Кіріспе

Агатаума (/æ//ɡ//ə/'/θ//ɔː//m//ə//s/; "үлкен ғажайып") – Уайоминг штатында Кейінгі Бор кезеңінде (Маастрихт сатысы, 66 миллион жыл бұрын) өмір сүрген ірі кератопсид динозаврдың күмәнді туысы. Атауы грек тіліндегі αγαν 'көп' және θαυμα 'ғажайып' сөздерінен алынған. Оның ұзындығы және салмағы шамамен екені болжанады, ал оны тапқан кезде сол кездегі ең ірі құрлықтағы жануар деп есептелген.

Тарих

Агатаумастың голотиптік қалдықтары алғаш рет 1872 жылы Вайоминг штатының оңтүстік-батысында табылды. Оларды Филдинг Брэдфорд Мик пен Генри Мартин Баннистер Блэк-Бут және Биттер-Крик маңындағы Ланс формациясында қазба жәндіктердің қабықтарын іздеген кезде тапты. Мик пен Баннистер Фердинанд Вандевир Хейденнің Геологиялық сарқырамасының қызметкерлері болып жұмыс істеді және палеонтолог Эдвард Дринкер Коупқа осы жайтты хабарлады. Коуп өзі Блэк-Бут маңындағы қырларды іздеп, Миктің тапқан жерін қайтадан анықтады. Ол жерде көмір кенішіне жақын жартастардан үлкен сүйектердің бір бөлігі көрінді. Сүйектер құм мен саз шөгінділерінде сақталған, олар қалың орманды ортаны көрсететін, қазба ағаш бұтақтары мен жапырақтарымен толтырылған. Кейінірек Коуп (1873 жылы) осы қаңқаны "алыптардың бірінің қирауы" деп сипаттады. Коуп және оның командасы ақырында осы жануардан толық жамбас сүйектерін, сакральді омыртқаларын және бірнеше қабырғаларын тауып алды. 1872 жылдың соңында Коуп жануардың сипаттамасын және атауын жариялады – Агатаумас сильвестрис, яғни "тамаша орман тұрғыны", оның үлкен өлшеміне және оның сүйектері табылған ортаға сілтеме жасай отырып. Агатаумас атауы Коуптың осы жайтқа деген қызығушылығының белгісі ретінде келтіріледі, өйткені ол оны сол кездегі ең үлкен құрлықтағы жануар деп есептеген. Бірнеше жылдан кейін Моррисон формациясынан алып сауропод динозаврлары табылып, оған британдық формалар – Цетиозавр және Пелорозаврдың құрлықта өмір сүрген жануарлар екені анық болды.

Классификация тарихы

Коуп бастапқыда Агатаумастың қандай топқа жататынын білмеді, бірақ ол кейбір қалдықтардың британдық рептилия Сетиозаврға ұқсас екенін атап өтті. 1883 жылы Эдмонтозаврдың (Диклониус) бас сүйегін сипаттағанда Коуп, оның Агатаума, Моноклониус және Дисканус таксондарының Адрозавридтер болуы мүмкін екенін ұсынды. Коуп 1889 жылы Марштың Трицератопс қазбаларын сипаттағаннан кейін ғана, Моноклониус және Полионакс туыстас екенін мойындады, сонан соң Агатаумасты қазір Цератопсия деп танылатын топқа жатқызды. Марш мүйізді динозаврлар үшін Ceratopsidae тобына атау берген болатын, бірақ Коуп бұл туысты мойындамады, себебі ол Сератопсты басқа таксондардан ажырату мүмкін емес деп есептеді; Коуп Agathaumidae деген жаңа атауды құрды. Джон Белл Хатчер, Ричард Сванн Лулл және Нельда Райттың 1900 және 1930 жылдардағы қайта қарауынан кейін Agathaumidae-нің барлық мүшелері күмәнді деп танылды және Ceratopsidae туысы Agathaumidae-ге қарағанда басымдық алды.