Кіріспе

Азиялық тегі немесе шығу тегі бар австралиялықтар – Азиядан келген иммигранттар мен олардың ұрпақтары, соның ішінде натурализацияланған австралиялықтар. 2021 жылғы халық санағы бойынша, өзін азиялық деп санағандардың үлесі шамамен 17,4 пайызды құрады, оның ішінде Оңтүстік және Орталық Азиядан – 6,5 пайыз, Солтүстік-Шығыс Азиядан – 6,4 пайыз және Оңтүстік-Шығыс Азиядан – 4,5 пайыз. Күнделікті сөйлеуде «азиялықтар» термині көбінесе екі негізгі топты білдіреді: Шығыс азиялықтар (қытайлар, жапондар, корейлер және моңғолдарды қоса алғанда) және Оңтүстік-Шығыс азиялықтар (филиппиндіктер, камбоджалықтар, вьетнамдықтар, лаос халқы, индонезиялықтар, тайлар және сингапурлықтар). Сонымен қатар, Оңтүстік Азиялықтар (үндістер, баңгладештіктер, шри-ланкалықтар, непалдықтар және пакистандықтар) да осы топқа жатуы мүмкін. 1966 жылға дейінгі халық санағында нәсілге қатысты нұсқаулар респонденттерге нәсілдік құрамына қарай жіктелуге жеткіліксіз болды. 1966 жылғы халық және тұрғын үй санағының бір есебінде былай делінген:

Австралия Статистика Бюросы мен Австралия халық санағы енді нәсілді жеке категория ретінде деректер жинамайды. Олардың орнына, халық санағына қатысушылар екіге дейін таңдап ала алатын нақты ата-тегі туралы ақпарат жиналады. ABS деректерді жинақтау үшін кейбір ата-текті санаттарға жіктейді, соның ішінде: Олардың орнына, Солтүстік Африка мен Таяу Шығысқа бөлек жіктеледі. Бұл араб, түрік және ирандық австралиялықтарды қамтиды. Дегенмен, мысалы, армяндар Орталық Азиялықтарға жатады және демек, Азия санатына кіреді.

Алтынға құштарлық

1850 және 1860 жылдардағы Виктория алтын асығы кезінде Австралияға қытай иммиграциясы күрт өсті. Қытайлық қоныс аударушылардың шағын тобы 1818 жылға дейін келгенімен, алтын асығы олардың санының айтарлықтай ұлғаюына себеп болды. Дегенмен, бұрыннан қалыптасқан көзқарастар мен мәдени түсініспеушіліктер қытай және еуропалық қоғамдар арасында қақтығысқа әкеліп соқты, бұл Lambing Flat және Buckland жерлеріндегі зорлық-зомбылыққа толы көтерілістерге ұласты. Осы шиеленістердің нәтижесінде әртүрлі австралиялық колониялар қытайларға қарсы заңдар қабылдады, бұл 1901 жылдан 1973 жылға дейінгі дискриминациялық «Ақ Австралия» саясатының бастапқы көрінісі болды.

Ауған түйеқұйрықтары

1860-1900 жылдар аралығында, көбінесе Британдық Үндістаннан, сондай-ақ Ауғанстан, Мысыр, Иран және Түркия сияқты елдерден келген түйешілердің шағын топтары, ішкі мал шаруашылығын қамтамасыз ету үшін үш жылдық келісімшарттар бойынша Австралияға тасымалданды және қайта әкелінді. Бұл жұмысшылар көбінесе "афғандар" немесе "ғандар" деп аталды. Олар тауарларды тасып, түйе керуенімен жүн балаусаларын жеткізді. Түйешілердің көпшілігі мұсылман болса, қысымды бөлігі Пәнджаб аймағынан шыққан сикхтер еді. Олар Австралияның ішкі аймағында түйе шаруашылықтары мен керуендер үшін арнайы орналасқан демалыс орындарын – қаравансарайларды құрды, бұл жағалау қалалары мен шалғайдағы мал жайылымдары арасындағы тұрақты байланысты қамтамасыз етті. Бұл практика шамамен 1930 жылға дейін жалғасты, содан кейін түйелер көбінесе автомобильдермен алмастырылды. Бұл саясат экономикалық және әлеуметтік факторлардың жиынтығымен шақырылғанмен, сонымен қатар Азия және Қытай иммигранттарын қоса алғанда, еуропалық емес жұмысшылардың шеттетілуіне және пайдалануына да әкелді, олардың жақсы жалақы мен жұмыс жағдайларына қол жеткізуіне шектеулер қойылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындау

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония мен Тайвань (Тайвань сол кезде жапон отаршылдығында болғандықтан) әр түрлі аймақтардан келген жапондықтар мен тайваньдықтар үкімет саясатының нәтижесінде Виктория штатындағы Татура және Рашворт қалаларына қамауға алынды. 1942 жылдың қаңтарынан 1946 жылдың наурызына дейін Рашворттағы "No. 4 қамау лагерінде" 600-ге жуық тайваньдық азамат, оның ішінде толық отбасылар ұсталды. Жапондықтар мен тайваньдықтардың көпшілігі нәсілдік себептермен тұтқындалды. Кейбір жапондықтар мен тайваньдықтар лагерьде дүниеге келіп, туу туралы куәлік алды. Қамауда болған кезде кейбір ересектер лагерьде шағын кәсіпорындар мен мектептер ашты. Лагерьде филиппиндіктер, корейлер, маньчжулар, Жаңа Каледониялықтар, Жаңа Гебрид аралдарынан келгендер, сондай-ақ, жапон-аборигендер мен түрлі аймақтардан келген адамдар да ұсталды. Мектептерде негізінен ағылшын, жапон, мандарин және тайвань тілдері (Хоккьен, Хакка, жергілікті Формоза тілдері) оқытылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі оралмандар

Соғыстан кейін интернированные өз этникалық шығу тегіне сай елдеріне қайта қоныстандырылды, бірақ жапондық австралиялықтар бұл ережеден тыс қалды. Австралиялық емес жапондықтар Жапонияға, ал тайвандықтар оккупацияланған Тайваньға қайтарылды. "Йоидзуки тозақ кемесі" деп белгілі болған кемедегі нашар тұрмыс жағдайлары салдарынан репатриацияға байланысты халық арасында наразылық туды. Үкімет жапондық емес интернированныелерді, оның ішінде көптеген тайвандықтарды елден шығарып жібергісі келді. Көптеген адамдар тайвандықтарды Қытай Республикасының (ҚР) азаматтары деп санайтындықтан, оларды одақтас деп қарастыру керек еді, жағдай нашар болғандықтан депортациялауға болмайтын. Бұл пікірталас тайвандық интернированныелерге қатысты ашуды одан әрі қоздырды және кейбір тайвандық интернированныелерді қайда қайтару туралы шағын дау туды. Халықтың қысымына қарамастан, Австралия үкіметі тайвандық интернированныелерді депортациялады.

Соғыстан кейінгі көші-қон

Үкімет 1950-1960 жылдары еуропалық еместерге азаматтыққа қолжетімділікті кеңейте бастады және еуропалық емес елдерден көшіп келушілер санын арттырды. 1973 жылы премьер-министр кемсітушіліксіз иммиграция саясатын енгізді. 1957 жылы үкімет 15 жылдан бері тұратын адамдарға азаматтық алуға рұқсат берді. 1958 жылы Көші-қон заңына өзгерістер енгізіліп, еуропалық емес білікті және кәсіби мамандардың елге көшіп келуіне және уақытша тұруына мүмкіндік берді. Фрейзер үкіметі кезінде Вьетнам соғысынан кейін вьетнамдық босқындардың саны артуына байланысты 1850-1860 жылдардан бері ең көп азиялық иммигрант қабылдады. 1983 жылы Австралия тарихында алғаш рет ағылшын иммиграциясы азиялық иммиграциядан төмен болды. Жалпы алғанда, иммиграция саясаты еуропалықтарға ғана бағытталған саясатты жоюдан кейін дискриминациясыздыққа және азиялықтар үшін азаматтыққа қол жеткізу жолдарын кеңейтуге қарай дамыды.

Өнер, аспаздық және ойын-сауық

Азиялық австралиялықтар 19 ғасырдың бірінші жартысынан бері ойын-сауық индустриясына қатысып келеді. Бір көрнекті мысал – вьетнамдық тегі бар комедия актері Ан До. До автор, актер, комедия актері және суретші ретінде кең танылды. Оның 2011 жылғы «Ең бақытты босқын» мемуары «Жылдың австралиялық кітабы», «Жылдың өмірбаяны» және «Жылдың жаңа келгені» сияқты бірнеше марапаттарды жеңіп алды, сондай-ақ 2011 жылғы «Indie Book of the Year», «Non fiction Indie Book of the Year» сыйлықтарына ие болды және 2011 жылғы «NSW премьерінің әдеби сыйлығы, қоғамдық қатынастар комиссиясының сыйлығы» номинациясына енді. Тағы бір белгілі азиялық австралиялық суретші – австралиялық әнші және ән жазушы Дами Им. Им 2013 жылы «The X Factor Australia» байқауының бесінші маусымында жеңіс алып, танымал болды. 2016 жылдың 3 наурызында Имнің 2016 жылғы «Евровидение» ән байқауында Австралияны өкілдік ететіні жарияланды. Оның әні «Sound of Silence» деп аталды. Аспаз және тележүргізуші Пох Линг Йоу «MasterChef Australia» бағдарламасының бірінші маусымына қатысып, ұлттық назарға ілікті. Йоу Австралия радио хабар тарату корпорациясымен тамақ дайындау сериясы («Poh's Kitchen») және «ABC Books» баспасымен екі кітап жариялау туралы келісімге келді. Сериалдың түсірілімі 2009 жылдың қараша айында оның туған қаласы Аделаидада басталды. Сериал 2010 жылдың 10 ақпанынан бастап көрсетілді. Йоу 2011 жылғы «Logie Awards» сыйлығына «Ең танымал жаңа әйел таланты» номинациясы бойынша ұсынылды. Йоу төрт фильмде ойнады: «Human Touch» (2004), «Peaches» (2004) және «Тропфест» қысқаметражды фильмі «Jackie's Spring Palace» (2009). Ол сондай-ақ «Jackie's Spring Palace» фильмінде суретші ретінде де жұмыс істеді. Тамақ бағдарламаларынан басқа, Йоу «Room 101», «Can of Worms», «Reality Check» фильмдерінде маңызды рөлдерді ойнады. Ол 2013 жылы «It's a Date» атты «ABC» комедиялық сериалында Дэйв Лоусонмен бірге түсті. «YouTuber», актриса және комедия актері Натали Тран 2006 жылы өзінің «YouTube» арнасына жариялауды бастады, бастапқыда сайтта көрген басқа бейнелерге жауап жазды. Кейін оның контенті күнделікті жағдайларды пародизациялайтын комедиялық скетчтер мен видеоблогтардан тұрды, онда ол барлық кейіпкерлерді ойнап, монологтар айтты. 2009 жылға қарай Тран Австралиядағы ең көп жазылымдарға ие «YouTuber» болды және әлем бойынша 37-орынды иеленді. 2016 жылдың қыркүйегінде ол «YouTube»-тың «Creators for Change» бастамасының елшісі атанды. 2017 жылдың желтоқсанында бағдарлама аясында ол өзінің «YouTube» арнасында азиялық әйелдер мен еуропалық ерлер арасындағы қарым-қатынастарға қатысты негативті көзқарастарды зерттейтін «White Male Asian Female» атты 40 минуттық деректі фильмін жариялады. 2019 жылғы Сидней кинофестивалі үшін ол 2019 жылдың мамырында жарық көрген «Launch Show» атты видео-бағдарламаны жүргізді. 2010 жылдан 2011 жылға дейін Тран «The Projects The Whip» сегментінде Сиднейдегі тілші болып жұмыс істеді. «Daily Telegraph» оны «YouTube-тағы Австралияның алғашқы табысқа жеткен тұлғаларының бірі» деп атады. Австралиялық жазушы және журналист Бенджамин Лоу ең танымал шығармалары – 2010 жылы жарық көрген «The Family Law» отбасылық мемуары және сол аттас телесериал. Лоудың 2010 жылғы кітабынан еркін бейімделген алты бөлімді сериалды Лоу мен Мариек Харди жазды. Бағдарлама сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. «Daily Review Australia» газетінің бір сыншысы: «Негізгі қиындық – әдемі өмір сүріп жатқан қарапайым адамдар туралы қызықты комедиялық сериал жасау. «The Family Law» бұл міндетті орындауға тырысады және көптеген көрермендерге ұнайтын жағымды сапаға ие», – деді. «The Guardian» газетінің тағы бір сыншысы: «Сценарийде, режиссурада және қойылым дизайнында көптеген егжей-тегжейліліктер, жылылық пен жұмсақ әзіл бар, сондықтан кейіпкерлер мен оқиғалар Австралияда өскен немесе өсіп келе жатқан кез келген адамға таныс» деді. Ол бағдарламаға 5 жұлдыздың 4-ін берді. 2018 жылы Саши Челиах «Masterchef Australia» байқауының оныншы маусымының жеңімпазы атанды.

Журналистика

Азиялық австралиялықтар Австралиядағы журналистика саласына маңызды үлес қосты, жаңа перспективалар әкеліп, бағыттық ақпарат құралдарының таратуын күйретіп жіберді. Азия тегіндегі белгілі журналистер қатарында SBS Dateline бағдарламасына үлес қосқан BBC World News жүргізушісі Ялда Хаким, австралиялық қоғам туралы терең ойлы пікірлерімен танымал жазушы және журналист Бенджамин Лоу, көрнекті австралиялық журналист және тележүргізуші Ли Лин Чин, ABC және SBS үшін жұмыс істеген, жүлделі тергеуші журналист Искандар Разак және ABC News журналисі және жүргізушісі Фаузия Ибрагим бар.

Спорт

Азиялық австралиялықтар 20-шы ғасырдың көп бөлігінде Австралия спортына үлес қосты. Ең айқын үлестері Олимпиадалық спорт түрлерінде болды, бірақ кәсіби спортта да, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары маңызды рөл атқарды. 20-шы ғасырдың соңында Азиялық австралиялықтардың саны артып, олардың спорға жасаған үлесі де кеңейді. Азиялық австралиялық әйел спортшылардың мысалдары: Лиза Сталekar, Катриона Бисет, Александра Хуинь, Сетяна Мапаса, Присцилла Хон және Челтзи Ли. Азиялық австралиялық ерлер спортшыларының мысалдары: Джейсон Дей, Массимо Луонго, Джефф Хьюгилл, Усман Хаваджа, Питер Белл және Мартин Ло.

Шолу

Австралия үкіметі әрбір санақта нәсілге емес, нақты тектік шығулар бойынша мәліметтер жинап отырады, ал 2021 жылғы санақта халықтың шамамен 17,4 пайызы Азия тектік шығулары бар екенін көрсетті. Қытай және Үнді австралиялықтары, әсіресе екінші және үшінші буын иммигранттары, Сидней мен Мельбурнда көптеп кездеседі, қытай австралиялықтары Сиднейдегі төртінші ең ірі тектік шығулар тобын құрайды.

Саяси өкілдік

Азшылық топтарының өкілдері федералды парламенттың шамамен 6 пайызын құрайды. Еңбекшілер мен Жасылдар партияның сайлаушылары Азиялық австралиялықтардың кемсітуге ұшырайтынымен көбірек келісті, бірақ Либералдық/Ұлттық коалицияға дауыс беретіндердің үштен екісінен астамы да осымен келісті.

Азиялық австралиялықтарға қарсы дискриминация және зорлық-зомбылық

Азиялық австралиялықтар нәсілдік және этникалық себептермен кемсітушілікке және зорлық-зомбылыққа ұшыраған. Кейбір сикх австралиялықтары діни киімдері арабтар немесе мұсылмандардың киімдерімен шатастырылғандықтан кемсітушілікке ұшырады, әсіресе 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін.

COVID-19 пандемиясы

COVID-19 пандемиясы Австралияда азиялықтарға қарсы көзқарас күшеюіне себеп болды.

Растық стереотиптер

Азиялық австралиялықтарға қатысты нәсілдік стереотиптер бар. Кейбіреулер азиялық австралиялықтарды "мәңгілік шетелдіктер" деп қарастырады және оларды толыққанды "австралиялықтар" деп санамайды.

Үлгілік азшылық

"Үлгілі азшылық" термині – мүшелері халықтың жалпы деңгейінен жоғары әлеуметтік-экономикалық жетістіктерге қол жеткізген деп саналатын азшылық тобын білдіреді. Азиялық австралиялықтарға қатысты, бұл стереотип көбінесе қытай австралиялықтары, үнді австралиялықтары және корей австралиялықтары сияқты топтарға қолданылады. Осы топтардың кейбір мүшелері білім және табыс саласында жетістіктерге жеткені рас, бірақ "үлгілі азшылық" стереотипі – бұл топтар ішіндегі адамдардың әртүрлілігі мен кездесетін қиындықтарды ескермейтін, тым әрі кеткен қарапайымдау.

Бамбук шыңы

Бамбук шыңы – азиялық австралиялықтардың жұмыс орнында басшылық лауазымдарға қол жеткізуіне тосқауыл қоятын кедергілерді сипаттау үшін қолданылатын термин. Австралия еңбек нарығының 9,3 пайызын құраса да, азиялық австралиялықтар жоғары басшылық лауазымдарда жеткіліксіз өкілдік етілген, осы лауазымдардың тек 4,9 пайызын ғана иеленген.

Азиялық австралиялықтар арасындағы айырмашылықтар

Азиялық австралиялықтар арасында әлеуметтік және экономикалық теңсіздіктер бар. Азиялық австралиялықтар жоғары жетістіктерге қол жеткізетін мектептерде және университеттерде көптеп оқыса да, кейбір этникалық топтар қиындықтарға тап болады. Мысалы, австралиялық кхмерлердің (камбоджалықтардың) білім деңгейі жалпы австралиялық халыққа қарағанда төмендеу, ал жартылай және толық біліктілігі жоқ жұмыстарға қатысуы жоғары. Лаос австралиялықтары да жоғары білімнен тыс біліктіліктері мен жұмыссыздық деңгейі бойынша жалпы австралиялық тұрғындардан қалып қояды. Вьетнамдық австралиялықтардың еңбекке қатысу деңгейі ұлттық орташа көрсеткіштен сәл төмен, ал жұмыссыздық деңгейі жоғары. Австралиялық хмонгтардың арасында тарихи түрде жұмыссыздық деңгейі жоғары болған және біліктілігі жоқ фабрика жұмыстарында көптеген адамдар жұмыс істеген, бірақ соңғы жылдары жағдай жақсаруда. Керісінше, австралиялық бангладестіктердің білім деңгейі жоғары, және олардың білікті менеджерлік, кәсіби немесе сауда салаларындағы жұмыстарға қатысуы жалпы австралиялық халыққа қарағанда жоғары.