Кіріспе

Израиль Жоғарғы Сотының бұрынғы президенті Дорит Бейниш (; 28 ақпан 1942 жылы туған) – ізраилдік зейнеткер заңгер. Ол Израиль Жоғарғы Сотының 9-шы президенті болды. Ахарон Барак зейнетке шыққаннан кейін 2006 жылдың 14 қыркүйегінде тағайындалып, 2012 жылдың 28 ақпанына дейін осы лауазымда қызмет етті. Израиль Жоғарғы Сотының президенті қызметін атқарған алғашқы әйел ол болды.

Өмірбаян

Дорит Верба Тель-Авивте дүниеге келген. Оның әкесі, мемлекеттік қызметкер Аарон Верба, 1933 жылы Польшадан Палестинаға көшіп келді. Оның анасы Чава Тель-Авивте балабақша мұғалімі болған. Бейниш Израиль қорғаныс күштерінде қызмет етті, онда лейтенант шеніне жетті. Ол Иерусалимдегі Еврей университетінде заң білімін алып, 1967 жылы заң бакалавры (LL.B.) дәрежесін бітірді. Екі жылдан кейін ол Әділет министрлігінде тағылымдамадан өте жүріп, сол университетте заң магистрі (LL.M.) дәрежесін summa cum laude бітірді. Бейниш 2010 жылдың маусым айында Иерусалимдегі Еврей университетінен, 2012 жылдың мамыр айында Бен-Гурион университетінен құрметті философия докторы дәрежесін, сондай-ақ Герцлиядағы Пәнаралық орталықтан құрметті стипендия алды. 2012 жылдың 12 қарашасында Вайцман ғылым институтынан "honoris causa" философия докторы дәрежесін алды. "Иерусалимдегі еврей одағы колледжі" Бейнишке 2012 жылдың 14 қарашасында "Ардақты хаттар докторы" атағын берді. Дорит Бейниш 2012 жылдың 17 желтоқсанынан бері француз "Құрмет легионының ұлттық орденінің" офицері болып табылады. 2012 жылдың 30 желтоқсанында Бейниш Израильдегі Сапалы Үкімет Қозғалысының рыцары атанды. 2013 жылдың 8 мамырында Бейнишке "Иерусалимнің құрметті азаматы" атағы берілді. 13 маусымда Тель-Авив Яффо академиялық колледжінен "Құрметті стипендия" алды. 2015 жылдың мамыр айында Бейниш Холон технологиялық институтының құрметті сыйлығын алды. Бейниш 2013 жылдың мамырында Израильдің Ашық университетінің канцлері және оның кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. 2023 жылдың наурыз айында Бейниш Тель-Авив Яффоның құрметті азаматы атанды. 2012–2014 жылдары ол Нью-Йорк университетінің заң мектебінде Сэмюэл Раскофф пен Эндрю Вайсманмен бірге Заң және қауіпсіздік орталығында ұлттық қауіпсіздікке қатысты сот істері бойынша семинар өткізді, бұл оның сол мекемедегі ерекше глобалдық және аға ғылыми қызметкер ретіндегі қызметі болды. Бейниш Израиль үкіметінің сот реформасы бастамасын сынға алып, оның сот жүйесінің тәуелсіздігіне қауіп төндіретінін айтады.

Заң мансабы

Бейниш 1967 жылы Әділет министрлігіне кіріп, заңнама бөлімінде стажировкасын өтеді. Ол 28 жыл бойы Әділет министрлігінде қызмет етті, Израильде әйелдерге бұрын берілмеген жоғары лауазымдарды иеленді.

Мемлекеттік прокуратура (1967-1995)

1967-1969 жылдары Бейниш Иерусалим округінің прокуратурасында магистр дәрежесін алғанға дейін ассистент болып жұмыс істеді. 1970 жылы ол мемлекеттік прокурордың аға көмекшісіне дейін көтерілді. 1976 жылдан 1982 жылға дейін ол мемлекеттік прокурор кеңсесінің конституциялық және әкімшілік құқық департаментінің директоры қызметін атқарды. Ол конституциялық және әкімшілік мәселелер бойынша Жоғарғы Сотта мемлекеттің өкілі болды. 1982 жылдан 1988 жылға дейін мемлекеттік прокурордың орынбасары болып қызмет етті. Ол мемлекеттің ең қиын істерін тергеуде маңызды рөл атқарды. Ол Сабра және Шатила трагедиясын тергеген Кахан комиссиясына куәліктер жинады. Гүш-Эмуним қылмыстық ұйымының ісін тергеу кезінде оған өмірге қауіп төнді. Бейниш 1989 жылдан 1995 жылға дейін Израильдің Бас прокуроры болып қызмет етті, бұл лауазымға тағайындалған алғашқы әйел. Бұл қызметте ол барлық деңгейдегі соттардағы барлық мемлекеттік сот процестерін басқарды, қылмыстық, конституциялық және азаматтық салаларда мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысты және Израиль мемлекетінің соттағы заңдық өкілдігінің барлық кәсіби аспектілеріне жауапты болды. Ол Шас партиясының сол кездегі төрағасы және бұрынғы ішкі істер министрі Арье Дериге қатысты ұзаққа созылған тергеуді, сот процесін және оның кінәлі екендігін анықтауды қадағалады. Ол Жоғарғы Сотта маңызды конституциялық, әкімшілік және қылмыстық істерде мемлекеттің мүддесін қорғады. Мысалы, 1980-жылдардың соңында ол Кнессеттен оңшыл "Ках" партиясын шығаруға әкелген Жоғарғы Соттағы күресті жетекшілік етті. Ол Ливанға 415 Хамас мүшесін депортациялау туралы шешімге қарсы шағым түскен кезде Ицхак Рабиннің үкіметін Жоғарғы Сотта қорғаудан бас тартты. Бұл Израильде осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болды. Жоғарғы Соттың төрағасы ретінде ол Израиль сот жүйесінің басшысы және сот жүйесін басқаруға жауапты болды. Ол Жоғарғы Сот төрағасының басты міндеттерінің бірі Израиль сот жүйесінің тәуелсіздігін сақтау және оның саяси бейтараптығын қамтамасыз ету деп санайтын. Өзінің шешімдерінде Бейниш демократиялық қоғамдағы Жоғарғы Соттың адам және азаматтық құқықтарды, әсіресе әйелдер мен балалардың, әлеуметтік жағдайы нашар топтардың және иммигрант жұмысшылардың құқықтарын қорғаудағы рөліне сенімін білдірді, сонымен қатар мемлекеттік қызметтегі мансабында қорғаған принциптерін сақтады. Бейниш атқарушы биліктің, оның ішінде әскери биліктің қызметін сот арқылы тексерудің, заң үстемдігін және кемсіздіксіз құқық қолдану қағидасын сақтаудың және әр адамның сотқа жүгіну құқығын қорғаудың маңыздылығын атап өтті. 2010 жылдың 27 қаңтарында Бейниш 52 жастағы Пинхас Коэн атты ер адам медициналық марихуана мәселесін қарау кезінде оған кроссовкасын лақтырып, оның көзіне тигізіп, көзілдірігін сындырып, креслодан құлатты. Коэн төрт жыл бұрын отбасылық сот шешіміне наразы болды және зорлық-зомбылыққа бейімділігі бар. Ол қамауға алынып, кейіннен жасаған әрекеті үшін кешірім сұрады және оның жақсы болуын тіледі.

Тарихи маңызды шешімдер

Бейниш үкіметтік сыбайлас жемқорлыққа және мемлекеттік мекемелердің заңға сәйкес болуына назар аударды, қорғаныс күштеріне, полицияға және жалпы қауіпсіздік қызметтеріне ерекше мән берді. 2004 жылы Бейниш Кнессеттің әртүрлі экономикалық заңдар мен реформаларды қабылдау үшін жиі пайдаланатын үдетілген заңнамалық процедураларды сынады. Ол Израильдегі заңнамалық процесті сот арқылы тексеруде «заңнамалық процестің дұрыс сақталуын» тану ережесі жоқ екенін, бірақ заңнамалық процесте «процестің мәніне нұқсан келтіретін» ақаулық болса, сот араласатынын айтты. Мұндай ақаулық – Израильдің парламенттік және конституциялық жүйесіндегі заңнамалық процестің негізгі принциптерін ауыр және маңызды түрде бұзу. 2006 жылы тұтқынның адвокатқа жүгіну құқығына қатысты істе Жоғарғы Сот есірткі қолданған деген айыппен сотталған әскери қызметкерді өзінің мойындауы негізінде ақтады, себебі оны тексерген әскери полиция қызметкері оған адвокат шақыру құқығын хабарламаған. Бұл шешімде Бейниш Израильдің құқықтық жүйесіне «Адамның қадір-қасиеті мен бостандығы» негізгі заңымен енгізілген жаңа нормативтік өзгерістерді ескере отырып, және осы мәселе бойынша заңнаманың болмауына байланысты, заңсыз алынған дәлелдерді қабылдамау қағидасын қабылдау уақыты келді деп шешті. Ол сондай-ақ Израильдің құқықтық жүйесі үшін қабылдануға тиіс қағиданың абсолютті емес, бірақ сотқа заңсыз алынған дәлелдерді өз қалауынша жоюға мүмкіндік беретін салыстырмалы қағида екенін атап өтті. Апелляциялық шағымданушының жағдайында оған адвокат шақыру құқығы туралы хабарламау қасақана жасалған, бұл Бейништің тергеу кезінде берген жауаптарын жою туралы шешіміне маңызды фактор болды. Сол жылы ол ең танымал және даулы шешімдерінің бірінде ата-аналар балаларына дене жазасын қолдана алмайды деп шешті, дене жазасы баланың қадір-қасиеті мен дене тұтастығына құқығын бұзады деп жазды. Оның маңызды шешімдерінің кейбіреулері адам құқықтарын қорғаумен және қауіпсіздік қажеттіліктерін қанағаттандырумен, әсіресе Израильдің оккупацияланған палестиналық аумақтарындағы қызметіне қатысты істерді қарастырды. 2005 жылы Израиль армиясының «адам қалқанын» пайдалануына қарсы шешім қабылдағанда, ол сол кездегі президент Аарон Баракпен келісіп, тұтқындау шабуылы кезінде Израиль әскерлерінің алдында жергілікті палестиналықты жіберу практикасы оның өміріне қауіп төндіреді, оның еркін еркі мен адамдық қадір-қасиетін бұзады деп мәлімдеді. 2007 жылдың қыркүйегінде Израиль құрылыс жүргізіп жатқан бөліп алу қоршауына қатысты шешімде Бейниш әскери командир өзінің дискрециялық өкілеттіктерін пропорционалды түрде пайдаланбағанын және ол қоршаудың бағытын палестиналық Билин ауылының жанында өзгертуге тиіс деп шешті. Өзінің шешімінде Бейниш әскери командирдің «Билиндегі қоршау ұлттық қауіпсіздік үшін салынған» деген пікірін қабылдады. Дегенмен, ол әскери командирдің қоршаудың бағытын осы аймақтағы жаңа израильдік аудандарды салу жоспарларын ескере отырып анықтағанын айтты. Бұл жоспарланған аудандар қауіпсіздіктің маңызды қажеттілігін білдірмейді, сондықтан қоршаудың бағытын анықтау кезінде ескерілмейді. Осылайша, Бейниш Билиндегі қоршаудың бағыты пропорционалдық талапқа сәйкес келмейді деп қорытындылады. 2007 жылы Жоғарғы Сотқа үкіметтің Израиль қалаларындағы мектептерді Газа секторынан атылған «Қассам» ракеталарынан қорғау туралы шешіміне қатысты шағым түсті. Осы шешімге байланысты билік тек кейбір сыныптарды қорғайтын қорғаныс жоспарын қабылдады. Бейниш 4-12 сыныптардағы балалардың негізгі сыныптарын толық қорғамау туралы шешімнің өте орынсыз екенін айтты. Сот, тіпті әкімшілік биліктің кәсіби дискрециясына немесе ол бөлген бюджетке қатысты шешімдерге де, егер бұл шешімдер әкімшілік билікке берілген орындылық шегінен өте шығып кетсе, сирек жағдайларда және сақтықпен араласатынын мәлімдеді. 2008 жылы Бейниш «заңсыз жауынгерлер» туралы заңның түсіндірілуіне және оның халықаралық гуманитарлық құқықпен үйлесімділігіне қатысты шешім шығарды. Басшы шешімінде ол «заңсыз жауынгерді» әкімшілік қамауға алу оның жеке бостандығына қатысты құқығын айтарлықтай бұзады деп жазды. Бұл Израильдің құқықтық жүйесінде қалыптасқан негізгі көзқарасқа сәйкес келді, онда конституциялық себептермен заңды күштен шығарудың орнына, мүмкіндігінше түсіндіру арқылы заңды күшін сақтау ұсынылады. «Заңсыз жауынгерлер» туралы заң бойынша шығарылған нақты ұстау бұйрықтарына қатысты Жоғарғы Сотқа бірнеше шағым түсті. Басшы шешімінде Бейниш «заңсыз жауынгерді» әкімшілік қамауға алу жеке бостандық құқығын айтарлықтай бұзатынына күмән жоқ екенін айтты. Заңды конституциялық деп таныса да, ол жеке бостандық құқығының бұзылу деңгейі мен заңда қарастырылған қамау шарасының ерекше сипаты ескеріле отырып, қауіпсіздік мақсатына жету қажеттілігімен пропорционалды болу үшін, мүмкіндігінше бостандық құқығының бұзылуын азайту үшін түсіндіру жұмыстарын жүргізу қажет екенін айтты. Бейниш заңның ережелерін, мүмкіндігінше, халықаралық құқықтың қабылданған нормаларына сәйкес түсіндіру қажет екенін де айтты. 2009 жылы Бейниш түрмелерді жекешелендірудің конституцияға қайшы екендігі туралы прецеденттік шешім шығарды. Бұл шешімде Бейниш басшылығымен тоғыз судьядан тұратын комиссия Түрмелер жарғысының 28-қосымшасын, Израильде жеке корпорация басқаратын түрме құруды көздейтін түзетуді күштен шығарды. Ол түзетудің жеке бостандық және адамдық қадір-қасиет құқықтарын бұзатынын қорытындылады. Өзінің шешімінде Бейниш 28-қосымшаның Израильдегі тұтқындардың ұстау жағдайларын жақсарту қалауымен қабылданғанын атап өтті, бірақ түзетудің басты мақсаты экономикалық болды, мемлекет үшін мүмкіндігінше көп ақша үнемдеуге ұмтылыс болды. Осы контексте ол Жоғарғы Соттың үкімет пен Кнессеттің экономикалық саясатына әдетте араласпаса да, ең негізгі конституциялық құқықтарға қатысты заңдарға қатысты экономикалық себептер заңға қатысты соттың шешімін қабылдауына кедеріс келтірмейтінін атап өтті. 2012 жылдың мамырында сот ер адамдарға қарағанда әйел қызметкерлерге едәуір төмен жалақы төлейтін жұмыс берушілер дискриминация айыптамасы бойынша өздерін ақтау үшін дәлелдер келтіруге міндетті екенін шешті, осылайша әйелдердің жұмыс орындарындағы құқықтарын күшейтті. Бейништің шешімінде Жоғарғы Сот әйелдің дискриминацияға қатысты сотқа шағымдану үшін оның жынысына байланысты жалақыдан айырылғанын дәлелдеуі қажет емес, тек жалақыда маңызды айырмашылық бар екенін көрсетуі жеткілікті екенін мәлімдеді. Осы сәттен бастап дәлелдеу жүктемесі жұмыс берушіге жүктеледі, ол жалақының заңды себебі бар екенін және қызметкер дискриминацияға ұшырамағанын дәлелдеуге тиіс. Сонымен қатар, Жоғарғы Сот әйелдердің жалақыны келісу кезінде ер адамдарға қарағанда көбінесе аз мүмкіндіктерге ие екенін мойындады, сондықтан жұмысқа орналасу алдында жалақы келісімінің еркін жүргізілгені туралы мәлімдемелер үлкен айырмашылықты ақтау үшін жеткіліксіз. Бейниш сонымен қатар есімді пікірлерді де жазды. Мемлекеттің бұрынғы президенті Моше Катзавқа қатысты істе ол Бас прокурор мен Израильдің бұрынғы президенті арасындағы сексуалдық зорлық-зомбылыққа қатысты келісімді әкімшілік принциптерін бұзғандықтан жою керек деп мәлімдеді.