Кіріспе

Американдық психолог және ғалым Джером Сеймур Брунер (1 қазан 1915 – 5 маусым 2016) – американдық психолог, адамның когнитивтік психологиясы мен білім беру психологиясындағы когнитивтік оқыту теориясына маңызды үлес қосты. Брунер Нью-Йорк университетінің құқық мектебінде аға ғылыми қызметкер болды. 1937 жылы Дьюк университетінен бакалавр, ал 1941 жылы Гарвард университетінен докторлық диссертациясын қорғады. Ол Гарвард, Оксфорд және Нью-Йорк университеттерінде оқытумен және ғылыми зерттеулермен айналысты. 2002 жылы жарияланған «Жалпы психология шолуы» бойынша Брунер 20 ғасырдағы ең көп сілтеме жасалған 28-ші психолог деп танылды.

Білім және ерте өмір

Брунер 1915 жылы 1 қазанда Нью-Йорк қаласында поляк еврей иммигранттары Герман мен Роза Брунердің отбасында катаракта салдарынан соқыр болып дүниеге келді. Екі жасында жасалған операция арқылы көру қабілеті қайта қалпына келді. 1937 жылы Дьюк университетінен психология саласы бойынша бакалавр, 1939 жылы психология саласы бойынша магистр, ал 1941 жылы Гарвард университетінен психология ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1939 жылы Брунер өзінің алғашқы психологиялық мақаласын – ұрғашы тышқанның жыныстық мінез-құлқына тимус экстрактының әсері туралы жариялады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Брунер генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр басшылығымен Жоғары бас штабтың одақтас экспедициялық күштері комитетінің психологиялық соғыс бөлімінде зерттеу жұмыстарын жүргізді.

Мансап және зерттеу

1945 жылы Брунер Гарвардқа психология профессоры ретінде оралды және когнитивтік психология мен білім беру психологиясына қатысты зерттеулерге белсенді түрде қатысты. 1972 жылы Брунер Гарвардтан Ұлыбританиядағы Оксфорд университетінде оқыту үшін кетті. 1980 жылы ол даму психологиясы саласындағы зерттеулерін жалғастыру үшін АҚШ-қа қайта оралды. 1991 жылы Брунер Нью-Йорк университетінің (NYU) құрамына қосылды, онда ол негізінен Заң мектебінде сабақ берді. Нью-Йорк университетінің Заң мектебінде адъюнкт-профессор ретінде Брунер психологияның құқықтық тәжірибеге қалай әсер ететінін зерттеді. Өмірінің барысында Брунер Йель университеті, Колумбия университеті, The New School, Сорбонна, ISPA Instituto Universitário, сондай-ақ Берлин және Римдегі колледждер мен университеттерден құрметті докторлық атағын алды, Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі және Америка философиялық қоғамының мүшесі болды. Брунер Psi Chi-дің құрметті мүшесі болды. 2015 жылдың қазан айында 100 жасқа толып, 2016 жылдың 5 маусымында дүние салды.

Когнитивтік психология

Брунер – АҚШ-тағы когнитивтік психологияның негізін қалаушылардың бірі. Ол өзінің сезім және қабылдау туралы алғашқы зерттеулері арқылы осы процестердің белсенді екенін, пассивті емес екенін көрсетті. 1947 жылы Брунер «Қабылдаудағы ұйымдастырушы факторлар ретінде құндылық және қажеттілік» атты зерттеуін жариялады. Онда оның зерттеуіне артықшылықты және кемсінілген ортада өскен балалардан американдық центи, никель, дим, квартал және жарты доллардың мөлшеріндегі монеталар мен ағаш дискілердің мөлшерін бағалау сұралды. Нәтижелер көрсеткендей, кедей және бай балалардың монеталармен байланыстырылған құндылықтары мен қажеттіліктері олардың монеталардың мөлшерін айтарлықтай асырып бағалауына себеп болды, әсіресе сол мөлшердегі дискілерді дәлірек бағалаған кезде. Брунер мен Лео Постман жүргізген тағы бір зерттеуде, ойын карталарының кейбір карталарындағы костюм белгісінің түсі өзгергенде (мысалы, қызыл пика және қара жүрек) реакция уақыты ұзарып, жауаптардың дәлдігі төмендеді. Осы тәжірибелер сериясы кейбір мамандар «жаңа көзқарас» психологиясы деп атады, ол психологтарды организмнің тітіркендіргішке жауабын ғана емес, сонымен қатар оның ішкі түсіндіруін зерттеуге шақырды. Брунердің пікірінше, білім алуды сынақтар мен жазалау емес, материалға деген қызығушылық арқылы ынталандыру керек, себебі адам алған білімді тартымды деп тапқанда жақсы орынады.

Білім беру психологиясы

Брунер Гарвардта оқып жүрген кезінде қазіргі білім беру жүйесін бағалау және білім беруді жақсарту жолдары туралы бірқатар еңбектер жариялады. 1961 жылы ол "Білім беру үрдісі" атты кітабын шығарды. Брунер Джон Ф. Кеннеди мен Линдон Джонсонның президенттік кезінде Президенттің ғылыми кеңесші комитетінің білім беру тобының мүшесі болды. Білім беру ісін жай ғана фактілерді жаттап алумен шектелмеуі керек деген тұжырымын білдіріп, Брунер "Білім беру үрдісі" еңбегінде: "Нәрсенің қалай құрылғанын білу, оның мыңдаған фактісін білуден құндырақ" деп жазды. 1964 жылдан 1996 жылға дейін Брунер білім беру жүйесі үшін толық оқу бағдарламасын жасауға тырысты, ол оқушылардың үш негізгі саладағы қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған, және оны "Адам: Зерттеу курсы" деп атады. Брунер (1) адамның ерекше қасиеттері, (2) адамның осылай қалыптасу жолы және (3) адамның одан дамып жетілу мүмкіндіктеріне назар аударатын білім беру ортасын құруды көздеді. Брунер 1995 жылы Реджио-Эмилиядағы балалар бақшаларын аралағаннан кейін үлкен әсер алды және білім беру жүйесін халықаралық деңгейде жақсарту үшін олармен ынтымақтастық орнатты. Бұл инновациялық тәжірибенің құндылығын Италияның Білім министрлігі де ресми түрде мойындады, бұл қарым-қатынас өте маңызды болды.

Тілдің дамуы

1972 жылы Брунер Оксфорд университетінде эксперименталды психологияның Уоттс профессоры болып тағайындалды және 1980 жылға дейін осы қызметте қалды. Оксфордтағы жылдары Брунер тілдің ерте дамуына ерекше назар аударды. Ноам Хомский ұсынған тілдік қабілеттердің туа біткендігі туралы нативистік теорияны қабылдамай, Брунер тіл дамуының интеракционистік немесе әлеуметтік интеракционистік теориясын ұсынды. Бұл тәсілде тілдің әлеуметтік және жеке қарым-қатынастағы сипаты баса назарда болды, теориялық негіздеме үшін Людвиг Витгенштейн, Джон Л. Остин және Джон Сёрл сияқты философтардың еңбектеріне сілтеме жасалды. Орыс ғалымы Лев Выготскийдің әлеуметтік-мәдени даму теориясын ұстанған Брунер, жалпы таным және әсіресе тілдің дамуында әлеуметтік өзара әрекеттесудің маңызды рөл атқаратынын айтты. Ол балалардың тілді қарым-қатынас құру үшін үйренетінін, сонымен қатар тілдік кодты да меңгеретінін атап өтті. Мағыналы тіл ата-ана мен бала арасындағы мағыналы өзара әрекеттесу контекстінде қалыптасады, баланың тілдік дамуын қолдайтын жүйе (LASS) арқылы үйрену "қалыптастырылады" немесе қолдау көрсетіледі. Оксфордта Брунер үлкен аспиранттар және докторанттар тобымен жұмыс істеді, олардың арасында Элисон Гартон, Элисон Гопник, Магда Кальмар (Kalmár Magda), Алан Лесли, Эндрю Мелтзофф, Анат Нинио, Рой Пи, Сьюзан Шугарман, Майкл Скайф, Мариан Сигман, Кэти Сильва және тағы да басқалар бар еді. Балалардың тілдік кодты қалай түсінетінін анықтау үшін сол кездегі революциялық әдіс – үйдегі бейнежазбаларды пайдалануға көп көңіл бөлінді. Брунер зерттеушілердің жаңа буынына зертханадан шығып, баланың өміріндегі табиғи оқиғалардың күрделілігін зерттеуге бағыт берді. Бұл жұмыстың нәтижелері көптеген ғылыми мақалаларда жарияланды, ал 1983 жылы Брунер "Баланың сөзі: Тілді қолдануды үйрену" атты кітабында осы зерттеулердің қорытындысын берді. Осы он жылдық зерттеулер Брунерді тіл дамуына интеракционистік көзқарас бойынша жетекші ғалым ретінде бекітті, коммуникативтік ниеттерді қалыптастыру және олардың тілдік білдірілуін дамыту, ерте балалық шақта тілді қолданудың өзара әрекеттесу контексі, сондай-ақ тілдік формаларды меңгеруде ата-ананың ықпалы мен қолдау көрсету рөлі сияқты мәселелерді зерттеді. Бұл жұмыс әлеуметтік конструктивтік мағына теориясының негізінде құрылған, онда топтың әлеуметтік өміріне белсенді қатысу және тілді мағыналы қолдану – жеке қарым-қатынас, субъективті және бірлескен үдеріс арқылы ортақ мағынаны құруды қамтиды. Осы үдерісті түсіндіру Брунердің келесі зерттеу кезеңінің басты мақсаты болды.

Шындықтың наративті құрылысы

1980 жылы Брунер АҚШ-қа оралып, 1981 жылы Нью-Йорктегі New School for Social Research мектебінде профессор қызметін бастады. Келесі он жыл бойы ол шындықтың повестволық құрылысының теориясын жасаумен айналысты, нәтижесінде бірнеше маңызды жарияланымдар жарық көрді, олар повестволық психологияның дамуына үлкен үлес қосты. Оның "Мағынаны құру актілері" кітабы 20 000-нан астам рет сілтеме жасалса, ал "Нақты сана, мүмкін әлемдер" кітабы 18 000-нан астам ғылыми еңбектерде қолданылды, осылайша олар 20 ғасырдың ең беделді еңбектерінің қатарына енді. Осы кітаптарында Брунер ойлаудың екі түрі бар екенін айтты: парадигмалық және повестволық. Алғашқысы ғылымның әдісі болып табылады және жіктеу мен категориялауға негізделген. Екінші, повестволық тәсіл күнделікті өмірдегі әлемді түсіндіруді оқиғалар арқылы ұйымдастырады. Қазіргі психологияның алдындағы міндет – осы күнделікті ойлау формасын түсіну.

Құқықтық психология

1991 жылы Брунер Нью-Йорк университетіне арнайы шақырылған профессор ретінде зерттеу жұмыстарын жүргізу және Құқықтық практика теориясы бойынша коллоквиум ашу мақсатымен келді.

Таңдалған мақалалар

Брунер, Дж. С. & Гудман, К. С. (1947). "Құндылық және қажеттілік – қабылдаудағы ұйымдастырушы факторлар". Аномальды және әлеуметтік психология журналы, 42, 33–44. Брунер, Дж. С. & Постман, Л. (1947). "Кернеу және кернеуді босату – қабылдаудағы ұйымдастырушы факторлар". "Жарлылық журналы", 15, 300–308. Брунер, Дж. С. & Постман, Л. (1949). "Қайшылықты қабылдау: парадигма". "Жарлылық журналы", 18, 206–223. Брунер, Дж. С. (1975). "Сөйлеу әрекеттерінің онтогенезі". Бала тілінің журналы, 2, 1–19. (Балалар тілі журналының ең көп сілтемеленген мақаласы) Scaife, M., Bruner, J. S. (1975). "Нәрестеде бірлескен визуалды назарға қабілеттілік". Nature, 253, 265–266. Брунер, Дж. С. (1975/76). "Коммуникациядан тілге: психологиялық перспектива". Cognition, 3, 255–287. Брунер, Дж. С. (1976). "Сөйлеудің тілдік алғышарттары". Р. Кэмпбелл және П. Смит (ред.), Тіл психологиясының соңғы жетістіктері, 4a, 199–214. Нью-Йорк: Plenum Press. Брунер, Дж. С., және Sherwood, V. (1976). "Бастапқы ереже құрылымы: "Кірпіш" ойынының мысалы". Брунер, А. Джоли және К. Сильва (ред.), Ойын: оның эволюция және дамудағы рөлі. Лондон: Penguin Books. Wood, D., Bruner, J., & Ross, G. (1976). "Проблеманы шешуде тәлімгерлік рөлі". Бала психологиясы және психиатрия және оған байланысты пәндер журналы, 17, 89–100. Брунер, Дж. С. (1977). "Тілдік даму және ерте әлеуметтік өзара әрекеттесу". H. R. Schaffer (ред.), Ана мен бала арасындағы өзара әрекеттесуді зерттеу (271–289 б.). Лондон: Academic Press. Брунер, Дж. С., Caudill, E. және Ninio, A. (1977). "Тіл және тәжірибе". R. S. Peters (ред.), Джон Дьюи қайта қарастырылды. Routledge & Kegan Paul. Ninio, A. және Bruner, J. S. (1978). "Атаудың жетістіктері және алғышарттары". Бала тілінің журналы, 5, 1–15. M. B. Franklin және S. S. Barten (ред.), "Балалар тілі: Оқулық" (36–49 б.). Нью-Йорк: Oxford University Press (1988). Ratner, N. және Bruner, J. S. (1978). "Ойындар, әлеуметтік алмасу және тілдік даму". Бала тілінің журналы, 5, 391–401. Брунер, Дж. С. (1978). "Сөйлеудің тілдік алғышарттары туралы". R. N. Campbell және P. T. Smith (ред.), Тіл психологиясының соңғы жетістіктері (4 том, 194–214 б.). Нью-Йорк: Plenum Press. Брунер, Дж. С. (1978). "Сөздермен бірдеңе жасауды үйрену". J. S. Bruner және R. A. Garton (ред.), Адамның өсуі және дамуы (62–84 б.). Оксфорд: Clarendon Press. Брунер, Дж. С. (1978). "Тілдік дамудағы диалогтың рөлі". A. Sinclair, R. J. Jarvella және W. J. M. Levelt (ред.), Баланың тілге деген түсінігі (241–256 б.). Нью-Йорк: Springer Verlag. Bruner, J. S., Roy, C., және Ratner, N. (1982). "Сұраудың басталуы". K. E. Nelson (ред.), Балалар тілі (3 том, 91–138 б.). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum. Брунер, Дж. С. (1983). "Прагматикалық міндеттемелерді қабылдау". R. Golinkoff (ред.), Тілге дейінгі тілден тілдік коммуникацияға көшу (27–42 б.). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. Брунер, Дж. С. (1985). "Оқушының модельдері". Educational Researcher, маусым/шілде, 5–8. Брунер, Дж. (1995). "Бірлескен назардан ой-сананың кездесуіне дейін". C. Moore & P. Dunham (ред.), Бірлескен назар: оның пайда болуы және дамудағы рөлі. Hillsdale, N. J.: Erlbaum. "Шындықтың наративтік құрылысы" (1991). Critical Inquiry, 18:1, 1–21. "Автобиографиялық процесс" (1995). Current Sociology. 43.2, 161–177.