Кіріспе

Айрис Мердоктың 1961 жылғы романы "Арықылған бас" – Айрис Мердоктың 1961 жылғы сатирикалық, кейде фарсқа ұласатын романы. Бұл Мердоктың жарық көрген бесінші романы. Романның негізгі тақырыптары – мәдениетті және білімді адамдар тобындағы неке, ізгіліксіздік және туысқандық қатынастар. Оқиға Лондон мен оның айналасында өрбітеді, орта тапқа жататын ересек адамдардың арасындағы билік күресін көрсетеді, олар нағыз проблемалардан құтылып, жақсы өмір сүруге мүмкіндік алған. "Арықылған бас" романы 1960-1970 жылдары Ұлыбританияны шарлаған сексуалдық революцияның алғабасшысы болды.

Сюжет

Мартин Линч Гиббон 41 жастағы шарап сатушы, оның Антония есімді үлкен әйелмен баласыз некесі махаббат емес, ыңгайлылықтан туындаған. Ол жасырын романның Жоржимен, жиырмадан асқан жас академикпен, әдепсіз болуы мүмкін екендігі туралы ойланбайды. Мартин әйелі өзінің психоаналитигі және жұптың досы Палмер Андерсонмен қарым-қатынаста болғанын айтқаны үшін шоққа ұшырайды. Антония Мартинге онымен ажырасып, Андерсонға үйленгісі келетінін айтады. Мартин Лондонның Херефорд-сквердегі үйінен көшіп кетеді. Мартин ресми түрде көшіп кетер алдында Оксфорд қаласына жақын жердегі ағасы Александрдың үйіне барады. Ол Антонияның ажырасу туралы Александрға хат жазғанын біледі. Кейін Мартин Херефорд скверіне оралады, онда Антония, қазір оған аналық тұлға ретінде әрекет етеді, оның жаңа үйін орнатуға тырысады. Антониямен айтысқаннан кейін, ол Палмердің жарты қарындасы, Кембриджден келген антропология оқытушысы Онор Клейнді алуға станцияға барады. Мартин әлі күнге дейін Джорджимен болған қарым-қатынасын ашық мойындағысы келмейді, одан да маңыздысы, оған қосылғысы келмейді. Бірнеше күннен кейін Мартин Георгиге келіп қалады. Георгий олардың қарым-қатынасын жария еткісі келеді, ал Мартин Антонияны "жарақаттауға" болады деп сенгендіктен бас тартады. Алайда олар Георги үйді көру үшін Херефорд скверіне баруды шешеді. Мартин оны айналасына шығарып жатқанда, олар үйге біреудің келгенін естиді. Ол Антония деп ойлап, Мартин Джорджиді артқы есіктен шығарады, оның Антониямен кездескісі келетіндігіне қарамастан. Күтпеген қонақ - Гонр, ол Джорджидің есіктен асығып шыққан кезде қалдырған қол қалтасын байқайды. Оқиғадан кейін Мартин Георгимен байланысуға тырысады, бірақ табысқа жетпей, көп ұзамай үйге қайта оралады. Сол жерде ол Палмер мен Антонияның Джорджимен қарым-қатынасын білетінін біледі. Мартин Джорджиді тауып, Онор Клейн олардың құпиясын ашқанын біледі. Көп ұзамай Джорджи Антониямен ұят жағдайға тап болады. Кейін Антониямен бірге таңғы астан кейін Мартин қысқа демалыс алуға шешім қабылдады, Мартин Джорджиге барады, тек ағасы Александрды тауып алады. Мартин оларды бір-бірімен таныстырған адам Онор Клейн екенін білгенде, одан да ашуланады. Мас күйінде Херефорд скверіне оралғаннан кейін Мартин Honor-мен ұрысады. Кешірім хаттарын жазып, екі күн күткеннен кейін Мартин Антония мен Онорды табуға тырысады, бірақ Антонияның кеткенін және Онордың Кембриджге оралғандығын біледі. Осы уақытта Мартин де Онорға ғашық екенін түсінеді. Ол оның артынан Кембриджге барады және түн ортасында оның үйіне кіреді, тек оны өзінің туған ағасы Палмермен бірге төсекте табады. Мартин Антонияға бұл инцесттік кездесу туралы айтпаса да, Палмер оған сеніп, Антонияның жанында таңғажайып әрекет ете бастайды. Антония Мартиннің орнына Мартинмен бірге болу керек деп шешіп, Мартиннің Джорджимен қарым-қатынасын тоқтатуға мәжбүр етеді. Бірнеше күннен кейін Александр Мартинге Георгиямен тұрғанын айтып, Мартиннің оған деген сезімін қайта жандырып, оны қатты ренжітеді. Палмермен ашулы жанжалдан кейін, ол Honor-мен шетелге саяхаттайтынын жариялайды, Мартин Джорджиден шашты алады. Мартин өзіне-өзі қол жұмсауға тырысқан есінен танып қалған Джорджиді табады, оған жедел жәрдемді күтіп тұрған Honor қосылады. Ауруханада бәрі жиналғаннан кейін Мартин Онорға өзінің махаббатын мойындайды. Ол біледі, бірақ бұл маңызды емес, өйткені ол кетіп барады. Көп ұзамай Антония Мартинге өзінің үлкен ағасы Александрмен бірге ұйықтап жатқанын және олар үйленетінін мойындайды. Ақырында Палмер мен Джорджи бірге кетеді, Александр мен Антония бірге, ал Онор Англияда Мартинмен қалады.

Тақырыптар

"Арқаланған бас" романында Мёрдок өзін бастапқыда аман қалған деп ойлайтын, бірақ шын мәнінде ол құрбан екенін түсінетін орта жастағы буржуа бейнесін көрсетеді. Романның негізгі кейіпкерлерінің барлығы дерлік, қалыпты моральдан бұрыннан арылғанын, толыққанды еркін тұлғалар екенін жиі айтады. Бірақ Линч Гиббонның гедонистік өмір салтына қарамастан, оның ішкі моральдық принциптері толыққанды жойылмайды. Мёрдок мейірімділік атмосферасын және өзара қарым-қатынаста қиындықтарға ұшыраған адамдардың арасындағы ашу-ызаның болмауын шебер суреттейді. ("Біз сізді қалдыруды қаламаймыз. Қызығы, сізсіз біз өмір сүре алмаймыз. Біз сізді қадағалаймыз, күтімімізге аламыз," – дейді Андерсон, өзін басқаша емес, ал адасқан күйеу ретінде қабылдайтын Линч Гиббонға.) Роман кейде күлкілі, кейде қайғылы, сонымен қатар аборт (Джорджи Линч Гиббонмен қарым-қатынасының басында жүктілігін тоқтатады) және өзіне-өзі зиян келтіру әрекеті (Джорджи Линч Гиббон мен оның інісі тарапынан қабылданбағаннан кейін өмірге қол жұмбауға тырысады) сияқты маңызды мәселелерді де қамтиды. Бұл ауыр мәселелерге қарамастан, "Арқаланған бас" көптеген оқырмандар үшін Мёрдоктың ең қызықты романдарының бірі саналады. Британдық жазушы Уильям Сатклифф айтқандай, "Көптеген адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасын бейнелейтін романның ішінде бұл, әдетте, ең жақсысы және сөзсіз, ең ерекшесі. Мёрдоктың басқа кітаптарына қарағанда философиялық толғаныстар аз, ал романтикалық жағдайлар көп болғандықтан, осы керемет жазушының шешінуін көру – ләззат."

Бейімделулер

Дж. Б. Пристлимен бірге Мёрдок оның кітабын сахнаға бейімдеді. Вал Мэйдің режиссерлігімен қойылған пьеса 1963 жылғы мамыр айында Бристольдегі Корольдік театрда алғашқы көрсетілімін берді. 1963 жылдың шілдесінде ол Лондонның Критерион театрына көшіріліп, 1044 қойылым көрсетілді. Нью-Йоркте төрт алдын ала көрсетілімнен кейін, Бродвейдегі қойылым, Мэйдің режиссерлігімен, 1964 жылғы 28 қазанда Рояль театрында ашылды, онда ол бар болғаны 29 қойылымға ие болды. Актер құрамында Шейла Беррелл Хонр Клейн рөлін қайта орындады, Робин Бейли тағы да Мартин Линч Гиббонды сомдады, ал Джессика Уолтер Джорджи рөлінде болды. Роман сондай-ақ 1970 жылы Клэр Блум, Ли Ремик, Ричард Аттенборо және Ян Холмның қатысуымен түсірілген фильмге айналдырылды. Сценарийді Фредерик Рафаэль жазды. Стивен Уэйклэмнің "Кесілген бас" романының бес бөлімді бейімделуі 2015 жылдың тамызында BBC Radio 4 арнасының "15 минуттық драма" сериясында жарияланды. Актерлер қатарында Мартин Линч Гиббон рөлінде Джулиан Ринд Тутт, Онор Клейн рөлінде Хелен Шлезингер және Антония Линч Гиббон рөлінде Виктория Гамильтон болды.