Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1471 жылы Мәскеу мен Новгород арасындағы шайқас.
1471 battle between Moscow and Novgorod
Шелон шайқасы (Шелонская битва) – 1471 жылдың 14 шілдесінде Шелон өзенінде Иван III (1462–1505) басқарған Мәскеу Ұлы княздығының әскері мен Новгород Республикасының әскері арасында болған шешуші шайқас. Новгород ауыр жеңіліске ұшырады және қаланың де-факто шартсыз бағынуымен аяқталды. Новгород 1478 жылы Мәскеу мемлекетіне қосылды.
The Battle of Shelon (Шелонская битва) was a decisive battle between the forces of the Grand Principality of Moscow under Ivan III (r. 1462–1505) and the army of the Novgorod Republic, which took place on the Shelon River on 14 July 1471. Novgorod suffered a major defeat and ended with the de facto unconditional surrender of the city. Novgorod was absorbed by Muscovy in 1478.
Өмірбаян
Мәскеу мен Новгород республикасы арасындағы қақтығыс олардың арасындағы 14-ші ғасырдың соңына дейінгі даудың жалғасы болды. Бұл эпизод Новгородтың Ұлы князь Василий II және архиепископ Евфимий II басқарган новгородтық делегациясы арасында жасалған Яжелбицы шартының (1456 жыл) бұзылуынан туындады. Атап айтқанда, аталған шарт Новгородтың өз сыртқы саясатын жүргізу мүмкіндігін шектеді және Мәскеудің Ұлы князіне қалаға көбірек бақылау құқығын берді (ол қаланың мөрлерін бақылады және новгородтық соттар үшін жоғары сатыдағы сотқа айналды). Новгородтықтар Мәскеудің күшінің артуын тежеу үшін Польша-Литвадан көмек сұрағанда, Иван III және митрополит оларды саяси адалсыздықпен ғана емес, сонымен қатар Шығыс православиесінен бас тартып, католик дініне өтуге тырысып барып жатыр деп айыптады. Шелон шайқасынан кейін құжаттар қоймасынан табылған, Новгород пен Литваның Ұлы князі және Польша королі Казимир IV Ягеллон (1440-1492 жылдары билеген) арасындағы шарт жобасы, Литваның Ұлы князі Новгород архиепископын сайлауға немесе қаладағы православие дініне кедергі келтірмеу керектігін анық көрсетті (мысалы, қалада католик шіркеулерін салу арқылы).
The clash between the Muscovy and the Novgorod Republic was a continuation of the conflict between them going back into the late 14th century. This particular episode was caused by Novgorod's violation of the Treaty of Yazhelbitsy (1456) signed between Grand Prince Vasily II and the Novgorodian delegation headed by Archbishop Evfimy II. In particular, the treaty limited Novgorod's ability to conduct its own foreign affairs and gave the Grand Prince of Moscow more control over the city (he controlled the city's seals and became the court of higher instance for the Novgorodian courts). When the Novgorodians turned to Poland–Lithuania for help in limiting Moscow's growing power, Ivan III and the metropolitan accused them not only of political treachery, but of attempting to abandon Eastern Orthodoxy and go over to the Catholic Church. A draft treaty between Novgorod and the Grand Duke of Lithuania and King of Poland, Casimir IV Jagiellon (r. 1440–1492), said to have been found in a cache of documents after the battle of Shelon, made it clear that the Lithuanian Grand Prince was not to interfere with the election of the archbishop of Novgorod or the Orthodox faith in the city (by building Catholic churches in the city for example.)
Шайқас
Бұл шайқас 14 шілде күні таңертең Новгородтың оңтүстік-батысына қарай Ільмен көліне құятын Шелон өзенінің сол жағалауында болды. Оқиға өзен сағасынан шамамен 30 км қашықтықта, Солцы қаласының шығысында, мүмкін, Скирино ауылының жанында болған деп есептеледі. Бұл жердің орналасуы москвалық әскердің Новгородқа оңтүстік-батыстан шабуыл жасау үшін көлдің батыс жағалауымен жылжуын көрсетеді. Принц Даниил Холмский басқаратын москвалық күштер (шамамен 5000 адам) Новгород әскерімен (20000-40000 адам) кездейсоқ кездескеннен кейін, нашар ұйымдастырылған Новгород әскері князьдік күштердің қысымына төтеп бере алмады. Шындығында, Новгородтың төртінші жылнамасы Новгород архиепископы Феофилдің өзінің атты әскеріне москвитерлерге емес, тек псковтықтарға шабуыл жасауға бұйрық бергенін, осылай олардың маневр жасау мүмкіндіктерін шектегенін көрсетеді. Шелон шайқасы екі сағатқа созылды және Новгородтың жеңілісімен аяқталды. Мәскеулік деректерге сәйкес, шайқаста және одан кейінгі қуып жете беру кезінде 12 000-нан астам новгородтық қаза тапты. Шамамен 2000 адам тұтқынға алынды. Дегенмен, бұл көрсеткіштердің қаншалықты дәл екенін айту қиын, өйткені сол кезде Новгород әскерінің нақты санын анықтау мүмкін емес. Новгород қаласының халқы шамамен 40 000 адамды құрағандықтан, бұл сан тым жоғары көрінеді, бірақ әскер ауылдық тұрғындардан да жиналған болуы мүмкін. Аталған сандар Ұлы князьдың беделін арттыру және Новгородты одан да жағымсыз жағдайда көрсету үшін көтерілген болуы мүмкін.
The battle took place in the morning of 14 July on the left bank of the Shelon River, which flows into Lake Ilmen southwest of Novgorod. It is believed to have taken place about 30 km from the mouth of the river and just to the east of the town of Soltsy, possibly, near the village of Skirino. The location indicates that the Muscovite army was advancing on Novgorod along the western shore of the lake to come up on the city from the southwest. After an accidental encounter of the Muscovite forces (around 5,000 men) under the command of Prince Daniil Kholmsky with the army of Novgorod (20,000 to 40,000 men), the badly organized army of Novgorod was not able to withstand the pressure of the princely forces. Indeed, the Novgorodian Fourth Chronicle reports that Feofil, Archbishop Elect of Novgorod, ordered his cavalry to not attack the Muscovites, but only the Pskovian forces, thus limiting their room to maneuver. The Battle of Shelon lasted for two hours and ended with Novgorod's defeat. According to Muscovite sources, more than 12,000 Novgorodians were killed during the battle and the subsequent pursuit. Some 2,000 men were taken prisoners. It is, however, difficult to say how accurate these figures are as the size of the Novgorodian army at this time are almost impossible to determine, and the number seems quite high given that the city of Novgorod itself probably had a population of only about 40,000 people, although the army could have been drawn from the rural population as well. That being said, the numbers may have been inflated to add to the Grand Prince's prestige and cast Novgorod in an even worse light.
Салдары
24 шілдеде Иван III Новгород командирі, Дмитрий Исакович Борецкийді атқа жазалады. Борецкий руының бірі, Марфа Борецкая басқарған, Мәскеуге қарсылық көрсеткен қаланың жақтаушысы болған ол, осы рудың өкілі еді. Ұзақ мерзімде Шелон шайқасындағы жеңіліс Новгород Республикасын күрт әлсіретті. Кейбір деректерге сәйкес, Иван III шайқас аяқталғаннан кейін бірден архиепископтық басқармадан және ірі монастырлардан көптеген жерді тартып алды (дегенмен көптеген деректер осы тартып алуды 1478 жылға жатқызады), осылайша Новгород шіркеуінің тәуелсіздігін әлсіретті. Ол 1470 жылдары бірнеше рет қалаға оралып, маңызды боярларды немесе бүкіл бояр руларын тұтқындады. Бірақ, ол қалалық мемлекеттің тікелей бақылауын 1478 жылдың қаңтарында ғана қолға алды, себебі архиепископ Феофилмен және Новгород боярларымен арадағы қарым-қатынас одан әрі шиеленісіп, оны 1477-1478 жылдардың қысында қалаға қарсы әскер жіберуге мәжбүр етті.
On 24 July Ivan III executed the Novgorodian commander, Dmitry Isaakovich Boretsky, one of the Boretsky clan which, led by Marfa Boretskaya, had championed the city's opposition to Moscow. In the longer term, the defeat at Shelon severely weakened the Novgorodian Republic. According to some sources, Ivan III confiscated significant amounts of land from the archiepiscopal administration and several of the largest monasteries immediately after the battle (although most sources date these confiscations to 1478), thus weakening the independence of the Novgorodian church. He also returned to the city several times in the 1470s and arrested important boyars or entire boyar clans. However, he only took direct control of the city state in January 1478 after further strained relations with Archbishop Feofil and Novgorodian boyars led him to send his armies against the city in the winter of 1477–1478.