Кіріспе

Жануарлардың мінез-құлқы мен морфологиясының аспектілері, анықтау қиын жануарлар.

Экологияда крипсис – жануардың немесе өсімдіктің басқа жануарлардың байқауынан немесе анықталуынан қашу қабілеті. Бұл жыртқыштық стратегия немесе жыртқышқа қарсы бейімделу болуы мүмкін. Оған жасырыну, түнгі тіршілік, жер астында өмір сүру және мимикрия сияқты әдістер жатады. Крипсис көру, иіс сезу (феромондар арқылы) немесе есту арқылы жасыруды қамтиды. Көру арқылы жасырыну жағдайында, жануарлардың камуфляжымен бірдей мағына беретін криптикалық бояу термині қолданылады, бірақ жануарлар мен өсімдіктерде маскировканың көптеген түрлі әдістері қолданылады. Крипсис стратегиясы ретінде жыртқыштар олжаға қарсы, ал олжа жыртқыштарға қарсы қолданады, сондай-ақ феромон өндірісіне де қатысты. Крипсис принципті түрде көру, иіс сезу немесе есту арқылы камуфляжға негізделуі мүмкін.

Көрнекілік

Көптеген жануарлар эволюция барысында қоршаған ортаға визуалды ұқсастыққа ие болды, осы үшін табиғи камуфляждың көптеген әдістерін пайдаланады. Бұл әдістер қоршаған ортаның түсі мен текстурасына сәйкес келу (криптік бояу) және/немесе жануардың визуалды контурларын бұзу (тазалаушы бояу) мүмкіндігін береді. Мысалы, сары түсті айдаһар кекірегі тас, құм, бұтақтар, жапырақтар, тіпті құс қалдықтарына ұқсауы мүмкін (мимезис). Теңіз жануарлары мөлдірлік және күміспен бояу сияқты басқа да әдістерді кеңінен қолданады. Кейбір жануарлар, мысалы, ермейн мен қар аяғы қоян, маусымдық өзгерістерге байланысты түсін өзгертеді, ал хамелеон мен калмар сияқты бас табандылар өз терісіндегі хроматофорлардың көмегімен одан да жылдам түс өзгерте алады. Жоғары және төменгі беттердегі түстердің градиенті арқылы ақ іштен қараңғырақ арқаға өту (контрашэдинг) теңізде де, құрлықта да жиі кездеседі. Бұл құбылыс кейде американдық суретші Эбботт Хендерсон Тейердің есімімен аталған Тейер заңы деп аталады. Тейер 1896 жылы жарықтандыру және көлеңкелердің қабылдауға қалай әсер ететіні туралы мақала жариялаған, онда контрашэдинг көлеңкелерді жойып, қатты нысандарды жалпақ етіп көрсетеді, ал суретшілер керісінше, жалпақ суреттерге көлемділік беру үшін бояуды қолданады. Егер фон ақ пигментпен мүмкіндігінше жарық болса, теңіз жануарлары, мысалы, кальмар, қарсы жарықтандыру арқылы фонға сәйкес келу үшін жарық шығара алады. Кейбір жануарлар өздерін жергілікті материалдармен белсенді түрде жасырады. Декоративті крабтар өсімдіктерді, жануарларды, кішкентай тастарды немесе қабықшаларының сынықтарын өз қабықшаларына бекітіп, жергілікті ортамен үйлесетін камуфляж жасайды. Кейбір түрлер тітіркендіргіш жануарларды, мысалы, теңіз анемондары немесе зиянды өсімдіктерді таңдап алады, соның салдарынан апосематизмден де, крипсистен де пайда көреді.

Иіс сезу

Кейбір жануарлар, құрлықта да, суда да, жыртқыштарды тартар болмас үшін иісін жасырады. Көптеген буынтұқымдылар, жәндіктер мен кенелер, жыртқыштардан қашу үшін, құмырсқаларды аулау үшін немесе (мысалы, көк жапырақ көбелегінің күмірскесі сияқты) құмырсқаларды алдап, олардың қорегіне айналу үшін құмырсқаларға ұқсап кетеді. Пират шабағы (Aphredoderus sayanus) химиялық жасырыну қабілетін танытуы мүмкін, бұл оны көлдерді мекендейтін бақалар мен жәндіктерге көрінбейді етеді. Иіс сезуге дайындықтан өткен иттер мен сурикаттар, иіспен аң аулайтын жыртқыштар, пуф жыландарының иісін анықтауда қиындық көреді, себебі олардың олжаға шабуыл жасау стратегиясы жыртқыштардан да, олжадан да жасырынуды талап етеді.

Тыңдау

Кейбір жәндіктер, әсіресе кейбір Noctuid күбәләктер (мысалы, үлкен сары қанатты), және кейбір жолбарыс күбәләктер (мысалы, бақша жолбарысы), бастапқыда эхолокация қолданатын жарғақтардан жыртқыштықтан қорғану үшін, жұмсақ, жүнді дене жабынымен дыбысты пассивті түрде сіңіру арқылы және басқа орындардан немесе заттардан келетін эхоға ұқсас дыбыстарды белсенді түрде жасау арқылы өздерін қорғайды деп есептелді. Белсенді стратегия "іллюзиялық эхо" деп сипатталды, демек, бұл "дыбыстық жасыру" болуы мүмкін, ал жарғақтардың эхолокациясына кедергі келтіру туралы баламалы теориялар да бар ("қайтару"). Кейінгі зерттеулер көбелектердің дыбысының тек екі функциясы бар екенін көрсетті, екеуі де "дыбыстық жасыруға" қатысты емес. Жолбарыс күбәләктердің түрлері екі ерекше топқа бөлінеді. Бір тобы акустикалық ескерту ретінде дыбыс шығарады, бұл жарғақтарға көбелектердің дәмсіз екенін ескертеді немесе кем дегенде дәмсіз көбелектердің дыбыстық имитациясы ретінде әрекет етеді. Екінші тобы сонарды бұзады. Осы соңғы топтағы көбелектердегі егжей-тегжейлі талдаулар сонарды бұзудың негізінде "іллюзиялық эхо" механизмі жоқ екенін көрсетті, бірақ оның орнына эхоға кедергі келтіруге нұсқады.

Әсерлер

Көбінесе, жануарлардың жасырын жануарды табуға тырысуы мен жасырынушы түрдің көзге көрінбейтін ерекшеліктері арасында өзін-өзі дамытатын, немесе эволюциялық қару жарысы болады. Көзге көрінбейтін жасырынудың және сезім қабілеттерінің әртүрлі жақтары, нақты бір жыртқыш-жеміш жұбында әр түрлі дәрежеде байқалуы мүмкін. Зоологтарға жасырын жануарларды зерттеу үшін арнайы әдістер қажет, оның ішінде радиолокация, белгілеп қайта ұстау, және жабық немесе ашық алаңдар сияқты биотелеметрия техникалары. Биологиялық әртүрлілікті және экологиялық тәуекелдерді бағалау туралы зерттеулерде жасырын жануарлар көбінесе назардан тыс қалады.