Кіріспе
Үндістанның таулы темір жолдары – Үндістанның таулы аймақтарында салынған темір жол желілері. Бұл терминге негізінен осы аймақтардағы тар және метрлік кеңдіктегі темір жолдар кіреді, бірақ кейбір кең кеңдікті темір жолдар да кіруі мүмкін. Дарджилинг-Гималай темір жолы, Нилгири тау темір жолы және Калка-Шимла темір жолы – ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне «Үндістанның таулы темір жолдары» деген атаумен енген үш желі. Матеран тау темір жолы мен Кангра аңғары темір жолы ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне үміткерлер тізімінде. Нилгири тау темір жолы – Үндістандағы жалғыз тісті дөңгелектей темір жолы. Жамму-Барамулла және Чота Чар Дхам темір жолдары сияқты таулы темір жолдар қазіргі уақытта салынып жатыр, ал Шринагар-Лех және Бханупли-Лех желілері сияқты басқа жобалар жоспарлануда. Соңғы кезде салынған барлық таулы темір жолдары кең кеңдікті пайдаланады.
The Mountain railways of India are the railway lines that were built in the mountainous regions of India. The term mainly includes the narrow gauge and metre gauge railways in these regions but may also include some broad gauge railways. Three of the lines, the Darjeeling Himalayan Railway, the Nilgiri Mountain Railway, and the Kalka–Shimla Railway, are collectively designated as a UNESCO World Heritage Site under the name "Mountain Railways of India". Two more, the Matheran Hill Railway and the Kangra Valley Railway, are on the tentative list of UNESCO World Heritage Sites. The Nilgiri Mountain Railway is also the only rack and pinion railway in India. Mountain railways, such as the Jammu–Baramulla line and the Chota Char Dham Railway, are currently under construction, and others are in the planning stage, such as the Srinagar–Leh line and the Bhanupli–Leh line. All the mountain railways constructed in recent times use broad gauge.
Дүниежүзілік мұра орындары
Үш темір жол – Дарджилинг Гималай темір жолы, Нилгири тау темір жолы және Калка-Шимла темір жолы – бірігіп ЮНЕСКО Әлемдік мұрасының «Үндістанның тау темір жолдары» деген атауымен белгіленген. Матеран тау темір жолы мен Кангра аңғары темір жолы ЮНЕСКО Әлемдік мұралар тізіміне үміткерлер тізімінде тұр. Дарджилинг Гималай темір жолы 1999 жылы ЮНЕСКО-дан алғашқы марапат алды, одан кейін 2005 жылы Нилгири тау темір жолы марапатталды. Калка-Шимла темір жолы 2008 жылы осы мәртебеге ие болды. Бұл үш бағыт Азия-Тынық мұхиты аймағында ЮНЕСКО Әлемдік мұрасының ii және iv критерийлеріне сәйкес «Үндістанның тау темір жолдары» деп аталды. Матеран тау темір жолы – төртінші тау желісі – мақұлдау үшін халықаралық ұйымға ұсынылған және күтіп тұр.
Дарджилинг Гималай темір жолы
Дарджилинг Гималай темір жолы, «Ойыншық пойыз» деген лақап атымен белгілі, Силигури мен Дарджилингті байланыстыратын тары темір жол болып табылады. Соңғысы – Батыс Бенгалиядағы дамыған шай өсіру аймағының орталығы және маңызды жазғы курорт. Бұл маршрут Үндістан темір жолымен басқарылады, және оның биіктігі Силигуриден басталып Дарджилингке қарай көтеріледі. Ең жоғары биікке Гүм стансасында жетеді. Темір жол басталған Силигури қаласы 1878 жылы темір жол арқылы Калькуттамен (қазіргі Колката) байланысты, ал Дарджилингке баратын қосымша сапар үшін атпен тартылған арбалар (тонга) қолданылды. Сэр Эшли Иден тағайындаған комиссияның ұсынысымен, маршруттың құрылысы 1879 жылы басталды және 1881 жылдың шілдесінде аяқталды. Жылдар бойында жылдамдықты азайту үшін және маневрлеуді жақсарту үшін жол бірнеше рет жаңартылды. 1909–1910 жылдары Дарджилинг Гималай темір жолы жылына шамамен 174 000 жолаушы және 47 000 тонна жүк тасымалдады. Темір жол маңызды панорамалық нүктелерде орналасқан, «Агония нүктесі» және «Сенсация бұрышы» сияқты атаулармен белгіленген белгілерімен ерекшеленеді. Сонымен қатар, тік төбелердегі спиральдар төмендегі аңғарлардың көрнекті көрінісін ұсынады. 1999 жылы Дарджилинг желісі ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізілген алғашқы желі болды. Тізімге енгізілудің шарты ретінде, маршрут бойымен бу локомотивтерін пайдалану жалғастырылды. 2005 жылдың шілдесінде Нилгири тау темір жолы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра орны деп жарияланды. Бастапқыда Кунур қаласы желідегі соңғы станция болды, бірақ 1908 жылдың қыркүйегінде ол Фернхиллге дейін, ал 1908 жылдың 15 қазанында Удагмандаламға дейін ұзартылды. Бұл жүйені Гилфорд Линдсей Мольсворт 1886 жылғы баяндамасында былай сипаттады: екі ерекше функция – біріншісі, обыкновенный локомотивтегідей, жабысу арқылы тарту; екіншісі – жолдың рельстеріне әсер ететін пиондар арқылы тарту. Төрт түрлі тежегіш бар – екі қол тежегіші, үйкеліс арқылы әрекет етеді; және екеуі цилиндрден ауаның еркін шығуына кедергі келтіріп, соның арқасында компрессиялық ауа қозғалтқыштың қозғалысын баяулатады. Біріншісі вагонды жылжыту үшін, екіншісі тік құлпырадан түсу үшін қолданылады. Қол тежегіштерінің бірі дөңгелектің шинасына әдеттегідей әсер етеді, ал екіншісі пион білігінің ойылған бетіне әсер етеді, бірақ рельстер орналасқан жерлерде де қолданылуы мүмкін.
The town of Siliguri, the start of the railway route, was connected with Calcutta (now Kolkata) via railway in 1878, while the additional journey to Darjeeling required the use of tongas (horse driven carts) along a dust track. On the recommendations of a committee appointed by Sir Ashley Eden, work on the route began in 1879 and was completed by July 1881. The line underwent several improvements such as making its gradients more gradual over the years to increase its manoeuvrability. By 1909–1910, the Darjeeling Himalayan Railway was carrying roughly 174,000 passengers and 47,000 tons of goods annually. The railway is notable for its signage located at key vantage points, marking locations with titles such as Agony Point and Sensation Corner. Another feature are spirals on steep hills that provide scenic views of the valleys below. In 1999, the Darjeeling line was the first to be recognized by UNESCO and placed on the World Heritage List. A condition of being placed upon the list was that steam locomotives would continue to be used along the route. The Nilgiri Mountain Railway was declared a UNESCO World Heritage Site in July 2005. Initially, the town of Coonoor was the final station on the line, but in September 1908 it was extended to Fernhill followed by Udagmandalam by October15, 1908. The system was described by Guilford Lindsey Molesworth in a report from 1886:
blockquote|Two distinct functions – first that of traction by adhesion as in an ordinary loco; second that of traction by pinions acting on the track bars. The brakes are four in number – two handbrakes, acting by friction; and two acting by preventing the free escape of air from cylinder and thus using compressed air in retarding the progress of the engine. The former are used for shunting while the later for descending steep gradients. One of the handbrakes acts on the tyres of the wheels in the ordinary manner and the second acts on grooved surfaces of the pinion axle, but can be used in those places where the rack is laid.
Калка-Шимла темір жолы
Калка мен Шимла арасында Калка-Шимла темір жолы жүреді. Темір жолдың ұзындығы және оның рельс ені 2 фут 6 дюйм. Ол Гималай тауларының етегінде, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. 1864 жылы бұл Британдық Үндістанның жазғы астанасы болды және Британдық армияның Үндістандағы штабы ретінде де қызмет етті. Солтүстік темір жолының бөлігі болып табылатын бұл желі 1926 жылдың мамырында жоспарланып, 1929 жылы пайдалануға берілді. Желіде 971 ерекше дизайнмен салынған көпір және екі туннель бар. Екі ерекше маңызды көпір құрылысы – Реонд-налах арнасы үстіндегі болат аркалы көпір және Банганда өзені үстіндегі фермалық көпір. Желінің жалпы еңісі жұмсақ болғанымен, тік беткейлері бар қиын учаскесі кең болып, 1:19 еңіске және 1:31 және 1:25 кіріспе еңістерге ие. Байжанат пен Жогиндарнағар арасындағы соңғы учаскеде еңіс 1:25 құрайды.
Джамму-Барамулла желісі
Джамму-Барамулла желісі – Үндістанда Джамму және Кашмир штаттарын елдің қалған бөліктерімен байланыстыруға арналған 1676 шақырымдық темір жол желісі. Темір жол Жаммудан басталып, Барамуллаға дейін созылады. Бұл маршрут маңызды жер сілкінісі қаупі бар аймақтардан өтеді және суық пен ыстықтың экстремалды температураларына, сондай-ақ қиын-қыстау жер бедеріне тап болады, бұл оны күрделі инженерлік жобаға айналдырады. Темір жол құрылысы 2002 жылдан бері жүргізілуде, ол ұлттық жоба ретінде жарияланды. Ол штаттың қысқы астанасы Жаммуды жазғы астанасы Шринагармен және одан әрі Барамулламен байланыстырады. Темір жолдың Жаммудан Катраға дейінгі бөлігі салынды, ал Катрадан Банихалға дейінгі бөлігі 2020 жылға дейін аяқталуы мүмкін.
Ұсынылған темір жолдар
Шринагар-Лех желісі – Шринагар станциясынан Каргил қаласы арқылы Лехке дейін жүретін, Үндістан темір жолымен пайдаланылатын темір жол желісі. Бұл желі 2013 жылдың 26 ақпанында ұлттық жоба ретінде бекітілді. Бханупли-Лех желісі – Пәнджабтағы Бхануплині Ладак аймағындағы Лехке қосуды жоспарлаған темір жол желісі. Бханупли-Лех желісі құрылысын аяқтағаннан кейін Қытайдың Цинхай-Тибет темір жолының қазіргі рекордтық көрсеткішін басып өтіп, әлемдегі ең биік темір жол желісі болады деп күтілуде. Чота Чар Дхам темір жолы екі түрлі Y тәрізді темір жол желісінен тұрады, олар жеке темір жол бағыттарын қамтиды: Дойвала-Дехрадун-Уттаркаши-Манери Ганготри темір жолы, бағыт; Уттаркаши-Палар Ямунотри темір жолы, Уттаркашиде Ганготри темір жолынан жоғары орналасқан "Y" форматындағы қосылыспен бағыт; Карнапраяг-Сайкот-Сонпраяг Кедарнат темір жолы, бағыт; және Сайкот-Джошимат Бадринат темір жолы, Кедарнат темір жолынан жоғары орналасқан "Y" форматындағы қосылыспен бағыт. Ришикеш-Карнапраяг темір жолы, құрылысы дамып жатқан, бұл аталған жүйеге қатысты, Ришикеш темір жол станциясынан Карнапрайагқа дейінгі жаңа темір жол желісінің жалғасы. Сивок-Рангпо желісі – Батыс Бенгалиядағы Севоке және Сиккимдегі Рангпо қалаларын байланыстыруды, сондай-ақ Сиккимді Үндістан темір жолы желісімен қосуды жоспарлаған темір жол желісі. Болашақта оны Гангток пен Үндістан-Қытай шекарасына дейін ұзарту жоспарлануда.