Кіріспе

Леонора Кристина Леонора Кристина, графша Ульфельдт, туған аты "Графша Леонора Кристина Христиандаттер" (Slesvig og Holsten) (8 шілде 1621 16 наурыз 1698), Дания королі Кристиан IV қызы және корольдіктің басқарушысы, сатқын граф Корфиц Ульфельдттің әйелі. Данияда 19 ғасырдан бері өлімінен кейін жарық көрген автобиографиясы үшін танымал болған Джамерс Минде, патшаның тұтқынында екі он жыл бойы жасырын түрде жазылған, Еуропа тарихындағы маңызды оқиғалардың оның жеке нұсқасы, саяси тұтқын ретінде өзінің қайғысы туралы ойланумен араластырылған, әлі күнге дейін көпшілік қызығушылығын, ғылыми құрметке ие және Дания әдебиеті мен өнерінде қайта айтылған және жандандырылған аңызға айналды.

Тууы және отбасы

Кристиан IV-тің екінші әйелі Кирстен Мунктан он бес баласы болған деп есептеледі, олардың кем дегенде үшеуі 1615 жылы үйленгенге дейін дүниеге келген, ал сегізінің жасы үлкен болған. Мунктер абыройлы сарай қызметкерлері болған, ал Кирстеннің қорқынышты анасы, тумасы Эллен Марсвин, қызды патша құмарлығына ұшыратпай тұрып, қызға үйлену туралы патшаның қол қойылған уәдесін алды. Неке морганаттық болған және Леонора Кристина ханшайым емес, 1629 жылы анасына берілген Шлезвиг-Гольштейн графесі атағын бөлісті (Шлезвиг-Гольштейн герцогтері, Дания корольдерінің әулет туыстары Шлезвиг пен Гольштейн провинцияларында нақты домендерге ие болды, олардың кейбіреулері де егемендікті жүзеге асырды). Дегенмен, ол ата-анасымен бірге Копенгагеннің патша сарайында (соңыда қамауға алынатын мұнараның ауласының арғы жағында) өзінің үш аға ағасы - ағаларымен, оның ішінде болашақ король Фредерик III - марқұм королева Анна Екатерина Бранденбургтің ұлдарымен таныс жағдайда өсті. Ол корольдік гувернанта Карен Сехестидтің бақылауында өсті. Патша әйеліне басқа еркекпен опасыздық жасады деп айыптап, 1630 жылы әйелімен ажырасады, ол әйеліне қызмет ететін Вибеке Крузе деген әйелді алды. Вибеке Крузе патшаға Кирстен Мунктің балаларына қатал бәсекелестер болатын жаңа ұрпақ әкелгенімен, Леонора Кристина әкесімен қарым-қатынасын сақтап қалған көрінеді. Леонора Кристинаның үйленуі IV Кристианның өзінің династиясының билігін нығайту стратегиясының бір бөлігі болды. 1448 жылдан бастап Ольденбургтер әулеті Данияның әкесі мен ұлынан қалған билік әулеті болды. Мұрагерлік монархтар де-факто болса да, 1660 жылға дейін әрбір мұрагер тек Ригсрэд сайлағаннан кейін ғана де-юре король болды. Патша қайтыс болғаннан кейін, бұл орган патшалық билікке жаңа шектеулер енгізеді, тек қана құқықтар мен артықшылықтарды беру үшін тағайындалған адамның таққа отырғанын ратификациялайды. Дәстүр бойынша, патшаның әулеті мүшелеріне оның азаматтарымен некелесуге рұқсат бермеу арқылы, патшаның бейтараптығын және абыройының жоғарылығын сақтады, ал ханшайымдар шетелдік одақтарға қалдырылды. Бірақ Леонора Кристина мен оның әпке-қарындастарының морганаттық мәртебесі оларды мемлекеттің пайдалы үй құралдары етті, сондықтан Кристиан IV күшті немесе болашақ ақсүйектердің адалдығын байлауға тырысты. Алты рет некелесу ұйымдастырылды. Осылайша, 1636 жылы он бес жасар Леонора Кристина, ол тоғыз жасынан бері қалысқан канцлер Якоб Ульфельдттің ұлы, отыз жасар Корфиц Ульфельдтке тұрмысқа шықты. Неке Ульфельдттің патшаға деген адалдығын қамтамасыз ете алмағанымен, жас графиня күйеуіне тіпті өлімнен кейін де адал болып қалатын, онымен бірге немесе артынан еріп, оның барлық жаман оқиғаларына еріп, тіпті өз бостандығын сатып алу үшін де ол туралы өлімнен кейін жаман сөз айтудан бас тартты.

Саяхаттар мен оқиғалар

Ол өзінің атақ-даңқы мен алғашқы табыстарына, ел ішінде де, шетелде де қатысты. Ол Егесков, Хиршхолм Уруп, Градлиц және Германциц иеліктерін иеленді. 1641 жылы оны Рим императоры Фердинанд III граф (Рейхсграф) етіп тағайындады. 1640-жылдардың басым бөлігінде күйеуінің билігі мен дәрежесі өсті және ол көптеген жағынан королевасы жоқ даниялық соттың бірінші ханымы болды. Оның Ульфельдтпен некеде болуы, кем дегенде, оның әпкелерінің некелерімен салыстырғанда, бақытты болған сияқты. 1648 жылы оның туғаннан туған ағасы таққа отырғанда, жұптың жағдайы күйеуінің Фридрих III-ге және әсіресе оның патшайымы, Брансвик Люнбургтің София Амалияға деген наразылықпен қауіпке ұшырады, ол енді Леонора Кристинаның аяусыз жауы болды. Бұл жағдайды Леонораның соттағы жетекші позициясынан бас тарта алмауы және патшайымды ашуға салған кейбір қылықтары себеп болуы мүмкін. Ол 1651 жылы Ульфельдттің ұятқа қалуынан кейін (ол патша отбасын уландыру туралы сөз тарады) оны Амстердам мен Стокгольмге ертіп барды. Олар қашып жүрген қасқырлар сияқты қашып жүрді. Кейде ол бірнеше апта бойы еркек кейпіне еніп, бірде қарулы даниялық қуғыншылардан тұтқындалудан, екіншіде қызға ғашық бармединнің қолдарынан қашып құтылудан аулақ болды, соңғысы қашып құтылудың қиынырақ екенін дәлелдеді. Оның үндеуінен ол Ульфельдтпен жер аударылу мен экспедицияларды бөлісті, ал ол бірнеше жыл бойы Данияның жауларымен интригалар жасады, Копенгагенге билікте оралуға немесе билікті ұстағандарды қорлатуға үміттенді. Ол Швецияда сатқындық қызметі үшін Солвесборг графына тағайындалған болса да, екі рет сатқындық жасағаны анықталып, 1659 жылы түрмеге жабылды. Әйелі оны көпшілік алдында қорғады. Олар Копенгагенге бөлек қашып кетті, ол дереу тұтқындалды, ал ол Борнхольм аралындағы Хаммершус замогында қатаң түрмеде болды, 1660-1661 жылдары, олар өздерінің мүлкінің көп бөлігін сатып алу арқылы өздерін құтқарып алды. Ульфельдт қайтадан даниялықтармен сатқындық үшін іздестіріліп жатқанда, Леонора Кристина Англияға барып, күйеуі жер аударылған кезде берген ақшасын король Карл II-ден қайтаруды сұрады. Патша өз қарызынан құтылу үшін графшаны (оның туысы) өз үстеліне шақырды, содан кейін оны Англиядан кетуге кетіп бара жатқан кемесінде тұтқындады, содан кейін оны 1663 жылы Данияға тапсырды.

Түрмеге қамау

Ол күзет камерасына алынып, сот қызметкерлері үш рет тергеді, бірақ күйеуінің қылмысына куәлік беруден немесе оның отбасының жерін тастап, өз бостандығына қол қоюдан бас тартты. Ақырында ол Ульфельдт босатылатындығы туралы уәде бойынша тәркілеуге келісті. Бірақ әйелін сатқан, оны соттаған, оны өлтіруге және балаларының жер аударылуына бұйрық шығарған. Ол тағы да қашып, балаларына шетелде қосылды, бірақ оған бұл туралы айтылмаған және ол өртелген кезде көруге мәжбүр болды. Ол күйеуін қайтадан көрмейтін болды, ал күйеуінің өлмес бұрын оның бостандығын немесе онымен қайта қосылуын қалап жүргеніне ешқандай дәлел жоқ. Келесі жиырма екі жыл бойы ол Дания мемлекетінің күзетінде болды, ол айыптаусыз немесе сотсыз Копенгаген қамалының әйгілі Көк мұнарасында (Дания, Blåtårn) қамауда болды. Ол патшаның қызы үшін өте төменгі дәрежеде өмір сүрді, көп жылдар бойы барлық жайлылықтан айырылды. Осы жылдар ішінде ол үлкен стоицизм мен тапқырлықты көрсетті. Ол өзінің кішкентай, лас, кірпішпен толған камерасы туралы жазды. Ол өзіне берілген қант орамаларынан жазу үшін парақтарды біріктіруді және шам түтінін қасыққа түсіру арқылы құстың қауырсындарына сия жасауды үйренді. Баяу-ақ ол өзінің қиын жағдайына бейімделіп, кек алуды немесе өлімді аңсауды тоқтатты және қыңыр әзіл-сықақ сезімін дамытты. Ол өзінің жалғыз серігі болған жәндіктерді зерттейді, олардың инстинкттері туралы байқаулары мен болжамдарын жазады. Ол күйеуінің шетелде қайтыс болғанын естігенде, күйеуінің қуғыншыларынан құтқарылғанын көріп, қатты қуанып қалды. Оған рұқсат етілген аздаған қарым-қатынас да қорлық әкелді, тіпті қауіпті де болды. Мұнара күзетшісі мас болған кезде түнде оған барып, әдеттегі еді, және ол оның алға бір рет ғана сақталған, өйткені ол ортасында құшақтап ұйқыға кетті. Қызметшілер оның камерасын тазалап, сыртқы бөлмеден бақылап, оның сөзі мен ойын-сауығы туралы баяндамаларды патшайымға жіберді. Бірақ түрмеде жұмыс істейтін әйелдер қатал және намысты болу керек. Леонора Кристина бір қызметші қыздың қоқан-лоқысынан тек оны өз қолымен өлтіремін деп қорқытып қана құтылып қалды. Ол Фредерик III 1670 жылдың басында қайтыс болғаннан кейін ғана аздап қатал қарым-қатынас пен көбірек жайлылық алды. Жаңа патша Кристиан V өзінің министрлерін түрмедегі тұтқынды босатуға шешесінің келісімін сұрап жіберді. Бірақ, егер Леонора Кристинаның есебіне сенуге болса, жесір патша олардың өтінішін қатаң түрде қабылдамады. Бір күні кешке бір топ әйелдер оның инкогнито көңіл көтеруіне келгенде, ол бірін бірден таныды "Глюксбургтің леди Аугустасы", ол 1651 жылы маусымда Копенгагенде оның туысы Эрнест Гюнтермен, Шлезвиг Холштейн герцогы (Сондербург Аугустенбург) некеге тұрды. Ол басқалардың өзінің немере інісінің патшайымы, Гессен Кассельдің (немесе Гессен Кассельдің) Шарлотта Амалиясы және оның әпкесі Анна София, Саксонияның сайлау принсі Йохан Георгтың әйелі екенін анықтады. Олар оның жағдайын көргенде, қасіретке ұшыраған (оның ішінде Аугуста, Леонора Кристина кейінірек сұхбатты король жесіріне жеткізді деп сенді). Корольдің анасы, Гессен Кассельдің Ландгравины Хедвиг Германиядан келген кезінде оған жасырын сапармен келді және корольдің тұтқыны босатылсын деп, корольдің тұңғыш баласы ұл болса, патшамен ойнасты. Бірақ ханның анасы ханзаданың шомылдыру рәсімінен өтіп, сонда келгенде, егер Фридрих өз уәдесін орындамаса, ол ордадан бірден кететінін айтты. Жесірлер патшаның алдында айтысып, бірақ көк мұнараның қақпалары жабық қалды. Ақырында король Леонора Кристинаны мұнарадағы кеңірек бөлмелерге көшіріп, Копенгагеннің суығына қарсы пеш орнатқан және оның терезесін ашуға бұйрық берді. Королева өзінің жібек құрттарын қарызға берді, оларды Леонора Кристина ақырында "Леонораның байлаулары босатылсын" деген өтініш жібекпен кестеленген табутта қайтарып берді. Енді оған қалам мен қағаз берілді және немере інісінен екі жүз ригсдалер сыйлық алды, оның көпшілігі шетелдік кітаптарға жұмсалатын болды. Осы кезде ол балалары бір күні оның сөздерін оқиды деген ниетпен шын жүректен жазуға кірісті. 1685 жылы ақпанда патшайымның жесір қызы София Амалия қайтыс болды. 1685 жылы 19 мамыр күні таңертең Леонора Кристинаны босату туралы канцлер Фредерик фон Ахфельдт (оны бауырласты Тауэрге ертіп келген адам) патша бұйрығы шығарғанын білдірді. Бірақ ол күзетшінің камераның кілтін ашу ұсынысынан бас тартты, бірақ сол күні түнгі сағат 10-да патшайыммен соңғы жеке аудие�...

Әдеби еңбектері

Түрмеде отырған кезінде және одан кейін он екі жыл өмір сүрген кезінде ол өзін әйгілі еткен "Жаммерс Минде" (сөзбе-сөз "Жүктеме есімі") кітабын жазды, бірақ ол тек 1869 жылы жарық көрді. Қазір 17-ғасырлық дания әдебиетінің классигі ретінде танылған бұл шығармада оның түрмеде болған жылдары егжей-тегжейлі және жан-жақты қарастырылып, оның дағдарыстары, қарама-қарсылықтары, қорлықтары, өзін-өзі тәртіпке келтіруі, өсіп келе жатқан діни сенім мен тыныштығы, сондай-ақ оның бастан кешкен немесе жеңген қиындықтары туралы сипатталады. Ол сондай-ақ француз тілінде өзінің бақытты жастық шағы туралы жазба жазды, Ла Lettre à Отто Сперлинг (Отто Сперлингке хат), 1673 жылы аяқталып, Тауерден жасырын түрде әкетілді. Ол қиындыққа төзуге күш іздеп, қиындыққа тап болған әйелдер туралы әңгімелерден аударма жасады. 1683 жылы жазылған "Гелтиндерс Прайд" (Геройлерді мадақтау) - өмірбаяндық эскиздердің жинағы, олардың күресі тарихқа елеулі әсерін тигізген әйелдердің батылдық пен төзімділіктің әртүрлі түрлерін сипаттайды. Осы процесте ол кейінірек әдеби және саяси сыншылардың көзқарасы бойынша протофеминистке айналды. Леонора Кристинаның тағдыры, әсіресе оның естеліктері оны Скандинавияның ұлттық мәдени қаһарманы етті. Кейде ол қасиетті адам ретінде суреттелген, ақындар да, прелаттар да оны идеалды даниялық әйел ретінде атап көрсеткен: адал, шыдамды, табанды және тапқыр. Кристиан Зартманн (18431917) өзінің тарихын 18 монументалды картиналар сериясында еске алды, олардың біріншісі 1871 жылы көрсетілді. Бұл суреттер 1890 жылы басылып шыққан кітапқа иллюстрация ретінде шығарылды, ал 1907 жылы жеке басылым ретінде шығарылды. Тек жақында ғана скептиктер графшаның тұлғасының басқа да аспектілеріне назар аударды: менмендік, өсектемеушілік, лайық емес күйеуіне соқыр берілгендік және өзін-өзі шомылу мен өзін-өзі кешіруге деген бейімділіктің әдеби түрін алғандай көрінетін шыншыл емес ақыл-ойы, оны ешқашан жағымсыз жарыққа түсірмейді. Осы кемшіліктерге қарамастан, көк мұнара тұтқынының аңызы - күшті әйелдің құлдырауы және оның үмітсіздігінен одан да үлкен ақыл-ой мен рухани күшке көтерілуі, Реформация кезеңіндегі Еуропаның аясында айтылғандай - суретшілер мен діндарларға, сондай-ақ тарихшыларға, патриоттарға және феминисттерге өте әсерлі, тіпті шабыттандырады.