас тудырды. Әртүрлі "Имажист" антологияларында жарияланған ақындардың ішінде Джойс, Лоуренс және Олдингтон қазір көбінесе романистер ретінде есте сақталады және оқылады. Топтың шеткер мүшесі болған Марианна Мур өзінің ерекше поэзиялық стилін жасады, ол тілді қысқартуға байланысты имажистік қағидаларды сақтады. Уильям Карлос Уильямс өзінің поэзиясын ерекше американдық бағытта, өзгермелі үлгілермен және "поляк аналарының аузынан" алған дикциясымен дамытты. Паунд пен Х. Д. екеуі де ұзақ формадағы поэзияға көшті, бірақ имажизмнің мұрасы ретінде тілдерінің қаталдығын сақтап қалды. Топтың көптеген басқа мүшелері имажизм контексінен тыс жерде ұмытылып кетті.

Мұра

Бұл қозғалыстың өмір сүру мерзімі қысқа болғанына қарамастан, имиджизм ағылшын тіліндегі модернистік поэзия бағытына терең ықпал етті. Ричард Олдингтон 1941 жылғы естеліктерінде былай жазады: «Менің ойымша, Езра Паундтың, Х.Д., Лоуренстің және Форд Мадокс Фордтың өлеңдері оқыла беретін болады. Ал Т.С. Элиот және оның ізбасарлары имиджистер бағындырған позициялардан өздерінің қызметтерін шамалы дәрежеде жалғастырды». Екінші жағынан, американдық ақын Уоллес Стивенс имиджистік тәсілдегі кемшіліктерді анықтады: «Барлық нысандар тең емес. Имиджизмнің кемшілігі – ол мұны мойындамады». Қаттылық, айқындық және дәлдік талаптарымен, сондай-ақ көрініске адал болуға және маңызсыз субъективті эмоциялардан бас тартуға баса назар аудару арқылы, имиджизмнің кейінгі әсері Т.С. Элиоттың «Прелюдиялар» және «Терезе алдындағы таң» шығармаларында, сондай-ақ Лоуренстің жануарлар мен гүлдерге арналған туындыларында байқалады. 1920 жылдары дәстүрлі өлең формаларын қабылдамау имиджистердің грузин поэзиясы стилін қабылдамауымен тікелей байланысты болды. Еркін өлеңді тәртіпке келтіріп, заңды поэтикалық формаға айналдырған имиджизм көптеген поэзиялық ағымдар мен топтарға әсер етті. Оның ықпалы 1930 жылдары Паунд пен Уильямстың қолдауымен танымал болған объективист ақындардың шығармаларында айқын көрінеді. Объективистер көбінесе еркін өлеңмен жұмыс істеді. Объективизмнің принциптерін имиджизммен байланыстырып, Луи Зукофский 1931 жылғы «Поэзия» журналының объективистік санына жазған кіріспесінде «көрудің, ойлаудың, нәрселердің өзімен ойланудың және оларды әуеннің бойымен бағыттаудың емес, егжей-тегжейлі жазуды» талап етті. Зукофский тіл ақындарына зор әсер етті, ол имиджизмнің формальды мәселелерге назар аударуын жаңа деңгейге көтерді. 1950 жылғы «Проективті өлең» атты мақаласында, «Қара тау» поэзиясының теоретигі Чарльз Олсон «Бір қабылдау бірден және тікелей басқа қабылдауларға әкелуі керек» деп жазды, оның кредосы имиджистерден алынған және толықтырылған. Биттердің арасында, әсіресе Гэри Снайдер мен Аллен Гинзберг қытай және жапон поэзиясына баса назар аудару арқасында имиджизмнің ықпалына ішкіріп өсті. Уильямс та Бит ақындарына зор әсер етті, ол Леу Уэлч сияқты ақындарды ынталандырды және Гинзбергтің «Ұлы айқай» (1955) кітабына кіріспе жазды.