Кіріспе

Жапонияның негізгі экспорт салаларына автомобильдер, тұтынушы электроникасы (Жапониядағы электроника саласын қараңыз), компьютерлер, жартылай өткізгіштер, мыс және темір және болат кіреді. Жапония экономикасындағы басқа да маңызды салалар – мұнай-химия, фармацевтика, биотехнология, кеме жасау, ғарыш өнеркәсібі, тоқыма және өңделген азық-түліктер. Жапондық өңдеу өнеркәсібі импортталған шикізат пен отынға күшті тәуелді. Жапондық өндіріс және өнеркәсіп өте әртараптанған, дамыған салалардың көптеген түрлері жоғары жетістіктерге жеткен. Өнеркәсіп елдің ЖІӨ-нің 30,1%-ын құрайды (2017 жылғы деректер бойынша). Елдің өндірістік өнімі әлемде үшінші орында тұр. Жапондық танымал өндіріс және технологиялық компаниялардың қатарында Toyota, Nissan, Honda, Fujitsu, Yamaha, Epson, Toshiba, Sony, Panasonic, Nintendo, Sega, Nippon, Takeda Pharma, Mazda, Subaru, Isuzu, Mitsubishi Co, Komatsu, Sharp, Nikon, Canon, NEC және Hitachi компаниялары бар.

Болат

2018 жылы Жапонияның ең ірі үш экспорттық нарығы: Оңтүстік Корея, Таиланд (Nippon Steel, JFE Steel және Kobe Steel) болды, олар қолжетімді деректер бойынша 85,25 миллион метрикалық тоннаны, немесе 2018 жылғы жалпы өндірістің 82 пайызын құрады. Жапонияның темір және болат өнеркәсібі негізінен Токио-Қытай аймағында, Чукё аймағында, Осака-Кобеде, Фукуока-Ямагучиде, Ока-Ямахада және Хоккайдо аймағында шоғырланған. Хоккайдо аймағы Жапонияның болат өндірісінің шамамен 20 пайызын қамтиды. Болат өнеркәсібі орналасқан негізгі қалалар – Кобе, Осака және Китакюсю.

Кеме жасау

Жапония 1980 жылдардың соңында әлемдік кеме жасау саласында үстемдік құрды, әлем бойынша берілген барлық тапсырыстардың жартысынан астамын орындады. Оның ең жақын бәсекелестері Оңтүстік Корея және Испания болды, олардың нарықтағы үлесі тиісінше 9 пайыз және 5,2 пайызды құрады. Жапон кеме жасау индустриясы 1970 жылдардың соңынан 1980 жылдардың көп бөлігіне дейін созылған ұзақ рецессияға ұшырады, нәтижесінде өндіріс құралдарын пайдалану және жұмыс күшінің көлемі күрт қысқартылды, бірақ 1989 жылы күрт өркендеу болды. Индустрияға ескірген флоттарын жаңалауға мұқтаж болған басқа елдерден сұраныстың күрт өсуі және Оңтүстік Кореяның кеме жүргізу индустриясының күрт құлдырауы көмектесті. 1988 жылы жапон кеме жасау фирмалары 4,8 миллион тонна кемеге тапсырыс алды, бірақ бұл көрсеткіш 1989 жылы 7,1 миллион тоннаға дейін өсті. Жапония 2004 жылы индустриядағы көшбасшылық позициясын Оңтүстік Кореяға жоғалтты, содан бері оның нарықтық үлесі күрт төмендеді.

Биотехнология және фармацевтика

Биотехнология және фармацевтика салалары 1980-жылдардың соңында қарқынды өсімді бастан өткерді. 1989 жылы фармацевтикалық өндіріс, Жапонияның қартайып бара жатқан халқының шығындарының артуына байланысты, шамамен 8 пайызға өсті. Компаниалардың алдыңғы қатарлы өндірушілері дегенеративтік және гериатриялық ауруларға арналған дәрілер сияқты жаңа дәрі-дәрмектерді белсенді түрде әзірледі. Фармацевтикалық компаниялар өнімді әзірлеуді үйлестіру үшін Жапония, АҚШ және Батыс Еуропаны байланыстыратын үш полярлы желілер құрды. Сонымен қатар, шетелде бірігулер мен сатып алулардың белсенділігі күшейді. Биотехнологияны зерттеу және дамыту тұрақты түрде алға жылжыды, оның ішінде теңіз биотехнологиясы жобалары іске қосылды, ал 1990 жылдары толыққанды коммерцияландыру күтілуде. Биотехнологиялық зерттеулердің ауқымы кең болды: ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, фармацевтика, химия, тамақ өңдеу және ашыту салаларын қамтыды. Фармацевтикалық өнімдер үшін қажетті адам гормондары мен ақуыздары бактерияларды қолдана отырып, генетикалық рекомбинация арқылы іздестірілді. Биотехнология бактериялық ферменттердің қасиеттерін жақсарту арқылы аминқышқылдарын ферментациялау технологиясын одан әрі жетілдіруге де қолданылды, бұл салада Жапония әлемдік көшбасшы болып табылады. Дегенмен, үкімет жапондық өндірушілерді биотехнология және биоиндустрияға қатысты артық оптимизмге қарсы ескертеді. 1980-жылдары Жапонияда да, шетелде де ғылыми-зерттеу жарысы күшейіп, патенттік дауларға әкеліп соқты, соның салдарынан кейбір компаниялар зерттеуден бас тартуға мәжбүр болды. Сондай-ақ, зерттеушілер жаңа дәрі-дәрмектерді әзірлеу үдерісінде күрделіліктің үнемі пайда болатынын, алғашқы ойларға қарағанда көп техникалық жетістіктер қажет екенін түсіне бастады. Алайда, осы қиындықтарға қарамастан, зерттеу және даму табысты болады және орта мерзімде өнімнің коммерциялық сәттілікке жетеді деп күтілді. 2006 жылы жапондық фармацевтикалық нарық әлемдегі екінші ірі жеке нарық еді. Оның 60 миллиард долларлық сату көлемі әлемдік нарықтың шамамен 11 пайызын құрады. Жапондық фармацевтикалық индустрия және заңнама ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Олар 2001 жылдың 6 қаңтарында Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі мен Еңбек министрлігінің бірігуі нәтижесінде құрылған Денсаулық сақтау, еңбек және әлеуметтік қамсыздандыру министрлігімен басқарылады, бұл Жапония үкіметінің министрліктерді қайта ұйымдастыру бағдарламасының бір бөлігі болды.

Мұнай және газ және мұнай-химия

Нефтехимия өнеркәсібі 1980 жылдардың соңында тұрақты экономикалық өсімнің арқасында орташа деңгейде өсті. Ең көп өсім пластик, полистирол және полипропилен өндірісінде байқалды. Азияның дамып келе жатқан экономикаларындағы сұраныстың артуына байланысты мұнайхимия өнімдерінің бағасы жоғары деңгейде сақталды. 1990 жылға қарай Оңтүстік Корея мен Таиландта этилен негізді өнімдерді шығаруға арналған зауыттар салу арқылы ұсыныстың артуы және бағаның төмендеуі күтілді. Ұзақ мерзімді перспективада Жапонияның мұнайхимия өнеркәсібі ішкі және халықаралық нарықтардың интеграциялануы және басқа Азия елдерінің Жапонияға жете алу үшін жасаған тыранының нәтижесінде күшейтілген бәсекелестікке тап болады.

Экспорт пен Жапония нарығы

1991 жылы Жапония 9,7 миллион автомобиль шығарды, бұл оны әлемдегі ең ірі өндіруші етті; АҚШ сол жылы 5,4 миллион машина өндірді. Жапондық өнімнің шамамен 46 пайызы экспортқа жөнелтілді. Автомобильдер, басқа да моторлық көліктер және автомобиль бөліктері 1980-жылдардағы жапондық экспорттың ең ірі тауарын құрады. 1991 жылы олар Жапонияның барлық экспорттық тауарларының 17,8 пайызын құрады, бұл 1960 жылы 1,9 пайызбен салыстырғанда үлкен өсім болды, ал «кая» ірі экспорттаушылардың бірі болды. АҚШ-тағы протекционизмге қаулы (1973 жылғы араб мұнай эмбаргосынан кейін жапондық автомобиль өндірушілер автомобильдерді жаппай экспорттауды бастады) жапондық автомобиль өндірушілердің АҚШ-қа тікелей шетелдік инвестицияларын көбейтуге әкелді. 1980-жылдардың соңына қарай барлық ірі жапондық өндірушілердің АҚШ-та автомобиль құрастыру желілері жұмыс істеді: Isuzu-дың Subaru-мен бірлескен зауыты бар; Toyota зауыттарының бірі Алабама штатында орналасқан. Ірі құрастыру фирмаларын ұстанған жапондық автомобиль бөліктерін өндірушілер де 1980-жылдардың соңында АҚШ-қа инвестиция салуды бастады, алайда жапондық автокөлік бөліктерінің көп бөлігі Жапонияда жасалады. Автомобильдер 1980-жылдары Жапония мен АҚШ арасындағы қарым-қатынастағы маңызды мәселе болды. 1979 жылғы энергия дағдарысында мұнай бағасының өсуі шағын автомобильдерге сұранысты арттырды, бұл Жапонияның АҚШ нарығына экспорттауына тиімді болды. Жапонияның нарықтағы үлесі 1981 жылы 21,8 пайызға жеткенде, Жапониядан импортты шектеуге қысым күшейді. Бұл қысымдардың нәтижесінде 1981 жылдың басында келіссөздер өтіп, Жапонияның АҚШ-қа 1,68 миллион данаға дейін (кейбір арнайы көліктер мен жүк көліктерін қоспағанда) экспортты шектеу туралы ерікті келісімге қол қойылды. Бұл келісім онжылдықтың соңына дейін күшінде болды, бірақ жапондық бәсекелестік жаңа зауыттар салынуымен және экспорттық келісімнің ерікті болуымен күшейді. Жапондық үлкен үштік (Toyota, Nissan, Honda) сонымен қатар Еуропалық әріптестеріне (BMW, Audi, Mercedes, Jaguar) ұқсас сәнді автомобильдерді сатты, олардың ата компаниялары бұқаралық нарыққа арналған автомобильдермен «эконобокс» өндірушілері ретінде танылғандықтан, олар өздерінің жеке сәнді брендтерін (Lexus, Acura, Infiniti) құрды, ата компаниясы осы өнімді JDM (Japanese Domestic Model) ретінде сатты. Сәнді брендтер (алғашқыда АҚШ нарығына сатылатын) көбінесе өздерінің ата компанияларымен байланысты болғандықтан, өздерінің бренд тіліне немесе өзіндік бренд сәйкестігіне ие болмауы мүмкін. Жапондық экспортқа Канада және бірнеше Батыс Еуропа елдері де ұқсас ерікті шектеулер енгізді. Дегенмен, жапондық автомобильдер арасындағы бәсекелестік жаңа зауыттар салынуымен және экспорттық келісімдердің ерікті болуымен артты. Содан бері шиеленіс азайды. Канада және Батыс Еуропа, АҚШ сияқты, жапондық автокөлік импортына шектеулерді алып тастады. Nissan Англиядағы Сандерленд қаласында құрастыру зауытына ие.

Импорт

Жапонияның автомобиль нарығына шетелдіктердің енуі толыққанды сәтті болмады, себебі елдің халық тығыздығы жоғары және аумағы шектеулі. 1985 жылға дейінгі қырық жыл ішінде шетелдік автомобильдердің импорты өте төмен болды, жылына 60 000 бірліктен аспай, ішкі нарықтың 1 пайызын құрады. 1950 жылдары сауда және инвестицияларға қойылған кедергілер импортталған автомобильдердің нарықтағы үлесін мардымсыз деңгейде ұстады, ал кедергілер ақыры төмендетілгенімен, тарату желілеріне қатаң бақылау орнатылғандықтан ену қиын болды. АҚШ-тың ірі автомобиль өндірушілері инвестициялық шектеулер жеңілдетілген кезде жапон фирмаларындағы акциялардың аз бөлігіне иелік етті, Форд Тойо Когио (Мазда) компаниясының 25 пайызын, Дженерал Моторс Исузу компаниясының 34 пайызын, ал Крайслер Mitsubishi Motors компаниясының 15 пайызын сатып алды. Алайда, бұл меншік АҚШ автомобильдерінің жапон нарығына енуіне көмектеспеді, нәтижесінде американдық автомобиль компаниялары жапон автокөлік өндірушілеріндегі үлестерінен бас тартты. Бір мәселе – АҚШ нарығында сатылатын автомобильдерге Жапонияда көліктің көлемі мен қозғалтқыш сыйымдылығына байланысты салық ставкалары қойылды, бұл сатуға әсер етті. Дегенмен, 1985 жылы иеннің құны күрт өскеннен кейін жапондықтардың шетелдік автомобильдерге деген сұранысы артты, бірақ импорттың басым бөлігі Германиядан келді. 1988 жылы автомобиль импорты 150 629 бірлікті құрады, оның 127 309-ы еуропалық, негізінен Батыс Германиядан. Сол кезде АҚШ-тан бар болғаны 21 124 бірлік импортталды.

Әуе кеңістігі

Аэроғарыш өнеркәсібі 1969 жылы спутниктер мен ұшыру құралдарын әзірлеуге жауапты Ұлттық ғарыш даму агенттігінің (қазіргі Жапония ғарыш зерттеу агенттігі) құрылуымен үлкен дамуға ие болды. Жапондық әскери өнеркәсіп, жалғыз ішкі жалғыз өнімнің шағын бөлігі болғанымен, экономиканың маңызды секторы болып табылады. Ол технологиялық тұрғыдан жоғары дамыған және өте табысты, сондай-ақ жаңа Mitsubishi истребителі сияқты ұшақтарды өндірді. ASIMO – Honda компаниясы жасаған жетілген антропоморфты робот.

Тағам

Азық-түлік өнеркәсібінің өндіріс көлемі электр және көлік машиналарын жасау өнеркәсіптерінен кейін өңдеу өнеркәсіптері арасында үшінші орында тұрды. Жапония дәстүрлі жапон өнімдерін, мысалы, соя тұнбасын (мисо) және соя соусын, сондай-ақ сыра мен етті кең түрде өндіреді. Өнеркәсіп 1980-ші жылдары шамалы өсімді бастан кешірді, бұл негізінен "құрғақ сыра" және алдын ала дайындалған тағамдар сияқты жаңа өнімдердің дамуының арқасында болды. Отбасы мүшелерінің жеке-жеке тамақтануға бейімділігі, отбасылардың кішіреюі және қолайлылық осы өнімдердің жиі қолданылуына себеп болды. Азық-түлік өнеркәсібінің барлық салаларының ортақ ерекшелігі – олардың халықаралық деңгейде кеңеюі болды. Импорт либерализацияланғаннан кейін отандық шикізаттың бағалық бәсекелестікке қабілеті төмендегендіктен, азық-түлік өндірушілер шетелде азық-түлік өнімдерін өндіруге көбірек көшті, шетелдік фирмалармен ынтымақтастықты күшейтті және шетелдік фирмаларды сатып алды. 2004 жылы Жапонияның азық-түлік өнеркәсібінің құны 600 миллиард долларды, ал азық-түлік өңдеу өнеркәсібі 209 миллиард долларды құрады. Бұл көрсеткіштер АҚШ және ЕО азық-түлік өнеркәсіптерімен салыстыруға болады. Олар сонымен қатар қант кондитерлік өнімдерін де көптеп өндіреді.