Кіріспе

1953 жылғы Л. П. Хартлидің "Арадағы" романы – 1953 жылы жарық көрген Л. П. Хартлидің романы. Оның ең танымал туындысы, бірнеше рет сахна мен экранға бейімделген. Кітап Виктория дәуірінің соңындағы қоғамды тәжірибесіз мектеп оқушысының көзімен сын тұрғысынан қарастырады.

Қысқаша мазмұны

Кітаптың кіріспесінде Лео Колстон 1900 жылы, оның он үшінші туған күніне арналған күнделікті табады және біртіндеп өзі басқан естеліктерді жинақтап алады. Оның әсерімен және "бұл қорқынышты ғасырдың" ортасына қарай қандай адам болғанын ескеріп, Лео бір кездері оған үмітті бастауы сияқты көрінген оқиғаларды қайтадан көреді. Оның мектеп-интернатының әлеуметтік ережелерінің маңыздылығы - бұл кітаптың тағы бір тақырыбы және Леоның ересектер әлемімен қарым-қатынасын қиындатады. Оның ойлап тапқан "азағы" мектепте Леоны қорлаған балаларды жеңіп, оған сиқыршы деген атақ берді, бұл оған өзі де жартылай сенді. Нәтижесінде ол жазды Брэндэм-холлға, мектептегі досы Маркус Модслидің елдік үйіне қонақ ретінде шақырылады. Бұл жерде әлеуметтік жағынан әуесқой Лео өзінің аймақтық акцентімен бай жоғарғы таптың орта таптағы баласы. Ол осы қоғамның мүшесі болмаса да, үй иелері оны жылы қабылдауға барынша тырысады, оған мейірімділікпен және мейірімділікпен қарайды, әсіресе олардың қызы Мариан. Маркус ауырып қалғанда, Лео өз бетімен жүреді және Марианның және жақын маңдағы фермер Тед Берджесстің жасырын "пошташысы" болады, ол онымен жасырын қарым-қатынаста болады. Лео Марианға көмектесуге қуанышты, өйткені ол оған ғашық және Теді жақсы көреді. Сонымен қатар, Лео бастапқыда онымен бірге алып жүруге сұралған хабарлардың мәнін немесе мазмұнын білмейді, ал жақсы ниетті, кінәсіз баланы ғашықтар оңай басқарады. Мариан мен Тед қарым-қатынастарын құпия ұстауға мәжбүр ететін әлеуметтік табу туралы толық хабардар болса да, Лео олардың неге ешқашан үйленбейтінін түсінуге тым нағыз. Жағдайдың қиынырақ болуының себебі - Марианның Хью, виконт Триммингемге, бұрын Брэндэм-холлда тұрған аймақтың ақсүйектерінің ұрпағына, күйеуге шығатыны. Лео Мариан мен Тедтің қарым-қатынасы олардың айтқандай "бизнеске" байланысты емес екенін түсіне бастағанда, Лео нағыз ойсыз Марианның үйленуі оның және Тедтің арасындағы хат алмасуды аяқтауы керек деп санайды. Алдау мен тәуекелдің жалпы атмосферасы туралы барған сайын ыңғайсыз сезінетін Лео өзінің араласшы рөлін тоқтатуға тырысады, бірақ үлкен психологиялық қысымға ұшырайды және ол жалғастыруға мәжбүр болады. Ақырында, оның еріксіз араласуы апатты зардаптарға әкеледі, өйткені Марианның анасы оны сүйіктілерді жасырынған жеріне іздеп, жыныстық қатынаста болғандарын байқайды. Осыдан пайда болған жарақат Тедтің өзіне-өзі қол жұмсауына және Леоның нервтік күйзелісіне әкеледі. Епилогта үлкен Лео оқиғаның өзіне қаншалықты әсер еткенін айтады. Ол өзін абырой туралы ойлауға тыйым салып, ол өз сезімдері мен қиял табиғаты жабылады, тек фактілер үшін орын қалдыра отырып. Нәтижесінде ол ешқашан жақындарына жақындаса алмайды. Қазір ол оқиғаларға есейген адамның көзімен қарап, 50 жылдан кейін Брэндемге қайта оралып, бүлінген істерді бітірудің маңыздылығын сезінеді. Сол жерде ол Марианның немересімен кездеседі және Марианның бұрынғы бала күтушінің үйінде тұрғанын табады. Сонымен қатар ол Триммингемнің Марианға үйленгенін және Тедтің онымен туған ұлын өз баласы деп мойындағанын біледі. Триммингем 1910 жылы қайтыс болды; Маркус пен оның ағасы Бірінші дүниежүзілік соғыста, ал Марианның ұлы Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты. Ақырында, қарт Мариан өзінің өткенінен аман қалған жалғыз Леоны тағы бір рет аралас ретінде әрекет етуге және оның немересіне Тед Берджесспен болған қарым-қатынасында ұятылуға ештеңе жоқ екенін растауға көндіреді.

Қабылдау

"Біріншіден, бұл кітап 1953 жылы Ұлыбританияда Хамиш Гамильтон баспасынан жарық көрді. АҚШ-та 1954 жылдың жазында оның баспашысы Альфред А. Кнопф болды, кітапты сату бастапқыда баяу болды. Алайда, кітапқа жағымды пікірлер көп түсті. "Нью-Йорк Таймс" газеті оны "әдеби архитектураның жеңісі" деп атады, ал "Лос-Анджелес Таймс" газетінде осы кітапқа арналған екі мақала жарияланды. Жозеф Генри Джексон оның шеберлікпен баяндалғанын "көп деңгейлі туынды" деп түсіндірді; мүмкін, оның қаншалықты символдық және мағыналық екенін тек авторы ғана біледі. Бір айдан кейін Милтон Мерлин оны "тамаша құрастырылған және есте қалатын роман" деп сипаттады, оның ерекшелігі – "автордың әдемі әрі тапқыр стилі, оның қиялы, ирониясы мен юморы, және ең бастысы, эмоциялардың жат әлемінде адасқан баланың сырттай қарапайым, бірақ күшті әсер ететін әңгімесі". 1958 жылдан бері "Пингвин Букс" және басқа да басылымдардан тұрақты түрде жарық көріп келеді. 1954 жылға қарай швед, дания, норвегия, фин, жапон, француз және итальян тілдеріне аудармалар дайындалды. Кейіннен испан, португал, орыс, румын және неміс тілдеріне де аударылды. Роман емтиханға берілетін мәтін ретінде оқулықпен бірге пайдаланылды, сондай-ақ психологиялық және философиялық тақырыптарға қатысты пәнаралық зерттеулер жүргізілді."

Түсіндірме

Кейінгі әдеби түсіндірмелер кітаптың бірден көзге түсетін тақырыптарынан асып түсті. 2002 жылы қайта басылған кітапқа жазған кіріспесінде Колм Тойбиннің айтуынша, кітап шын мәнінде «сынып немесе Англия туралы драма емес, немесе Хартли аза тұтқан жоғалған әлем туралы драма емес; керісінше, бұл Леоның терең сезімтал табиғаты туралы драма, ол бай мәліметтер мен әдемі сөйлемдер әлемінде, өзінің сезімінің күшімен жетелеумен және барлық нәрсеге қарамастан, өзінің тазалығымен жойылуға қарай соқыр жүріп жатыр». Кевин Гарднер уақытты күрделі түрде бейнелеудің бірнеше әдісінің арасында повестеу техникасын атап көрсетеді: «Хартлидің жоғалған тазалық туралы толқыныс әңгімесі заманауи адамның бұзылған уақыт тәжірибесін көрсетеді, онда адамзат өткеннен бөлініп, бірақ одан құтыла алмайды, санадан тыс және оны бақылай беретін өткен. Осы сананың және повестеу даусының қабаттасуы – қырық бес жастағы өзінен қорғаныш іздеген адамнан шығып келе жатқан он екі жасар баланың тазалығы – Хартлидің ең тиімді тәсілдерінің бірі». Тойбиннің кіріспесінде тағы бір қызығушылық тудырған мәселе – Адриан Райттың «Шет ел: Л. П. Хартлидің өмірі» атты тарихи зерттеуінен кейін «Бір-біріне» оқиғасының қаншалықты шындыққа негізделгендігі. Роман жазылған кезде Лео он екі жаста болса да – 1900 жылдың ыстық, ұзақ жазы – бес жасар Хартли сол кезді «Алтын ғасыр» деп еске алды. 1909 жылы, Лео сияқты он екі жасқа келгенде, Хартли Норфолк графтығындағы Брэдэнхам Холлде мектептегі досы Мокслимен бірге жазды және крикет ойынына қатысты. Атаулар Модсли мен Брэндхэмге ұқсас болғандықтан, осындай болжамдарға орын береді. Дегенмен, Тойбин Хартлидің «Роман жазушының жауапкершілігі» атты зерттемесіне сілтеме жасай отырып, бұл мәселеге сақ болуға кеңес береді. Романшының әлемі, оның айтуынша, «біршама дәрежеде өзінің өмірінің жалғасы болуы керек», және «романшының туындысының тікелей автобиографиялық екенін болжау қауіпті», бірақ бұл оның тәжірибесін көрсетуіне кедергі келтірмейді. Кітаптың қазіргі контексі туралы пікір білдірген басқа авторлардың бірі – Пол Биндинг, Хартлидің досы лорд Дэвид Сесилдің 1949 жылы Оксфордтағы Голдсмиттің ағылшын әдебиеті профессоры лауазымына тағайындалғанда сөйлеген сөзінде қолданған «Өткен – шет ел» деген әйгілі фразаның бастауын тапты. Иан Макьюан өзінің «Атонмент» (2001) романын «кейбір жағынан құрмет көрсету» деп сипаттап, «Бір-біріне» романына қатысты екенін айтты, ал он төрт жасында романды алғаш оқығанда, «шынайы оқиғалар мен заттарға ойдан шығарылған әңгімені қалай орап, оған өзгеше бере алмайтын жандылықты қалай сыйлайтынына» таң қалғанын еске алды. Али Смит «Бір-біріне» және «Леди Чаттерлидің ғашығы» (1928) романдарының тап және сексуалдық тақырыптарды бейнелеуіндегі параллельді қайта қарады. Д. Х. Лоуренстің романы «Бір-біріне» романы жарық көргенге дейін Ұлыбританияда толыққанды жариялануға рұқсат етілмеген, бірақ, ол Хартлидің романы жеті жылдан кейін Лоуренстің еңбегіне британдық тыйым салуды жоюға жағдай жасады деп болжады.

Ойнаңыз

1960 жылы Луиза Ф. Таннердің сахнаға қоюға арналған бейімдемесі Батыс Вирджиния штатының Моргантаун қаласында қойылды. Таннер Хартлимен осы туынды туралы жеке кеңесу үшін Ұлыбританияға сапар шекті.

Фильм

Драматург Харольд Пинтер осы аттас фильмнің (1971) сценарийін жасау үшін романды өңдеді, оны Джозеф Лози түсірген.

Теледидар

Жим Бродбенттің басты рөлде ойнаған телеспектакль 2015 жылдың 20 қыркүйегінде BBC One арнасында көрсетілді.

Радио

1961 жылдың 2 қаңтарында Арчи Кэмпбеллдің радиоқоюы, Денис Блейклоктың баяндауымен BBC Home Service арнасында эфирге шықты. 1961 жылдың 10 шілдесінде қайта таратылды. 2002 жылдың 25 мамырында Лори Грэмның The Saturday Play үшін жаңа драмалық қойылымы, BBC Radio 4 арнасында. 2012 жылдың 8 шілдесінде Фрэнсис Бёрнстің адаптациясы, Мэтт Томпсонның режиссерлігімен BBC Radio 3 арнасында эфирге шықты. Бұл қойылым 2013 жылдың 26 мамырында BBC Radio 3 арнасында қайта таратылды.

Опера

1991 жылы Оңтүстік Африка композиторы Дэвид Эрл романды екі бөлімді опера ретінде өңдеген.