Кабо-Верделік португал тілі – Кабо-Вердеде қолданылатын португал тілінің нұсқасы. Еуропалық португал тіліне негізделген, бірақ айырмашылықтары бар. Тіл туралы ақпарат!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кабо-Верде португал тілі (Português cabo verdiano) – Кабо-Вердеде сөйленетін португал тілінің бір түрі.
Variety of Portuguese spoken in Cape Verde
Cape Verdean Portuguese (Português cabo verdiano) is the variety of Portuguese spoken in Cape Verde.
Сипаттамалары
Кабо-Вердеде сөйлейтін португал тілі еуропалық португал тіліне негізделген. Бұл екі елдің арасындағы тарихи байланыс және тілді стандарттау құралдарының (грамматика, сөздіктер, оқулықтар) Португалия стандарттарымен жасалғандығына байланысты, көп тоңғап қалмайтын жайт. Дегенмен, шағын болса да, Кабо-Верде португал тілін еуропалық португал тілінен ерекшелендіретін айырмашылықтар бар. Солтүстік және оңтүстік аралдардың тұрғындарының айтылуындағы кейбір ұсақ-түйек айырмашылықтарға қарамастан (төменде қараңыз), территорияның кішілігіне байланысты Кабо-Вердеде сөйлейтін португал тілінде диалектілік бөліністерді айтуға болмайды, ал Кабо-Верде португал тілі португал тілінің диалектілік нұсқасын құрайды.
The Portuguese spoken in Cape Verde is based on the European Portuguese. That's not too surprising, due to the historical relationship between the two countries, and by the fact that the language standardizing instruments (grammars, dictionaries, school manuals) are based on standards from Portugal. However, there are differences that in spite of being small are enough to set Cape Verdean Portuguese apart from European Portuguese. Despite some minor differences in the pronunciation by speakers of the northern and southern islands (see below), due to the small size of the territory one cannot say that there are dialectal divisions in the Portuguese spoken in Cape Verde, making up the Cape Verdean Portuguese on its whole a dialectal variety of Portuguese.
Морфологиясы мен синтаксисі
Морфология жағынан еуропалық португал тіліне қарағанда үлкен айырмашылықтар жоқ, бірақ кейбір формаларға басымдық беріледі. Синтаксис кейде креол тілінің құрылымдарын португал тіліне көшіреді. Португалияда 2-ші жаққа қатысты сөйлеудің бірнеше тәсілі бар: *tu* "сен (таныс)", *você* "сіз (құрметті)", *o senhor* "мырза", *a senhora* "ханым", *Sr. Dr.* "дәрігер" (немесе кез келген басқа кәсіби атақ), адамды есімімен атап, бірақ 3-ші жақты қолдану (мысалы, *O Manuel fazia me isso, por favor?* "Мануэль маған осыны істесе ғой?", және т.б.). Әрбір тәсіл жақындық, құрмет, иерархия деңгейлеріне сәйкес келеді. Кабо-Вердеде 2-ші жаққа қатысты қарым-қатынас қарапайым, тек екі деңгей бар: *tu* "сен" (жақындық, таныс немесе бір жастағылармен қарым-қатынас) және *você* "сіз" (құрметті қарым-қатынас), оны *o senhor* "мырза" немесе *a senhora* "ханым" дегеннен ажырату қиын. Креол тілінде болашақ шаққа арналған жеке форма жоқ. Болашақ шақ креол тілінде "бару" көмекші етістігімен білдіріледі. Сондықтан, Кабо-Верделіктер португал тілінде болашақ шақты білдіру үшін күрделі форманы қолдануға бейім (мысалы, *eu vou fazer* "мен істеймін" орнына *eu farei* "мен істейтін болармын"). Шартты сөзбен де осылай (мысалы, *se chovesse eu não ia sair* "жаңбыр жауса, мен шықпайтын едім" орнына *se chovesse eu não sairia* "жаңбыр жауса, мен шықпаушы едім"). Біреу бірдеңе ұсынғанда, сұрауды теріс пішімде жиі қолдану: *Não queres uma xícara de café?* "Кофе ішпейсің бе?", *Não precisas da minha ajuda?* "Менің көмегім керек емес пе?". Креол тілінде анықталған артикль жоқ. Сондықтан, кейде анықталған артикль қолданылмайды (мысалы, *Pedro foi* "Педро кетті" орнына *O Pedro foi*). Бірінші жіктеудегі етістіктердің көпше түріндегі бірінші жақ есімдігі ашық айтылмайды (тіпті орфография солай талап етсе де!). *Cantámos, louvámos, brincámos* сөздері жабық дыбыспен айтылады. Креол тілінде етістіктердің өзгеруі болмағандықтан, жеке есімдіктерді қолдану міндетті. Сондықтан, Кабо-Верде португал тілінде жеке есімдіктерді жіберу сирек кездеседі (мысалы, *Eu desço as escadas* "Мен баспалдақтан түсемін" жиірек *Desço as escadas* "Баспалдақтан түсемін" деп айтылады). Сондай-ақ, креол тілінде сөздердің өзгеруі нашар болғандықтан, сөздердің реті қатаң. Креол тілі португал тіліндегідей икемділікке, сөздерді кері ауыстыруға және сөздердің ретін өзгертуге мүмкіндік бермейді. Күнделікті сөйлеуде, португал тілінде сөйлегенде, Кабо-Верделік үшін сөздерді кері ауыстыру және сөздердің ретін өзгерту табиғи емес. Мысалы, Португалияда *Espero eu que um dia lá chegues* ("Мен сенің бір күні сол жерге жететініңді үміттенемін") деп айтуға болатын болса, Кабо-Верделік үшін *Eu espero que tu chegues lá um dia* ("Мен сенің бір күні сол жерге жететініңді үміттенемін") деп айту табиғирақ болар еді. Дегенмен, әдеби деңгейде жоғарыда айтылған икемділікті қолдануға ешқандай қарсылық жоқ. Португалияда жиі кездесетін кейбір қателіктер, мысалы *póssamos* (орнына *possamos*), *tu fizestes* (орнына *tu fizeste*), *tu hades fazer* (орнына *tu hás de fazer*), *dei te a ti* (орнына *dei te*) және т.б., Кабо-Вердеде тіркелмеген.
In the morphology there are not big differences towards European Portuguese, being noted however the preference for some forms. The syntax reveals now and then some Creole structures that are transposed to Portuguese. In Portugal there are several ways for the 2nd person treatment that are expressed by tu "you (familiar)", você "you (respectful)", o senhor "sir", a senhora "madam", Sr. Dr. "Doctor" (or any other professional title), calling the person by its name but using the 3rd person (e. g., O Manuel fazia me isso, por favor? "Manuel would do this for me, please"), etc. Each of those ways corresponds to several levels of intimacy, levels of respect, hierarchy levels, etc. The treatment for the 2nd person in Cape Verde is simpler, there are only two levels: tu "you" (intimacy, familiar or same age treatment) and você "you" (respectful treatment) that can be used indistinguishably from o senhor "sir" or a senhora "madam". In Creole there is no specific form for the future tense. The future in Creole is expressed with the auxiliary verb "to go". That is probably the reason why Cape Verdeans prefer using a composite form for the future in Portuguese instead of a simple form (eu vou fazer "I am going to do instead of eu farei "I will do"). The same happens with the conditional (se chovesse eu não ia sair "if it rained I was not going to leave" instead of se chovesse eu não sairia "if it rained I wouldn’t leave"). Frequent usage of the interrogative in the negative form, especially when someone offers something: Não queres uma xícara de café? "Don’t you want a cup of coffee? "; Não precisas da minha ajuda? "Don’t you need my help?". In Creole there are no definite articles. That is probably the reason why the definite article is sometimes not used. Ex. : Pedro foi instead of O Pedro foi "Pedro went"). The first person of the plural in the past in verbs from the first conjugation is not pronounced with an open (even if the orthography requests that!). Cantámos, louvámos, brincámos pronounced with closed Since there is no verbal inflexion in Creole, the usage of personal pronouns is mandatory. That is probably the reason why in Cape Verdean Portuguese the omission of the personal pronouns is rare. Ex. : Eu desço as escadas more frequently than Desço as escadas "I go down the stairs". Also because the inflexion of words in Creole is weak, the word order is more rigid. Creole does not allow the flexibility, the inversions and word order changes that Portuguese allows. In everyday usage, it is not natural to a Cape Verdean speaker, when speaking Portuguese, to use inversions and word order changes. For example, what in Portugal could be said espero eu que um dia lá chegues (literally "hope I that one day there you arrive"), to a Cape Verdean speaker would be more natural to say eu espero que tu chegues lá um dia (literally "I hope that you arrive there one day"). Nevertheless, it is not an impeachment to, at literary level, be used the flexibility mentioned before. Some frequent mistakes in Portugal, such as póssamos (instead of possamos), tu fizestes (instead of tu fizeste), tu hades fazer (instead of tu hás de fazer), dei te a ti (instead of dei te), etc. are not registered in Cape Verde.
Орфографиялық
Кабо-Верде лингвист Мануэль Вейга мен жазушы Моасир Родригестен құралған делегациямен бірге «Орфографиялық келісімді» әзірлеу жұмысына қатысып, құжатты ратификациялады. 1998 жылы Кабо-Вердеде II CPLP саммиті Прайяда өтті, онда «Португал тілінің орфографиялық келісімін өзгертуге қатысты алғашқы хаттама» қол қойылды, ол түпнұсқа мәтіннен күшке ену күнін (1994 жыл) алып тастады. Кабо-Верде осы құжатты, сондай-ақ «Екінші өзгерту хаттамасын» (2005 жылдың сәуірінде) ратификациялады, бұл орфографиялық келісімді күшке енгізу үшін барлық процедураны аяқтаған екінші ел (Бразилиядан кейін) болды. Премьер-министр Жозе Мария Невес айтқандай, Кабо-Верде Португалия мен Бразилиядағы қолданыстағы нұсқалар арасында «жазу тәсіліне» басымдық береді және португал тілін «Кабо-Верде дамуының маңызды құралы» деп санайды. 1990 жылғы Орфографиялық келісім 2015 жылдың 1 қазанында күшіне енгеніне қарамастан, елде 1945 жылғы Орфографиялық келісімнің ережелері әлі де басым болып табылады.
Cape Verde has participated on the works towards the elaboration of the Acordo Ortográfico — with a delegation composed of the linguist Manuel Veiga and by the writer Moacyr Rodrigues — and has ratified the document. In 1998 Cape Verde was the host of the II CPLP Summit, held in Praia, where the first “Protocolo Modificativo ao Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa” was signed, which removed from the original text the original date of enforcement (1994). Cape Verde has ratified this document, as well as the “Segundo Protocolo Modificativo” (April 2005), being the second country (after Brazil) to complete the entire procedure for the enforcement of the Spelling Agreement. According to Prime Minister José Maria Neves, Cape Verde is in favor of a “spell approach” between the existing variants in Portugal and Brazil and sees Portuguese as “an important tool for the development of Cape Verde”. Despite of the Spelling Agreement 1990 having become effective on October 1, 2015, in the country the rules of Spelling Agreement of 1945 continues to prevail.