Кіріспе

Кристофер Марлоудың пьесасы. "Париждегі қырғын" – ағылшын драматургі Кристофер Марлоудың (1593) елизавета дәуіріндегі пьесасы және Натаниел Лидің (1689) қайта жаңғырту драмасы. Екіншісі Генри Перселлдің әнімен танымал. Екеуі де 1572 жылы Парижде болған Сен-Бартоломей күні қырғыны мен осы оқиғаларда Гиз герцогының атқарған рөлі туралы.

Марлоуның пьесасы

Лорд Стрейндждің труппасы 1593 жылғы 26 қаңтарда Марлоудың пьесасы саналатын «Гийздің трагедиясы» атты пьесаны қойды. Филип Хенслоудың күнделігінде пьеса «не» деп белгіленген, бірақ ғалымдар бұл «жаңа» пьесаны білдіре ме, әлде Ньюингтон Баттс театрындағы қойылымды ма, дегенде келіспейді. Адмиралдың труппасы 1594 жылғы 19 маусым мен 25 қыркүйек аралығында «Гийз» немесе «Қырғын» қойылымын он рет орындады. Күнделік сонымен қатар Хенслоудың 1602 жылы пьесаны қайта қоюды жоспарлағанын, мүмкін, өңделген нұсқада көрсетеді. Мүмкін, қайта өңдеудің себебі, мәтіндегі Шекспирдің көптеген қарыздары мен қайта баяндамалары болуы мүмкін. Қазірге дейін сақталған жалғыз нұсқа – күні көрсетілмеген октаво басылым, ол шамамен 1250 жолдан тұрады және толыққанды түпнұсқа пьесаны бейнелеуге тым қысқа көрінеді. Ол пьесаны орындаған актерлердің естелік бойынша жазған нұсқасы деп болжанады. Бір беті қолжазба түрінде сақталған. Ол Шекспир зерттеушісі Джон Пэйн Кольердің атымен «Кольер парағы» деп аталады, ол жалған жасаумен танымал болған, бірақ қазіргі ғалымдар осы парақтың түпнұсқа екенін санайды. Ол Гийздің сөйлеген сөзінің басылған мәтіндегіден ұзақ нұсқасын ұсынады, онға бос өлеңнің он екі жолы қосылған.

Марлоу пьесасының қысқаша мазмұны

Пьеса Парижде Генрих Наваррдың (гугенот ақсұлы) Маргарет Валуаға (католик корольдің қарындасы) үйлену тойымен басталады. Бірден белгілі болады, королева-ана Екатерина де Медичидің Наваррға қатысты зорлық-зомбылық ниеті бар екендігі, ал гугеноттар Гиз герцогы басқаратын католиктерге терең сенімсіздікпен қарайды (Гиздің Наварра королевасын және оның адмиралдарының біреуін өлтіруге ниеттенгені тез білінеді). Гиздің жоспары жылдам орындалады: Наварра королевасына уланған қолғаптар жіберіледі, ал адмиралы королеваның денесін көтеріп әкелуге көмектескен кезде снайперден оқ жеп жарақаттанады. Адмирал өлмейді, бірақ ауыр жарақат алады. Патшалық отбасы мен Гиз фракциясының басшылары қырғынды жоспарлай бастайды, ал Франция королі Карл жарақат алған адмиралға барады. Көп ұзамай адмирал Гиздің адамдарының қолынан төсегінде өлтіріледі, ал қырғын бүкіл Парижге таралады. Генрих Наварр сарайда тұтқынға алынады, оның католик ханшайымымен некесі көтерілісті тоқтатуға көмектеспейді. Гиз және оның жақын серіктері бастаған қырғын гугеноттардың қанын талап етеді, әсіресе Наварр әулетімен байланысы бар гугеноттарды (оның ішінде ұстаздар мен пасторлар). Қырғын сәтті деп есептеледі, ал королева-ана ұлын шетелден Франция королі Генрих III-ті таққа отырғызу үшін шақырады. Ол анасымен құшақтап, тойға қатысады, содан кейін сарайдағыларға тақтың нағыз билігі оның қолында екенін және барлық шешімді өзі қабылдайтынын көрсетеді. Наварр осы уақытта қашып, өз жеріне оралады. Ол Гиздің Жою есімді генералдың басшылығымен оны қуу үшін әскер жинап жатқанын біледі. Наварр дереу өз әскерін жинап, оларды француз әскері өз жеріне жетпей тұрып қарсы алуға жібереді. Көп ұзамай Наварр Жоюдің өлтірілгенін және француздарға қарсы шешуші жеңіске жеткенін естиді. Гиз жеңілісіне ашуланып, Генрих III Гизді толықтай жоюға дайын. Бұл жоспар туралы Гиз ғана емес, сонымен қатар Наварр да біледі, ол Генрих III-ке Гизге қарсы күш біріктіруге дайын екенін хабарлайды. Бірақ екеуі күш біріктіре алмай, Генрих III Гизді Блуадағы патша сарайына келуге көндіреді. Онда Гиз үш кісінің қолынан өлтіріледі, ал оның денесі Гиздің ұлына көрсетіледі, осылайша хабар бүкіл елге тарады. Сонымен қатар герцогтың ағалары Дюмен мен Лотарингия кардиналын кек алу қаупін азайту үшін өлтіруге бұйрық береді. Генрих анасына жасағандарын хабарлайды, ол оның өздігінен әрекет еткеніне ренжулі және ашулы болады. Дюмен ағаларының өлтірілгенін біледі, ал якобин монах Генрих III-ті өлтіруді ұсынады. Франция мен Наварраның екі патшасы Париждегі Католик лигасына қарсы одақ құрады. Хат жеткізуді сылтау етіп, монах Генрих III-ті пышақтап жарақаттайды, ол күресте монахты өлтіреді. Патшаның жарақатынан құтыла алмайтыны белгілі болған соң, ол Наваррды француз тағының мұрагері деп жариялайды. Пьеса Наваррдың, енді Генрих IV-тің, Католик лигасынан кек алуға ант беруімен аяқталады.

Марлоу пьесасының бейімделулері

Пьесаның бейімделуі 1993 жылдың 30 мамырында, Марлоудың қайтыс болуының 400 жылдығына орай BBC Radio 3 арнасында көрсетілді. Аллен Дрюри мен Майкл Эрлидің режиссерлік еткен «Карфаген королевасы Дидо» спектаклінде Тимоти Уокер Анжу рөлінде, Джереми Блейк Гиз герцогы, Салли Декстер королева Екатерина, Бен Томас Наварра, Тереза Галлахер Маргарет/Гиз герцогинясы және Эндрю Уинкотт Конде/Мугерун/Гиз ұлы рөлінде ойнады.

Лидің ойыны

Натаниел Лидің "Париж қырғыны" пьесасы 1680 жылдары, автор Бедлам психиатриялық ауруханасына түсіп-шығып жүрген кезде жазылған. Премьерасы 1689 жылы өтті. Генри Перселл V актідегі Карл IX-қа арналған "Тың генийің, қара" пайғамбарлығын екі нұсқада нотаға түсірді, оның бірі "Орфей Британникте" баритонға арналған (Z 604a). 1695 жылы қойылымды жаңарту үшін ол сөйлеуді дискантқа (жоғары дауысқа) арналған речитатив ретінде қайта жазды.