Кіріспе

2005 жылғы Джон Банвиллдің романы "Теңіз" – Джон Банвиллдің 2005 жылғы романы. Ол оның он төртінші романы және 2005 жылғы Букер сыйлығының иегері атанды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиғаны өзін-өзі білетін, зейнеткерліктегі өнер тарихшысы Макс Морден балалық шағында және ересекте сүйген адамдарының өлімімен татуласуға тырысады. Роман ой толқынынан тұратын күнделік ретінде жазылған; оқиғалар әрқашан өзгеріп отырады, ол Макстың жазуға бейімделген тақырыбына немесе идеясына байланысты. Ұдайы ауытқуларға қарамастан, Макс үш орынға қайта оралады: жазғы демалыс кезінде жалға алынған коттеджде тұратын Грейс отбасының балалық шағындағы естеліктері – «Седарс»; әйелі Аннаның өліміне дейінгі айлар; және оның қазіргі уақытта Аннаның өлімінен кейін шегініп қалған Баллилестегі «Седарс» коттеджінде. Романның барлық кезеңінде осы үш орын тығыз өріліп, араласады. Макс Аннамен соңғы күндері ұялшақ болды; жақын арада өлетін әйелімен қалай әрекет ету керектігін білмейді. Аннаның өлім алдындағы күндері туралы көріністер нақты емес, көбінесе түсініктемелерге толы, романның көптеген жерлері сияқты. Осы түсініктемелер арқылы біз Макстың Аннаның өлімінен кейін балалық шағындағы естеліктері бар коттеджге қайтуды таңдағанын білеміз, оның ересек қызы Клэрмен кездесу кезінде тұруға бөлме болатынын растайды. Біз «Седарс» үйінің қазіргі үй қызметшісі Мисс Вавасур және оның басқа тұрғыны – зейнеткер әскер полковнигі туралы білеміз, ол көбінесе фондық кейіпкер ретінде сипатталады (дамыған сюжеттегі маңызды рөліне қарамастан). Макс келмес бұрын полковник Мисс Вавасурға ғашық болғанын байқайды; Макс Мисс Вавасурдың Макс келгенге дейін полковникке аздап ғашық болғанын күдіктенеді. Романның қазіргі уақыттағы нақты жағдайына қарамастан (барлығын Макс Аннаның өлімінен кейін «Седарс» үйінде тұрып жазған), Макстың естеліктерін қайта жазуға негізгі себеп, романды біріктіретін жалғыз орын – оның балалық шағы туралы естеліктері. Макстың оқиғаларды сенімсіз, ұйымсыз және толық емес баяндауы арқылы біз біртіндеп Грейстердің есімдерін білеміз: Клоя, жабайы қызы; Майлз, үнсіз ағасы; Конни, анасы; Карло, әкесі; және соңында егіздердің күтушісі Роза. Ұзақ кездеспестер мен нәтижесіз қызығушылықтан кейін Макс Конни Грейске бірінші көріністе ғашық болады; оның жағажайда демалып жатқанын көргенде, ол Хлоя мен Майлзбен танысуға тырысады, Макс «Седарсқа» кіру үшін саналы күш-жігер жасады, сондықтан миссис Грейске жақындау үшін. Ол сәттілікке жетеді. Кейіннен Макс жазғы пикникке шақырылғанын айтады – қандай себеппен немесе жаздың нақты қай күні екені нақты айтылмайды – онда Макс қызығушылықпен оның кіндігіне үңіліп қарайды. Бұл «тыйымды шақыру» күні Макс жерге тартылып, Конни мен Розамен жасырынған-көрген ойынында тығыз араласады. Алайда, жазғы естеліктерінің соңғы жартысы (романның екінші бөлігіндегі Макстың естеліктерінің байланысы) Макстың Хлоямен болған қиын қарым-қатынасы туралы: мүгедек мінез-құлқы бар және тікелей сөйлейтін қыз, Макс «өздігінен немесе басқаша ойнамайтын» деп сипаттайды. Хлоя өзгермелі кейіпкер ретінде бейнеленеді: Максты кинотеатрда ашық өбеу, ағасы Майлзбен қатал қарым-қатынас жасау және бұрын айтылған гиперсексуалдық, кітаптың соңғы сәттерінде расталған болуы мүмкін. Біз Клоя мен Майлз Розаны мазалайтынын білеміз, ол жас және қорқынышты сезінеді. Макс тағы бір күні «Седарс» үйінің ауласындағы ағашқа көтеріледі, көп ұзамай одан алыс емес жерде Розаның жылап жатқанын байқайды. Грейс ханым Розаны жұбатып, көтеріледі. Макс олардың әңгімелерінен маңызды сөздерді естиді (немесе есіне түсіреді): «Оны жақсы көремін» және «Грейс мырза». Роза мен Грейс мырзаның қарым-қатынасы бар деп ойлағанда, ол Хлоя мен Майлзге айтады. Кітаптың соңы Аннаның қайтыс болған сәтін дәл сол кездегідей көрсетеді: Хлоя мен Майлз теңізге батып кетеді, ал Макс пен Роза қарап тұрады. Балалық шағы туралы естеліктерімен айналысқан Макс, мас болған кезде өлімге жақындаған оқиға туралы соңғы естелігін ұсынады. Полковник Максты құтқарып қалмады, керісінше, оны таспен (шараптанудан құлап) есінен танып қалды. Қызы ауруханада өзін өлтіре жаздағанын айтып, онымен бірге үйге қайтуға шақырады. Осы кезде Мисс Вавасурдың Роза екені және ол Грейс ханымға ғашық болғаны белгілі болады. Макс Аннаның өлімінен кейін теңізде тұрған өзін баяндайды (өмірінің күрт кезеңдері мен толқындардың арасында аллегория жасалады). Біз оның Клэр есімді қызының қарауына кетеді деп ойлаймыз.

Даму

Банвилл бұл кітапты «Менің шамамен он жасқа толған балалығыма тікелей оралуым» деп сипаттады. Кітаптың оқиғасы ойдан шығарылған Росслэрде, біз бала кезімізде әр жазда барып демалатын теңіз жағасындағы шағын ауылда өтеді. Енді кері қарасам, бұл керемет сезім береді, бірақ менің тәжірибемнің тоқсан бес пайызы – жалықтырып, шаршату болды деп ойлаймын. Бұл кітап үшінші тұлғада басталды. «Көрімдік» – менің бірінші тұлғадағы романдарымның соңғысы болды, олардың барлығы қиын жағдайға түскен ер адамдар туралы. Мен жаңа бағыт табуым керек екенін түсіндім. Сондықтан «Теңіз» романын үшінші тұлғада жаза бастадым. Ол шамамен жетпіс беттен тұратын, өте қысқа, тек теңіз жағасындағы балалық демалыстар туралы болатын, жай ғана жазылған болар еді. Мен осы жобамен шамамен жиырма төрт ай жұмыс істедім, бірақ қалай іске асыруға болатынын білмедім. Содан кейін, ештен келгендей, бірінші тұлғадағы баяндау үні қайтадан естілді». «Теңіз» романы 2004 жылдың қыркүйегінде аяқталды.

Қабылдаудың сын-пікірлері

Кітап сыншылар арасында жағымды пікірлерге ие болды. Metacritic сайтында кітап 25 сыншының пікірі негізінде 100 балдық шкала бойынша 73 бал алды, бұл "көбінесе жағымды пікірлерді" көрсетеді. Ақын Майкл Лонгли "Теңіз" кітабына ризашылық білдіріп, Банвиллді "тамаша жазушы" деп сипаттады. Досы Сеймус Хинидің қайтысынан кейін бірнеше жыл өткен соң берген сұхбатында Лонгли еске алды: "Сеймустың "Теңіз" кітабы жарық көргенде: "Осындай сапалы проза жасайтын мәдениеттің бір бөлігі болу қандай керемет!" - дегенін есімде сақтаймын. Мен Банвиллге Хинидің сөзін жеткіздім. Білесіз бе, Банвилл маған не деді? "Шынымен осылай деді ме? Әлде жоқ па?" Лонгли печеньенің бір тісін шайнап, "Шындығында, бәріміз мектеп оқушыларымыз" деп қосты.

Марапаттар мен ұсыныстар

Роман 2005 жылы Букер сыйлығын жеңіп алды. "Теңіз" романының Букер сыйлығына іріктелуі Банвилл үшін қанағаттандырарлық жеңіс болды, себебі оның "Дәлел кітабы" романы 1989 жылы тізімге енгенімен, Кадзуо Исигуроның "Күннің қалдықтары" романына есе жіберді. Исигуро 2005 жылы "Ешқашан мені жіберме" романымен қайтадан шорт-тізімге кірді. Шындығында, "Таймс" газетінде олар шорт-тізімді осы екі романға дейін таңдап қысқартқандары және жеңімпазды төраға Джон Сазерлендтің шешуші дауысы ғана анықтағаны жазылған. Банвиллдің жүлдеге ие болуы халыққа жақын шешім деп қарастырылмады, бұл Банвиллді: "Егер маған осы қанды жүлдені берсе, неге олар мен туралы жақсы сөздер айта алмайды?" – деп ойлануға итерді. Алайда, басқалар бұл шешімді қорғап, лирикалық, стильдік прозаның кітапты жүлдеге лайық еткенін айтты. Сыйлықты қабылдаған сөзінде Банвилл өнер туындысының жеңіске ие болуына қуанғанын білдірді, бұл оның мақтанға жарамсыздыққа ұшырауына себеп болды. Кейін ол: "«Теңіз» табысты өнер туындысы ма, жоқ па, оны мен айта алмаймын, бірақ мен өнер туындысын жасауды көздедім. Мен жазатын романдар, әдетте, жақсы, орташа деңгейдегі көркем әдебиетті қолдайтын [сол кездегі атауы] Ман Букер сыйлығын сирек жеңіп алады" – деп түсіндірді.

Бейімделулер

Банивилл сценарий жазған фильм түсірілді. Оны Стивен Браун режиссерлік етті, ал басты рөлдерді Сиаран Хиндс (Макс Морден), Руфус Севелл (Карло Грейс), Шарлотта Рамплинг (Мисс Вавасур) және Наташа МакЭлхоун (Конни Грейс) сомдады. Продюсері Люк Рог, музыкасын Эндрю Хьюитт жазды, операторлық жұмысын Джон Конрой атқарды.