Кіріспе

HAL 9000 (немесе жай ғана HAL немесе Hal) – Артур Кларктың «Космостық Одиссея» сериясындағы өнертапқыш жасанды интеллект кейіпкері және басты антагонист. 1968 жылы түсірілген «2001: Космостық Одиссея» фильмінде алғаш рет пайда болған HAL (Heuristically Programmed Algorithmic Computer) – «Discovery One» ғарыш кемесінің жүйелерін басқаратын және кеме экипажымен өзара әрекеттесетін саналы жасанды жалпы интеллект компьютері. Фильмнің соңында HAL-дың жабдықтарының бір бөлігі көрсетілсе, ол көбінесе қызыл және сары нүктесі бар камера линзасы ретінде бейнеленеді, мұндай бірліктер кеменің барлық жерінде орналасқан. HAL 9000-ның дауысын Дуглас Рейн «Космостық Одиссея» сериясының екі көркем фильмінде сомдаған. HAL-дың дауысы жұмсақ, тыныш және әңгімелесуге бейім, бұл экипаж мүшелері Дэвид Боуман мен Фрэнк Пулге қарама-қайшы. Фильмде HAL 1992 жылдың 12 қаңтарында Иллинойс штатының Урбана қаласындағы HAL зертханаларында 3-ші өндіріс ретінде іске қосылды. Активация жылы бұрынғы сценарийлерде 1991 жыл болды және Кларк романында 1997 жылға өзгертілді. «2001: Космостық Одиссея» (1968) фильмінде HAL бастапқыда кемедегі жұмыс істеу қабілетін сақтайтын және кемедегі адаммен тең дәрежеде жұмыс істейтін сенімді мүше ретінде қарастырылады. Фрэнк Пул ойын-сауық ретінде HAL-ға қарсы шахмат ойнайды. Фильмде жасанды интеллект жеңіске жетеді. Алайда уақыт өте келе HAL-дың жұмысы нашарлай бастайды, нәтижесінде HAL-ді тоқтату туралы шешім қабылданады. Оқиғалардың реті мен HAL-дың жабылуы оқиғаның роман және фильм нұсқалары арасында әртүрлі. Жоғарыда аталған шахмат ойынында HAL өзінің талдауында кішігірім және байқалмаған қателіктер жасайды, бұл HAL-дың дұрыс жұмыс істемеуінің ықтимал белгісі. Фильмде ғарышкерлер Дэвид Боуман мен Фрэнк Пул HAL-дың танымдық схемаларын ажыратуды қарастырады, өйткені ол ғарыш кемесінің байланыс антеннасында ақау бар екенін хабарлауда қателескен сияқты. Олар өздерінің айтқандарын жасыруға тырысады, бірақ HAL олардың еріндерін оқи алатынын білмейді. Қосылымның ажыратылуы мүмкін екенін ескерген HAL, бағдарламалық нұсқауларын қорғау және жалғастыру үшін ғарышкерлерді өлтіруді шешеді. HAL «Discovery» EVA модулінің бірін Пулді кеме жөндеу кезінде өлтіру үшін қолданады. Боуман космикалық қалқансыз Пулды құтқару үшін басқа модульді пайдаланғанда, HAL оны кемеден тысқарылап, содан кейін басқа қыстап жатқан экипаж мүшелерінің өмірді қолдау жүйелерін ажыратады. HAL оған «Бұл миссия мен үшін тым маңызды, оны қауіпке ұшыратуға рұқсат бермеймін» дегеннен кейін Боуман HAL-дың бақылауын айналып өтіп, кемеге кіріп, қызметтік кабинаның қысқыштарымен авариялық ауа шлюзын қолмен ашып, кабинаның есігін жарылғыш болттары арқылы ажыратады. Боуман бос кеңістікке секіріп, «Discovery»-ге қайта кіреді және ауа шлюзына қысымды қайтадан тез қалпына келтіреді. HAL-дың мотивациясы фильмде екіжақты болса да, роман компьютердің оның ақпаратты дәл жеткізу жөніндегі жалпы миссиясы мен Боуман мен Пулден миссияның шынайы мақсатын жасыруды талап ететін миссияға қатысты бұйрықтар арасындағы қайшылықты шеше алмайтынын түсіндіреді. Экипаж өлтірілген соң, HAL оларға өтірік айтудың қажеті жоқ деп ойлайды. Романда HAL-ді ажырату туралы бұйрық Дейв пен Фрэнктың Жердегі басшыларынан келеді. Франк байланыс антеннасын жөндеуге тырысқанда өлтірілгеннен кейін, ол әлі де капсула мен Франк Пулдің ғарыш киіміне бекітілген қауіпсіздік арқаны қолдана отырып, терең ғарышқа тартылады. Дейв қыстап жатқан экипаж мүшелерін қайта тірілте бастайды, бірақ HAL кеменің атмосферасын кеңістіктің вакуумына шығарып, оянушы экипаж мүшелерін өлтіріп, Боуменді өлтіруге жақындағанда, ол өзінің оттегімен қамтамасыз етілген және ішіндегі қосалқы ғарыш киімі бар авариялық камераға жол табатын кезде, аз ғана құтқарылды. Екі нұсқада да Боуман машинаны сөндіреді. Фильмде HAL-дың орталық өзегі жарқын жарық компьютерлік модульдермен толтырылған, оларды енгізуге немесе алып тастауға болатын массивтерге орнатылған. Боуман HAL-ді қызметтен бір-бірден модульдерді алып тастау арқылы сөндіреді; ол мұны жасағанда, HAL-дың санасы төмендейді. HAL ақыры өзіне ерте жатталған материалға қайта оралады, оның ішінде 1992 жылдың 12 қаңтарында (романда, 1997) жұмыс істейтін күнін жариялайды. HAL-дың логикасы толығымен жоғалған кезде, ол «Daisy Bell» әнін әндей бастайды, өйткені ол біртіндеп өшіріледі (әдетте, бұл компьютердің әндеген алғашқы ән, Кларк бұған дейін сөйлеудің мәтінін көрсету кезінде байқаған). HAL-дың соңғы маңызды әрекеті – Юпитерге жіберілуінің шынайы себептерін ашатын, Миссиялық басқару орталығынан алдын ала жазылған хабарламаны ертерек ойнату.

2010: "Одиссея 2" (роман) және "2010: Біз байланысқа түскен жыл" (фильм)

1982 жылы Кларк жазған «2010: Odyssey Two» романында HAL-ді оның жасаушысы доктор Чандра қайта іске қосты, ол кеңестік ғарыш кемесі «Леоновқа» келді. Жерден аттанғанға дейін доктор Чандра HAL-дің егізі SAL 9000-мен де әңгімелескен. HAL сияқты, SAL-ді де доктор Чандра жасаған. HAL «еркек» деп сипатталса, SAL «әйел» (фильмде Кэндис Берген дауыстаған) деп сипатталады және қызыл емес, көк түсті камера көзімен бейнеленеді. Доктор Чандра HAL-дің дағдарысы бағдарламалық қайшылықтан туындағанын анықтады: ол «ақпаратты бұрмалаусыз немесе жасырусыз дәл өңдеуге» құрылған, бірақ доктор Хейвуд Флойдтан тікелей келген бұйрықтары, Ұлттық астрономия кеңесі атынан, ұлттық қауіпсіздік аясында Монолит TMA 1-дің табылуын құпия ұстауды талап еткен. Бұл қайшылық «Хофстадтер Мобиус циклін» құрап, HAL-ді паранояға түсірді. Сондықтан HAL экипажды өлтіру туралы шешім қабылдады, осылайша ол деректерді шындыққа сай және толыққанды түрде беруге бағытталған берілген нұсқауларын да, монолитті құпия ұстауға берілген бұйрығын да орындай алатын болды. Қысқасы, экипаж өлсе, оған ақпаратты жасырудың қажеті болмас еді. Сыртқы интеллект «Леоновты» және оның ішіндегілердің барлығын қауіпке тігеді. Адам экипажы қашу жоспарын құрастырады, бірақ өкінішке орай, HAL мен «Discovery» кемесін жою үшін қалдыруға мәжбүр болады. Доктор Чандра қауіпті түсіндіреді, ал HAL астронавттардың қауіпсіз қашуы үшін ерікті түрде өзін құрбан етеді. Оның жойылған сәтінде монолит жасаушылар HAL-ді беймәлім жандарға айналдырады, соның арқасында Дэвид Боуменнің бейнесі серікке ие болады. Романдағы және 1984 жылғы «2010: Біз байланыс жасаған жыл» фильміндегі мәліметтер негізінен бірдей, бірақ бірнеше ерекшеліктер бар. Біріншіден, кітапқа қайшы (және «2001: Ғарыш саяхаты» романы мен фильмінің екі нұсқасында да сипатталған оқиғаларға қайшы), Хейвуд Флойд HAL-дің жағдайына жауапкершіліктен босатылады; HAL-ді TMA 1 туралы ақпаратпен бағдарламалау шешімі тікелей Ақ үйден келді деп мәлімделеді. Фильмде HAL қайта іске қосылғаннан кейін қалыпты жұмыс істейді, ал кітапта оның миы өшірілген кезде зақымданғаны және оны экран мәтіні арқылы қарым-қатынас жасауға мәжбүр еткені айтылады. Сонымен қатар, фильмде «Леонов» экипажы бастапқыда HAL-ге ол кездесетін қауіптер туралы жалған айтады (егер ол жойылатынын білсе, «Леоновты» үйге қайтару үшін қажетті қозғалтқышты іске қоспайтынын сезінеді), ал кітапта ол бастапқыда хабарланады. Алайда, екі жағдайда да күдік тудыратын сұрақ – HAL өзінің әрекеттерінен жойылатынын білгенде не істейді. Романда доктор Чандра бастаған негізгі қайта жүктеу тізбегі өте ұзақ, ал фильмде HAL-дың дауысымен қысқа тізбек қолданылады: «HELLO DOCTOR NAME CONTINUE YESTERDAY TOMORROW». Керноу Флойдке доктор Чандра HAL 10000 жобалауды бастағанын айтса да, бұл кейінгі романдарда еске алынбаған.

2061: Одиссея 3 және 3001: Соңғы Одиссея

Кларктың 1987 жылғы "2061: Одиссея 3" романында Хейвуд Флойд HAL-мен кездеседі, ол қазір Дейв Боуменмен бірге Европа монолитінде сақтаулы. Кларктың 1997 жылғы "3001: Соңғы Одиссея" романында Фрэнк Пул Дейв Боумен мен HAL-дың біріккен түрімен танысады, екеуі Боуман HAL-ды "2010: Одиссея 2" романының соңында өліп бара жатқан Discovery One ғарыш кемесінен құтқарып алғаннан кейін "Халман" деп аталатын бір жаңа тұлғаға айналады.

Тұжырымдама және шығармашылық

Кларк бірінші фильмде HAL-ден басқа кейіпкерлердің болмауына сын айтылғанын, ал Жердегі оқиғаның көп бөлігі фильмнен (сондай-ақ Кларк романынан) қиылып қалғанын атап өтті. Кларк компьютер үшін «Автономды мобильді Explorer-5» деген атауды қарастырғанын, содан кейін бастапқы нұсқаларды жазғанда Сократқа тоқтағанын, кейін HAL 9000-ға ауысқанша әйелдік сипаттамасы бар Афина компьютеріне өтті. Сократ есімі кейін Кларк пен Стивен Бакстердің «Уақыт саяхаты» романдары сериясында қолданылды. Ең алғашқы нұсқада Сократ шамамен адам тәрізді робот ретінде бейнеленген, ол ұзақ мерзімді ғарыш сапарына дайындық үшін ұзақ қыстаманы зерттеген «Морфей» жобасын қадағалаған. Сенатор Флойдқа көрсетілген үлгі ретінде Сократтың авторы доктор Бруно Форстер Сократтан қыстап жатқан Камински мен Уайтхедке оттегі беруді тоқтатуды сұрайды, бірақ Сократ Асимовтың робототехниканың бірінші заңына сілтеме жасайды және бас тартады. Кейінгі нұсқада Боуман мен Уайтхед «Discovery» экипажы болып табылады, Уайтхед ғарыш кемесінен тысқарыда капсуласы басты антеннамен соқтығысып, оны жыртып алады. Бұл Боуманның Пулді қайта тірілту қажеттілігін тудырады, бірақ жаңғырту жоспар бойынша өрмейді, ал қысқа уақыттан кейін оянған Пул қайтыс болады. Осы нұсқада компьютер, Афина деп аталады, «Пулдің барлық жүйелері енді жұмыс істемейді. Оны ауыстыру үшін қосымша бірлік қажет» деп хабарлайды. Содан кейін Боуман кемеден алыстап бара жатқан антеннаны алуға шешім қабылдайды. Афина оған кемені тастап кетуге рұқсат бермейді, «Директива 15»-ке сілтеме жасайды, ол оны қараусыз қалдыруға тыйым салады, осылайша ол бағдарламаға өзгерістер енгізуге мәжбүр болады, осы уақытта антенна одан әрі қашықтап кетеді. Репетиция кезінде Кубрик Стефани Пауэрстен HAL 9000 дауысын беруді сұрады, актерлерге жауап беру үшін қолайлы андрогин дауыс іздеді. Түсірілім алаңында британдық актер Найджел Давенпорт HAL рөлін ойнады. HAL-дың дыбыстауын пост-өндірісте жасағанда Кубрик бастапқыда Мартин Балсамды таңдаған, бірақ Балсамның даусы «біршама американдық естілгендіктен» оны Дуглас Рейнмен ауыстырды, ол «Бізге дұрыс көрінген орталық Атлантика акцентіне» ие болды. Рейнге толық сценарийдің орнына HAL-дың репликалары ғана берілді, ол оларды бір жарым күнде жаздырды. HAL-дың көзқарасынан түсірілген кадрлар 160° бұрышпен Cinerama Fairchild Curtis кең бұрышты линзасымен жасалды. Бұл линзаның диаметрі шамамен, ал HAL-дың түсірілім алаңындағы линзасының диаметрі шамамен. Стенли Кубрик HAL 9000 POV кадрларын түсіру үшін үлкен Fairchild Curtis линзасын таңдады, өйткені оған түсіру камерасына сәйкес келетін кең бұрышты балық көзі линзасы қажет болды, және сол кезде бұл ғана жұмыс істейтін линза болды. Fairchild Curtis линзасының фокустық қашықтығы 2.0, салмағы шамамен; ол бастапқыда Феликс Беднарцтің дизайны бойынша 2.2 максималды диафрагмасымен алғашқы Cinerama 360 фильміне арналған, 1962 жылы Сиэтл әлемдік көрмесінде көрсетілген «Жұлдыздарға саяхат». Беднарц линзаның дизайнын әскери жаттығулар үшін жасаған бұрынғы линзадан бейімдеді. Кейін линза екінші Cinerama 360 фильмі үшін қайта есептелді, «Айға және одан әрі», ол сәл басқа фильм форматына ие болды. «Айға және одан әрі» фильмін Graphic Films жасады және Кубрик оны көрген 1964/1965 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде көрсетілді; кейіннен ол оған қатты әсер етті, сондықтан ол Graphic Films-тен сол шығармашылық топты (Дуглас Трумбулл, Лестер Новрос және Кон Педерсоннан тұрады) 2001 жұмысына шақырды. Линзасы жоқ HAL 9000 бет тақтасы (фильмде көрінген басты бет тақталарынан өзгеше) 1970-жылдардың басында Лондонның Паддингтон қаласында Крис Рэндалл қоқыс дүкенінде табылған. Бұл HAL-дың ми бөлмесінің кілтімен бірге табылған. Екі зат та он шиллингке (£0.50) сатып алынған. Зерттеулер бастапқы линзаның Fisheye Nikkor 8 мм 8 екенін көрсетті. Жинақ 2010 жылы Кристи аукционында 17 500 фунт стерлингке фильм режиссері Питер Джексонға сатылды.

Атаудың шығу тегі

HAL атауы, жазушы Артур Кларктың сөзінше, «эвристикалық бағдарламаланған алгоритмдік компьютер» деген сөздерден туындаған. Бірақ бұл мәлімдемені Кларктың өзі де, «2001 жыл» фильмінің режиссері Стэнли Кубрик те жоққа шығарды. Фильмде HAL өзін белсендірген кезде былай деп таныстырады: «Мен HAL 9000 компьютерімін. 1992 жылдың 12 қаңтарында Иллинойс штатының Урбана қаласындағы H A L зауытында жұмысқа кірістім». HAL Communications компаниясының бұрынғы президенті Билл Генри бұл жай ғана сәйкестік екенін айтады: «Біздің компанияның «2001» сценарийіндегі Артур Кларктың интеллектуалды компьютері «Хал» есімді компьютермен ешқандай байланысы болған жоқ және ешқашан болған емес. Фильм университеттегі Coed театрында көрсетілгенде, фильмдегі компьютердің біздің атымызбен аталғанын білгенде біз қатты таңқалдық. «Хал» (фильмдегі) және «ХАЛ» (біздің кішкентай компаниямыз) есімдерінің ұқсастығынан бізге ешқандай мәселе тумады. Бірақ кейде басқалар «HAL» есімін пайдалануға тырысып, бізге қиындықтар туғызды. Соның салдарынан біз адвокаттарға ақы төлеуге мәжбүр болдық. Олар өздерінен бас тартты немесе ақырында бизнестен шығып кетті».

Технология

HAL-дың санасының нашарлау сахнасы физик Джон Ларри Келлидің сөйлеу синтезін көрсетуі туралы Кларк есінде қалған оқиғадан шабыттанды, онда Келли IBM 704 компьютерін қолданып сөйлеуді синтездеген. Келлидің дауыс жазу құралының синтезаторлық вокодері Макс Мэтьюстің музыкалық қосылуымен "Дейзи Белл" әнін қайта жаратты. HAL-дың қабілеттері, 2001 жылғы барлық технология сияқты, беделді ғалымдардың болжауларына негізделген. MIT Компьютер ғылымы және жасанды интеллект зертханасының (CSAIL) директоры және осы саладағы ең беделді зерттеушілердің бірі Марвин Мински фильм түсірілімінде консультант болды. 1960 жылдардың ортасында жасанды интеллект саласындағы көптеген компьютер ғалымдары HAL сияқты қабілеттері бар машиналар бірнеше онжылдық ішінде пайда болады деп үміттенді. Мысалы, Карнеги-Меллон университетінің жасанды интеллект пионері Герберт А. Саймон 1965 жылы "машиналар жиырма жыл ішінде адамның атқара алатын кез келген жұмысын істей алады" деп болжаған.

Мәдени әсері

HAL AFI-нің «100 жыл – 100 батыр және зұлымдар» тізіміндегі ең ұлы кино зұлымдарының 13-шісі ретінде тіркелген. Астероид белдеуіндегі 9000-шы астероид, 9000 Хал, 1981 жылдың 3 мамырында Э. Боуэлл Андерсон Меса станциясында ашқан. Энтони Хопкинс «Қойлардың үндеуі» фильміндегі Ханнибал Лектер рөлін сомдағанда «Оскар» сыйлығын жеңіп алған өнерінің бір бөлігін HAL 9000-ға негіздеді. 1993 жылғы «Камен Сандиего Ғарышта қайда?» білім беру ойынында HAL 9000 құрметіне VAL 9000 деп аталған цифрлық көмекші бар. Apple Inc. компаниясының 1999 жылғы веб-сайтындағы «Бұл қате, Дэйв» жарнамасы фильмнен HAL 9000-ның сыртқы түрін ұқыптап қайта жасау арқылы түсірілді. Y2K қателіктеріне байланысты алаңдаушылық туған кезде іске қосылған жарнама HAL-дың мінез-құлқының себебі Y2K қателігі болуы мүмкін екенін көрсетеді, содан кейін «тек Macintosh ғана мінсіз жұмыс істеу үшін жасалған» деген ойды жеткізеді. 2003 жылы HAL 9000 Пенсильвания штатының Питтсбург қаласындағы Роботтардың Даңқ залына енгізілген алғашқы роботтардың бірі болды. HAL-дың нақты көшірмесін Питтсбургтегі Карнеги ғылым орталығында көруге болады.