Кіріспе
Кабо-Верде арал мемлекетінің тарихи жазбалары 1458 жылы португалдықтардың аралды ашуымен басталады. Кабо-Вердеге қатысты ең алғашқы сілтемелер кем дегенде 2000 жылға дейін жетеді.
The recorded history of Cape Verde begins with the Portuguese discovery of the island in 1458. Possible early references to Cape Verde date back at least 2,000 years.
Тарихқа дейінгі дәуір
Алғашқы аралдар шамамен 40-50 миллион жыл бұрын пайда болды, олар қазіргі Саль және оның шығыс көршілері еді. Батыс аралдары кейінірек қалыптасты, оның ішінде Сан-Николау (11,8 миллион жыл бұрын), Сан-Висенте (тоғыз миллион жыл бұрын), қазіргі Сантьяго және Фого (төрт миллион жыл бұрын) мен Брава (екі-үш миллион жыл бұрын). Архипелаг бірнеше ірі жанартаулық жарылыстарды бастан өткерді, соның ішінде Прая Гранде 4,5 миллион жыл бұрын, Сан-Висенте (немесе қазіргі Порто Гранде) 300 000 жыл бұрын, Топо да Корона 200 000 жыл бұрын, ал қазіргі Фогоның шығысында 73 000 жыл бұрын Сантьяго аралының жағалауын, сондай-ақ Брава мен Барлавенто аралдарының бір бөлігін су шайып кетті.
Мүмкін классикалық сілтемелер
Кабо-Верде аралдары Помпоний Меланың "Де хореография" және Плиний Егдектің "Табиғат тарихы" еңбегінде айтылған болуы мүмкін. Мела мен Плиний аралдарды "Горгады" деп атаған, бұл Персей өлтірген мифтік Горгондардың туған жері. Ежелгі эухемеризм дәстүрінде олар аралдарды карфагендік теңізші Хано екі әйел "Горилланы" өлтірген орын деп сипаттаған. Плиний грек жазушысы Ксенофонт Лампсактың сөздерін келтіре отырып, Горгады аралдарының "Гесперу Керас" (қазіргі Кабо-Верде деп аталатын Африка құрлығының ең батыс бөлігі) қаласынан екі күндік сапарда екенін айтқан. Гай Юлий Солиннің мәлімдемесіне сәйкес, Горгададан Гесперид аралдарына саяхат шамамен 40 күнге созылған. Тирлік Марин жазған және Птолемейдің "Географиясында" еске алынған Ұлы бақыт аралдары Кабо-Верде аралдары болған болуы мүмкін.
15 және 16 ғасырлар
1456 жылы Альвизе Кадамосто, Антониотто Усодимар (Венециялық және Генуялық капитан, сәйкесінше, шаһзада Генрих Навигатордың қызметінде) және аты-жөні белгісіз португал капитаны аралдардың бір бөлігін ашты. Келесі он жылдық ішінде Диого Гомес пен Антонио де Ноли (сондай-ақ шаһзада Генрихтің қызметіндегі капитан) архипелагтың қалған аралдарын тапты. Кабо-Вердеге алғаш рет қонғанда, аралдарда адам болмаған, бірақ өсімдіктер өскен. Португалия королі Афонсо V-тің інісі, шаһзада Фернандоға архипелаг феод ретінде берілді. Португалдықтар 1462 жылы Сан-Тяго аралында Рибейра-Гранде (қазіргі Сидаде-Велья) қаласын салған, бұл тропиктегі алғашқы тұрақты еуропалық елді мекен болды. Алғашқы қоныс аударушылардың арасында португалдар, генуэздер және фламандтар, кешірілген сотталғандар және қуғын-сүргіннен қашқан сефард яһудилері болды. 1466 жылы елді мекен жеткілікті қоныс аударушыларды тартпағандықтан, Афонсо Аргуимнен басқа Батыс Африканың барлық аймақтарында сауда құқықтарын берді. Бірнеше жылдан кейін ол монархия табысты сауда монополияларын сата бастағанда бұл құқықты жойды, бірақ белгілі Кабо-Верделіктер мен Лузо-африкалықтар аймақтағы еуропалық сауданың алғашқы ғасырларында, көбінесе португал тәжіне қарсы шығып, маңызды рөл атқарды. Испанияда Реконкиста Иберияны басып алу және мұсылмандар мен яһудилерді қуғынға салу миссиясында қарқын алды. 1492 жылы испан инквизициясы да антисемитизмнің толыққанды көрінісі ретінде пайда болды. Бұл көршілес Португалияға (португал инквизициясы ретінде) тарады, онда король Жоан II және Мануэль I 1496 жылы мыңдаған яһудилерді Сан-Томе, Принсипи және Кабо-Вердеге жер аударды. Португалдықтар жақын арада Батыс Африка жағалауынан құлдарды әкелді. Африка, Еуропа және Жаңа әлем арасындағы сауда жолдарының торабында орналасқан архипелаг 16 ғасырда Атлантикалық құл саудасынан гүлденді. Сан-Тяго мен Фогода қант пен мақта өндіріп, Португалияға жөнелту үшін құл плантациялары жұмыс істеді, сондай-ақ Батыс Африкаға экспорттау үшін пано (мақта матасы) өндірді. Аймақтың дамуына қажетті капиталдың жетіспеушілігін ескере отырып, Португалияның Қаржы және Теңізден тыс кеңестері 1664 жылы Гвинея жағалауы компаниясын құруға рұқсат берді. Компания құл саудасына қарсы күресті, жеке жалға алуды тоқтатып, құл компанияларын қолдады. 1676 және 1682 жылдар аралығында жұмыс істеген Кашеу және Гвинея өзендері мен сауда компаниясының орнын 1690 жылы Кашеу және Кабо-Верде компаниясы басты. 1680 жылы Пико-ду-Фого жанартауы атқылап, халықтың Браваға және басқа аймақтарға (соның ішінде Бразилияға) көшіп кетуіне себеп болды. Бірнеше жыл бойы жанартау теңізшілер үшін табиғи маяқ болды. 17 ғасырдың соңғы онжылдықтарында аралдардан Солтүстік Америкаға алғашқы көші-қон толқындары басталды. Кабо-Верде маңындағы суларда киттер көп болды, Массачусетс және Род-Айленд штатынан келген кит аулау кемелері Брава және Фого аралдарынан су ағымдарын және ауа райын білетін жергілікті матростарды жұмысқа алды. Бұл ағындар ғасырлар бойы жалғасты. 1712 жылы француз Кассардың экспедициясы нәтижесінде Рибейра-Гранде қиратылғаннан кейін, астана ішінара Праяға көшірілді. 1758 жылы Гран-Пара және Мараньяо компаниясына 20 жылға Кабо-Верде мен Батыс Африка жағалауындағы барлық саудаға монополия берілді. Текстильдер контрабандалық жолмен әкелініп, қара нарықта сатылды. 1766 және 1776 жылдар аралығында Гвинея жағалауына 95 000 "барафула" (Кабо-Верде маталары) әкелінді. 1769 жылы Пико-ду-Фого тағы да атқылады. Бұл оның жоғарғы жағынан соңғы рет атқылауы болды, бірақ ол 1785 және 1799 жылдары да атқылады. 1774 жылы Брава мен Фогоға әсер еткен тағы бір ашаршылық басталды; 20 000 адам аштықтан қайтыс болды. 1777 жылға қарай Фого халқының саны 5700-ден 4200-ге дейін азайды. Компанияның нашар басқаруы жағдайды нашарлатты, өйткені олар өте қажетті азық-түлікті сатты және аз қол жетімді өнімнің бағасын көтерді. 1778 жылы монополия тоқтатылды, ал португалдар Кабо-Верде және Гвинея провинциясын құрды. Дегенмен, Минделодағы кемелер қозғалысы экономикалық белсенділіктің маңызды драйвері болды. Африка мен Азияға және олардан Оңтүстік Атлантика мұхиты арқылы жүретін кемелер Мадейра және Азор аралдарынан әкелінген көмір, тұз, ет, су және шарап үшін Минделода тоқтады. 1890 жылы 156 кеме 657 633 588 тонна көмір түсірді, ал портқа 344 907 адамды тасымалдайтын 2264 кеме келді.
Тәуелсіздік қозғалысы
Португалия Кабо-Вердеге назар аудармаса да, португалдықтардың Кабо-Вердеге деген қарым-қатынасы басқа отарланған халықтарға қарағанда ерекше болды; Кабо-Верде халқының терісі ашық болғандықтан, олар Африканың басқа португалдық колонияларындағы адамдарға қарағанда жақсы жағдайға ие болды. Аз ғана адам білім алды, және Кабо-Верде жоғары білім беретін алғашқы африкалық португалдық колониясы болды. Тәуелсіздік алған кезде халықтың төрттен бірі оқи білді (Португалдық Гвинеяда, қазіргі Гвинея-Бисауда бұл көрсеткіш бес пайызды құрады). Сауатты Кабо-Верделіктер материкте тәуелсіздік үшін күш жиналып жатқанын сезді. Аралдар Португалия үкіметінің немқұрайлылығына қарамастан құрғақшылықтар, ашаршылықтар, эпидемиялар және жанартаулардың атқылауларымен күресіп жатты. 20-шы ғасырдың бірінші жартысында мыңдаған адам аштықтан қайтыс болды. 1956 жылы Амилкар Кабрал және басқа пан-африкалықтар Гвинея мен Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африкалық партиясын (Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde, немесе PAIGC) құрды. Көптеген Кабо-Верделіктер Гвинея-Бисаудың тәуелсіздігі үшін күресті. 1926 жылы Португалия колонияларды Португалия мен португалдықтардың мүддесі үшін дамытылатын экономикалық шекара ретінде қарастырған оңшыл диктатураға айналды. Аштық, жұмыссыздық, кедейлік және португал үкіметінің осы мәселелерді шешпеуі наразылық тудырды, бірақ португалдық диктатор Антониу де Оливейра Салазар басқа еуропалық отаршыл державалар сияқты өз колонияларын оңай бергісі келмеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Португалия бұрынғы колонияларын сақтап қалуға тырысты (1951 жылдан бастап «теңіз артындағы аумақтар» деп аталды). Африканың көптеген бұрынғы колониялары 1957-1964 жылдар аралығында тәуелсіздік алған кезде португалдықтар оларды ұстап тұрды. Пиджигуитидегі қырғыннан кейін Кабо-Верде және Гвинея-Бисау халқы Африкадағы ең ұзақ азаттық соғыстарының бірін бастады. Басқа колониялар сияқты, 1972 жылы автономия берілді, ал Португалиялық Кабо-Верде 1973 жылы жалғыз парламенттік сайлауын өткізді, онда дауыс бере алатындар тек португалдық азаматтар ғана болды. 272 071 тұрғынның ішінде 25 521 адам ғана дауыс беруге тіркелді, ал барлығы 20 942 адам дауыс берді. Португалия конституциясы саяси партияларға тыйым салды, кандидаттардың көпшілігі биліктегі Халықтық Ұлттық Әрекет қозғалысынан ұсынылды; бірақ кейбір азаматтық бірлестіктерге кандидаттарды ұсынуға рұқсат берілді. 1974 жылғы 25 сәуірдегі «Гвоздика революциясынан» кейін Кабо-Верде көбірек автономияға ие болды, бірақ бұл лауазым жоғары комиссар болғанға дейін теңіз артындағы губернаторға тиесілі болды. Көптеген наразылықтар үкіметті PAIGC-мен келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті, және тәуелсіз Кабо-Верде туралы келісімдер талқыланды. Педро Пирес он жылдан астам жер аударылғаннан кейін 13 қазанда Праяға оралды. Оның оралуынан кейін Португалия 1975 жылғы Алжир келісімін жасады. 5 шілдеде Праяда Португалия премьер-министрі Васко Гонсалвес Ұлттық Ассамблея төрағасы Абилиу Дуартеге билікті тапсырды. Кабо-Вердедегі отаршылдық тарих Кабо-Верде тәуелсіздік алған кезде аяқталды. Кабо-Вердеде қарулы қақтығыс болған жоқ, және оның тәуелсіздігі Португалиямен келіссөздер нәтижесінде болды. Тәуелсіздіктің ынталандырғышы Гвинея-Бисаудағы PAIGC бөлімшесі болды, ол португалдықтарға қарсы сәтті соғыс бастады, бұл Португалияны Кабо-Вердеге де тәуелсіздік беруге мәжбүр етті.
Бір партиялық билік
1980 жылы қарашада Гвинея-Бисауда төңкеріс болғаннан кейін (Португалия Гвинеясы 1973 жылы тәуелсіздігін жариялап, 1974 жылы толық тәуелсіздік алды), екі ел арасындағы қарым-қатынас ушықты. Кабо-Верде Гвинея-Бисаумен бірігу үмітінен бас тартып, Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африка партиясын (PAICV) құрды. Саяси жаңаруға күшейген қысымға жауап ретінде PAICV 1990 жылдың ақпан айында бір партиялық жүйені аяқтауға бағытталған конституциялық өзгерістерді талқылау үшін төтенше съезд шақырды. Оппозициялық күштер сол жылдың сәуір айында Прая қаласында "Демократия қозғалысын" (MpD) құрып, 1990 жылдың желтоқсанына белгіленген президенттік сайлауға қатысу құқығы үшін үгіт жүргізді. Сол жылдың 28 қыркүйегінде бір партиялық мемлекет таратылып, 1991 жылдың қаңтарында алғашқы көп партиялық сайлаулар өтті.
Бір партиялық биліктің аяқталуы
МПД Ұлттық Ассамблеядағы орынның көпшілігін жеңіп алды. Президенттікке кандидат Антонио Маскаренхас Монтейро ПАИЦВ кандидатын 73,5 пайызға қарсы 26,5 пайызбен жеңіп шықты. 1995 жылдың желтоқсанындағы заң шығарушы сайлаулар МПД партиясының Ұлттық Ассамблеядағы көпшілігін арттырды, партия 72 орынның 50-ін иеленді. 1996 жылдың ақпан айында өткен президенттік сайлауда Монтейро қайтадан билікке келді. 2000 және 2001 жылғы президенттік сайлау науқанында екі бұрынғы премьер-министр (Педро Пирес пен Карлос Вейга) басты кандидаттар болды. Пирес ПАИКВ үкіметі кезінде премьер-министр болды, ал Вейга Монтейроның президенттік кезеңінің көп бөлігінде премьер-министр болды, сайлау науқанына қатысу үшін қызметтен бас тартты. Сайлау тарихындағы ең тартысты жарыстардың бірінде Пирес 12 дауыс айырмасымен жеңіске жетті, ол және Вейга әрқайсысы дауыстардың жартысына жуығын алды. Пирес 2006 жылғы сайлауда шамалы айырмамен қайта сайланды. 2011 жылдан бері Кабо-Верде президенті болып табылатын Хорхе Карлос Алмейда Фонсека 2016 жылдың қазан айында қайта сайланды. Фонсеканы Демократиялық қозғалыс (МПД) қолдады. МПД төрағасы Улисс Коррейя-и-Сильва 2016 жылғы сайлаудан бері премьер-министр болып табылады, оның партиясы 15 жылдан кейін алғаш рет биліктегі ПАИКВ партиясын жеңді. 2021 жылдың сәуірінде премьер-министр Хосе Улисс Коррейя-и-Сильва басқаратын билік партиясы сайлауда парламенттік көпшілігін сақтап қалды. 2021 жылдың қазан айында оппозициялық кандидат және бұрынғы премьер-министр Жозе Мария Невес ПАИКВ партиясынан Кабо-Вердеде өткен президенттік сайлауда жеңіске жетті. Сол жылдың 9 қарашасында Невес президенттік міндеттерге кірісті.