Лауриц де Тура: Дания сәулетшісі және кешіккен барокко өкілі

Кіріспе

Даниялық сәулетші (1706–1759)

Лауридс Лауридсен де Тура, Лауриц де Тура (4 наурыз 1706 – 5 қыркүйек 1759), – даниялық сәулетші және сәулет туралы жазушы. Ол кешкі барокко дәуіріндегі ең маңызды даниялық сәулетші болды. Сәулет туралы жазушы және тарихшы ретінде ол Данияның сәулеттік мұрасын және сол кездегі құрылыс салуды түсінуге маңызды үлес қосты. Де Тура 1729–1731 жылдар аралығында Даниядан тыс саяхаттарында көрген шабыттандыратын ғимараттарды зерттеу арқылы көп білімін алған, өзіндік білімімен жеткен сәулетші болды. Ол сол кезде танымал болған барокко стилін елге әкелді, бірақ ол стил тез арада рококоға ұступи бастады. Өмірі бойы барокко стиліне адал болды, тіпті оны қоршаған әлем өзгеріп, жаңа, танымал стильдерді меңгергендерге жұмыс тапсырмаларын жоғалтса да.

Ерте өмір және білім

Лауриц де Тура Орхуста Лоридс Лауридсен Тура болып дүниеге келді. Ол – шіркеу пастыры Лоридс Тураның үшінші ұлы, кейін Рибе епископы және оның әйелі Хелен Катрин де Вит. Ол үйде, білімді және қабілетті ұстаз болған ағасы Турадан білім алды. Король Фредерик IV епископқа келген кезде ол кездейсоқ түрде патшалық үймен байланысқа түсті, король баланы және оның үлкен ағасы Дидерикті әскери қызметке таңдады. 1719 жылы ол Даниядағы Әскери кадет академиясында (Landkadetakademiet) инженерлік корпуста білім алу үшін әскери кадет ретінде Копенгагенге келді. 1725 жылы ол Холштейн инженерлік корпусында инженер-резиденттің көмекшісі болып жұмысқа орналасты және 1725 жылдан 1729 жылға дейін қызмет еткен Рендсбургке көшіп барды. Архитектуралық мансапқа ие болып, өмірін жақсартуға деген қызығушылығымен ол жергілікті құрылыс стилін зейін қойып зерттеді және шет елдерге азаматтық сәулетті оқу үшін корольдік грант беруді патшадан сұрады. Осы мақсатқа жету үшін ол Рендсбургтың бекіністерінің, шіркеулері мен үйлерінің егжей-тегжейлі суреттерін және аспалы көпірдің алдын ала құрылыс суретін жасады. Патша оған таңғалып, қаржымен көмектесуге уәде берді, бірақ оның орнына Тура мен оның досы лейтенант Хольгер Розенкранцқа қосымша геодезиялық және сурет салу жұмыстарын тапсырды. Соңғы ақшалай көмек алғаннан кейін, Тура патшаға уәде етілген қаржылық көмегін көп рет еске салғаннан кейін Копенгагенге барды және Розенкранцпен бірге саяхаттау үшін соңғы сынақтан өтті. Тура сонымен қатар Даниядағы ең жаңа қамал – Фреденсбордың суреттерін және өлшемдерін жасады, оларды Гессен графына саяхатқа шыққанға дейін сыйлық ретінде берді. 1729 жылы Тура мен Розенкранц Германияға кетіп, Кассельді қоса алғанда, бірнеше неміс қалаларын аралап, ғимараттарды мұқият зерттеді және өлшеді. Олар 1731 жылы Данияға оралғанға дейін Италия, Франция, Голландия және Англияға сапар шекті.

Мансап

Үйіне оралғаннан кейін Тура тез арада шендік сатыда жоғары көтерілді. 1732 жылы тұрақты инженер болып тағайындалды. 1733 жылы ол Зеландия және Лолланд-Фальстердегі патшалық ғимараттарды бақылауға жауапты Корольдік құрылыс шебері атанды. Сол кезде ол Инженерлік корпустың капитаны болып тағайындалды. 1732–1736 жылдары ол Роскильдедегі патша сарайын жобалап, салған, ол Роскильде соборының шығысындағы ескі епископ сарайының орнында орналасқан және «Сары сарай» деп те аталады. Төрт қанатты барокко стиліндегі ғимарат 1807 жылы Копенгагенді ағылшын қоршауы кезінде Веллингтон герцогінің штаб-пәтері болды, ал қазір Заманауи өнер мұражайына ие. 1733–1739 жылдары ол король Кристиан VI және оның әйелі королева София Магдалена үшін Хиршгольм сарайын алғашқы рет қайта жаңғырту және кеңейту жұмыстарында жұмыс істеді. 1734–1736 жылдары де Тура Копенгагеннің солтүстігіндегі Ягерсборг Дырехавеге қарап тұратын және Эресунд арқылы Швецияға қарайтын Eremitage сарайын салды. Мыспен қапталған мансардты шатыры бар сұр тас үй 17 ғасырда жақын жерде салынған «Хубертус» аң аулау үйінің орнын басты. Алғашқы жобада жертөледен асханаға дейін көтерілетін лифт үстелі болған. Осылайша қызметшілер асханада дастарқанды дайындап, орнататын, ал содан кейін дастарқанды асханаға көтеріп жіберетін. Содан кейін қонақтар қызметшілерсіз немесе «ермит» стилінде тамақтанатын. Бұл қонақ үй әлі күнге дейін арнайы іс-шаралар үшін қолданылуда. Бірақ Данияға оралғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Тура өзінің барокко стилінің сәннен шыққанын сезіне бастады. Барокконың рококоға ұшырап бара жатқанын сезінді, бұл стильді қазіргі Дания сәулет өнеріндегі басқа бір күш – Николай Эйгтвед игерді, ол Тураның мансабының көп бөлігінде әріптесі және бәсекелесі болды. 1735 жылы Данияға саяхаттан оралған Эйгтвед патшаның сүйікті сәулетшісіне айналды, ал Тура өзін шеттетіліп отырғанын сезінді. 1736 жылы Тура подполковник болып тағайындалды. Ол неміс сәулетшісі Элиас Давид Хаузер және Николай Эйгтведпен бірге Кристиансборг сарайының ішкі құрылысына қатысты. 1737–1740 жылдары ол королеваның пәтерлеріндегі кейбір интерьерлерді жобалады, бірақ олар 1794 жылғы өртте жойылды. Ол сондай-ақ бас баспалдақ, капелла, мәрмәр көпір, павильондар және атпен жүру алаңының жоспарларын жасады, олар ешқашан іске аспады. 1740 жылдың 19 қазанында ол генерал-майордың қызы Анна Розенёрнге үйленді және «де Тура» атағымен дворяндыққа ие болды. 1741 жылы де Тура Фреденсборг сарайындағы негізгі ғимараттың төбесін көтерді. 1742 жылы ол Құрылыс комиссиясына тағайындалды және Зеландия және Фюндегі патшалық ғимараттарды бақылау жауапкершілігін алды. 1743–1744 жылдары ол «Солтүстіктің Версалі» деп аталған Хиршгольм сарайын соңғы рет қайта құруды жобалады. Сол жылы Копенгагендегі Біздің ханым шіркеуінің мұнарасы мен шпилі аяқталды, оның бір бөлігі Винсент Лерше салған суреттерге сәйкес жасалды. Алайда ғимарат 1807 жылы Копенгагенді бомбалау кезінде өртеніп, Кристиан Фредерик Хансен қайтадан салды. 1744 жылы де Тура полковник болып тағайындалды. Оның үш томдық «Дат Витрувий» еңбегі 1746–1749 жылдары жарық көрді, онда Копенгагендегі және Даниядағы корольдік қамалдардағы және басқа да қызықты ғимараттардың 400-ге жуық суреттері мен өлшемдері бар, дат, неміс және француз тілдерінде жазылған. Эйгтведке тапсырмаларын жоғалтып алғандықтан, ол 1747 жылы патшаға сәулетші емес жаңа лауазымға өтініш жасады, бірақ ол қабылданбады. 1748 жылы де Турадан Копенгагеннің Кристиансхавн ауданында Ламберт ван Хавен жобалаған Құтқарушымыздың шіркеуіне жаңа шпиль салуға көмектесуді сұрады. Ол Римде көп жыл бұрын көрген Сантиво делла Сапиенца шіркеуінен шабыттанған дизайнды таңдады. Алайда жаңа жоба корольдің бастапқы жоспарына қарағанда әлдеқайда қымбат болды, бұл де Тура мен Эйгтвед арасында құрылыс материалдарын таңдау бойынша қызу бәсекелестікке әкелді. Патша ақыры де Тураның жағына шықты. Сол жылы де Тураның әйелі қайтыс болды. 1750 жылдың 16 қаңтарында ол Борглум монастырының мұрагері Кристиан Мари де Киярскиолдқа қайтадан үйленді. Ол өзінің әріптесі Эйгтведтің назарынан тыс қалғандығын сезінді, сондықтан ол мансабын тоқтатты. Ол әйелімен бірге Копенгагеннен Ютландиядағы Борглум монастырына көшіп барды. Де Тураның шедеврі – Құтқарушымыздың шіркеуіндегі сәнді, спиральді баспалдақпен салынған шпиль, оның үстінде глобус пен фигура бар, ол 1752 жылы аяқталды және оны әлі күнге дейін Кристиансхавннан жоғары көруге болады. 1753 жылы Инженерлік корпустан зейнетке шыққаннан кейін ол генерал-майор атанды. Сол жылы ол Зеландиядағы патшалық ғимараттарға жауапкершіліктен бас тартты, оны Николай Эйгтвед иеленді. 1754 жылы ол Бас құрылыс шебері атанды, ал Эйгтвед Корольдік құрылыс шебері болып тағайындалды. Алты жыл үлкен Эйгтвед сол жылы қайтыс болды, бұл де Тураның сол кездегі жетекші сәулетші ретінде қызметке қайта оралуына себеп болды. Де Тура Эйгтведтің Амалиенборг төңірегіндегі Фредериксстад ауданындағы жұмыстарын аяқтауға тағайындалды, соның ішінде алаңның шығыс жағындағы соңғы екі сарайды, және 1754–1758 жылдары ол Эйгтвед 1752 жылы бастаған Фредерикс ауруханасындағы төрт павильонды жобалады және салды, қазір Дания өнер және дизайн мұражайына ие. Ол сондай-ақ 1755 жылдан 1757 жылға дейін аудандағы 25 Amaliegade үйін салған. Ол сондай-ақ Фредерикс шіркеуі үшін жоспарларды бекітуге тырысты, ол Фредериксстад ауданының орталық бөлігі болды. Ол Микеланджело стиліндегі тас күмбез салуды қалады. Жұмыс ақыры француз неоклассикалық сәулетшісі Николас Генри Жарденге жүктелді. Ол 1759 жылдың 5 қыркүйегінде Копенгагенде қайтыс болды және Тринити шіркеуіне (Trinitatiskirke) жерленді.

After his return home, Thura rose rapidly up the ranks. He became resident engineer in 1732. In 1733 he was named Royal Building Master with supervisory responsibility for royal buildings on Zealand and on Lolland Falster. At the same time, he was promoted to captain in the Engineering Corps. In 1732–1736, he designed and built the royal palace in Roskilde, also known as the Yellow Palace, on the site of the old bishop's palace east of Roskilde Cathedral. The four wing baroque building became the headquarters of the Duke of Wellington during the English siege of Copenhagen in 1807, and now houses the Museum of Contemporary Art. In 1733–1739, he worked on the first remodelling and expansion of Hirschholm Palace for King Christian VI and his consort, Queen Sophie Magdalene. In 1734–36, de Thurah built the Eremitage Palace, a palatial hunting lodge overlooking Jægersborg Dyrehave north of Copenhagen, and facing east over the Øresund to Sweden. The grey stone house with copper clad mansard roof replaced another hunting lodge named "Hubertus", which had been built nearby in the 17th century. The original design featured an elevator table, similar to a dumbwaiter, which could be raised from the cellar up to the dining room. In this way, servants stayed in the cellar kitchen, where they prepared and set the table, and then it could be hoisted up to the dining room through a hatch in the floor. Diners would then eat unattended by servants or "en eremit", that is "in the hermit style". The lodge is still in use to this day for special occasions. But already after only a couple of years' service back in Denmark, Thura began to feel that his baroque style had gone out of fashion. He felt that baroque was losing ground to rococo, a style mastered by another force in contemporary Danish architectural circles, Nicolai Eigtved, who would be Thura's colleague and rival throughout most of his career. Eigtved, who returned to Denmark from his travels in 1735, became the king's preferred architect, and Thura felt himself being more and more set to the side. In 1736 Thura was promoted to lieutenant colonel. He participated, along with German architect Elias David Hausser and Nicolai Eigtved, in the interior construction of (the first) Christiansbrog Palace. He designed some of the interiors in the Queen's apartments 1737–1740, but these were lost in the fire of 1794. He also created plans for the main staircase, the chapel, the marble bridge, the pavilions and the riding grounds, which were never realised. On 19 October 1740, he married Anna Rosenørn, daughter of a General Major, and was conferred nobility under the name "de Thurah". In 1741, de Thurah elevated the roof of the main building at Fredensborg Palace. In 1742 he was named to the Building Commission, and took on supervisory responsibility for royal buildings on Zealand and Funen. In 1743–1744, he designed the final rebuilding of Hirschholm Palace, the most impressive building project of the period, known as "the Versailles of the North". The same year, work was completed on the tower and spire for the Church of Our Lady, in Copenhagen, partially after a drawing by Vincents Lerche. The building, however burned down during the bombardment of Copenhagen in 1807, and was rebuilt by Christian Frederik Hansen. In 1744, de Thurah was promoted to colonel. His three volume work Den danske Vitruvius was published in 1746–1749, containing almost 400 drawings and measurements of buildings in Copenhagen and royal castles and other interesting buildings in Denmark, with Danish, German and French text. Frustrated by his losing assignments to Eigtved, he petitioned the king in 1747 for a new non architectural position, but that was rejected. In 1748, de Thurah was asked to assist on the building of a new spire on the Lambert van Haven designed Church of Our Saviour in the Christianshavn district of Copenhagen. He chose a design inspired by the Sant’ivo della Sapienza church he had seen in Rome many years before. The new design however was much more costly than the king's original plan, and this led to a fierce rivalry between de Thurah and Eigtved over the choice of building material. The king finally sided with de Thurah. That same year, de Thurah's wife died. He married again, on 16 January 1750, to Christiane Marie de Kiærskiold, heiress to Børglum Kloster. He felt overlooked and pressured by colleague Eigtved, and so he pulled back on his career. He moved out of Copenhagen to the estate at Børglum Monastery in Jutland with his wife. De Thurah's masterpiece, the ornate, spiral staircased spire on Our Saviour's Church, topped with globe and figure, was completed in 1752, and can still be seen high above Christianshavn to this day. In 1753, after his retirement from the Engineering Corps, he was named General Major. That same year he gave up his responsibility for royal buildings on Zealand, that being taken over by Nicolai Eigtved. In 1754, he was named General Building Master, while Eigtved took over as Royal Building Master. The six years older Eigtved died that same year, causing de Thurah to be called back into service as the leading architect of the day. De Thurah was assigned the completion of work in Eigtved's Frederiksstad district centred on Amalienborg, including the last two palaces on the eastern side of the square, and in 1754–1758 he designed and built the four pavilions at Frederiks Hospital, now housing the Danish Museum of Art & Design, which Eigtved had begun in 1752. He also built a house for himself in the district at 25 Amaliegade from 1755 to 1757. He also tried to get plans approved for Frederik's Church, the centerpiece of the Frederiksstad area. He wanted to build a stone dome in the style of Michelangelo. The work eventually went to French neoclassical architect Nicolas Henri Jardin. He died during the night of 5 September 1759 in Copenhagen, and is buried in Trinity Church (Trinitatiskirke).

Жазбалар

Архитектор ретінде жұмыс істеумен қатар, де Тура Дания сәулеті туралы бірнеше маңызды трактаттар жазды. 1735 жылы де Тура корольдік грант алып, елдегі барлық корольдік ғимараттарды егжей-тегжейлі сипаттап, Даниядағы сәулет туралы толыққанды еңбек жазу үшін ақпарат жинауға мүмкіндік алды. Бұл еңбек, ақырында Den Danske Vitruvius (ағылшын тілінде: Даниялық Витрувий) (1746–48) деп аталды, және оның сәулеттік тапсырмалары азайған сайын, оған көбірек уақыт кетті. Де Тураның сәулет өнеріндегі тағы бір маңызды еңбегі – 1748 жылы жарық көрген Hafnia Hodierna. Сонымен қатар, ол 1756 және 1758 жылдар аралығында Борнхольм, Кристиансө, Амагер, Салтхольм және Самсө туралы суреттермен толықталған кітаптар жариялады.