Кіріспе

Американдық психолог (1929–2022)

Роджер Ньюленд Шепард (30 қаңтар 1929 – 30 мамыр 2022) – американдық когнитивтік ғалым және 1987 жылғы «жалпылаудың әмбебап заңының» авторы. Ол кеңістіктік қатынастарды зерттеудің негізін салушысы саналады. Ол психикалық айналымды зерттеді және адамдар түсіне алатын графикалық формада статистикалық деректердің белгілі бір түрлерін көрсетуге арналған метрикалық емес көпөлшемді масштабтау әдісін ойлап тапты. Шепард кестелері деп аталатын оптикалық иллюзия және Шепард тондары деп аталатын естілу иллюзиясы оның құрметіне аталған.

Өмірбаян

Шепард 1929 жылғы 30 қаңтарда Калифорния штатының Пало-Альто қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Стэнфордта материалтану профессоры болған. Бала кезінде және жасөспірім шағында ол ескі сағаттардың механизмдерімен ойнауды, роботтар жасауды және дұрыс полиэдрлердің үлгілерін жасауды ұнататын. Шепард 1955 жылы Йель университетінде Карл Ховландтың жетекшілігімен психология ғылымдарының докторы дәрежесін алды және Гарвардта Джордж Армитаж Миллермен докторантурадан кейінгі тағылымдамасын аяқтады. Содан кейін Шепард Белл зертханасында, одан кейін Гарвардта профессор болып жұмыс істеді, ал кейін Стэнфорд университетінің профессорлық құрамына қосылды. Шепард Стэнфорд университетінде әлеуметтік ғылымдар профессоры, Рэй Лайман Уилбур атындағы профессор болды. Оның студенттерінің арасында Линн Купер, Леда Космидес, Роб Фиш, Дженнифер Фрейд, Джордж Фурнас, Кэрол Л. Крумхансл, Дэниел Левитин, Майкл Макбит және Джеффри Миллер бар. 1997 жылы Шепард Кира институтын құрушылардың бірі болды.

Жалпылау және ойдағы бейнелеу

Шепард Йель университетінде аспирантурада оқып жүрген кезінде жалпылау механизмдерін зерттеуді бастады. Енді мен жалпылау мәселесі оқыту теориясының ең басты мәселесі екеніне көз жеткіздім. Біз ешқашан бірдей жағдайды екі рет кездестірмейтіндіктен, бір жағдайда алған білімнің басқа жағдайға қалай жалпыланатынын анықтайтын заңсыз ешбір оқыту теориясы толық бола алмайды. Шепард және оның әріптестері А стимулына жауапты жалпылайтын және В стимулына сондай жауап беретін адам немесе организмнің ықтималдық ретімен стимулдардың үлкен жиынтығын «картаға түсірді». Шепардтың 1987 жылғы «Жалпылаудың әмбебап заңы» деген мақаласынан мысал келтірейік: құс бұрын жеуге жарамды деп тапқан құрттан сәл өзгеше құртты жеуге болатынын «жалпылайды» ма? Шепард психологиялық кеңістікті картаға түсіру үшін геометриялық және кеңістіктік метафораларды пайдаланды, онда әртүрлі стимулдар арасындағы «қашықтықтар» стимулдардың сәйкесінше аз немесе көп ұқсас болуына байланысты үлкен немесе кіші болар еді. Бұл көзге көрінбейтін қашықтықтар қызықты, себебі олар математикалық қорытындылар жасауға мүмкіндік береді: қашықтыққа негізделген стимулдарға жауаптың «экспоненциалдық төмендеуі» адамдармен және басқа да организмдермен жүргізілген көптеген тәжірибелерде қолданылады.

Оптикалық және аудиторлық иллюзиялар

1990 жылы Шепард «Mind Sights: Original visual illusions, ambiguities, and other anomalies» атты суреттер жинағын жариялады, онда қабылдау мен өнердегі сананың ойынына түсініктеме берілген. Осы иллюзиялардың бірі («Үстелді аудару», 48-бет) «Шепардтың үстел үстіндегі иллюзиясы» немесе «Шепард үстелдері» деп кеңінен талқыланып, зерттелді. «L'egs istential quandary» деп аталатын, фигура мен фонды шатастыратын піл суреті (79-бет) де жақсы танымал. Шепард сонымен қатар Шепард тондары деп аталатын музыкалық иллюзияны ойлап тапқанымен де белгілі. Ол Белл зертханасындағы жылдары, әріптесі Макс Мэтьюс компьютерлік музыка синтезімен тәжірибе жасаған кезде естілу иллюзияларын зерттеуді бастады («Mind Sights», 30-бет). Шепард тондары үнемі көтеріліп бара жатқандай сезім тудырады. Музыканттар мен дыбыс эффекттерін жасаушылар арнайы эффекттерді жасау үшін Шепард тондарын пайдаланады.

Тану

"Жалпы психологияны шолу" журналы Шепардты "20 ғасырдың ең көрнекті психологтарының" бірі деп атады (2002 жылы жарияланған 99 есімнің тізімінде 55-орында). Тізімдегі рейтингтер журналдағы сілтемелерге, бастауыш оқулықтарындағы есімдерге және Америкалық Психологиялық Қоғам мүшелерінің ұсыныстарына негізделген. Шепард 1977 жылы Ұлттық Ғылым Академиясының, ал 1999 жылы Америкалық Философиялық Қоғамның мүшесі болып сайланды. 1995 жылы ол Ұлттық Ғылым медалімен марапатталды. "Адам ақылының физикалық әлемді қабылдауын ашып көрсеткен теориялық және тәжірибелік еңбегі үшін, сондай-ақ адам ақылының заттарды қалай бейнелеуге дамығанын түсіндіргені үшін; когнитивтік ғылым саласына бағыт бергені және ғылыми проблемаларды шешуде әртүрлі ғылыми салалардың білімін пайдаланудың маңыздылығын көрсеткені үшін". 2006 жылы ол Румельхарт жүлдесін жеңіп алды.