Швеция патшайымы Ульрика Элеонора және оның өмірі

Кіріспе

Швеция патшайымы 1680-1693 жылдар аралығында, оның қызы.

Данияның Ульрика Элеонорасы (11 қыркүйек 1656 – 26 шілде 1693) король Карл XI-нің әйелі ретінде Швеция патшайымы болды. Ол жомарттығы мен қайырымдылығымен әрі жиі құрметке ие болды. Ульрика есімі – бұл атаудың даниялық түрі; швед тілінде оны болашақ патшайым қызынан ажырату үшін Ульрика Элеонора ден эльдра (ағылшын тілінде: Ulrica Eleanor the Elder) деп атайды.

Патшашалық өмір

Ульрика Элеонора 1680 жылдың 4 мамырында Швецияның Хельсингборг қаласына келді, онда оны канондық салют, жесір патшайым, шведтік сарай және жергілікті аристократия күтіп алды. Екі күннен кейін ол 1680 жылдың 6 мамырында Скотторп сарайында Чарльзбен кездесіп, үйленді. Той асығыс және салыстырмалы түрде қарапайым болды, оған сарайдың шағын тобы қатысты. Бұның себебі король Франциямен қарым-қатынасы шиеленіскендіктен француз елшісі Фёкьердің қатысуын болдырмақшы болды, және бұл рәсімнің уақыты мен орны елшіге қатысу мүмкін болмайтынша құпия сақталса ғана мүмкін еді. Салтанатты рәсім ресми түрде Хальмстадта өтуі керек еді, ал Ульрика Элеонора сол жаққа бара жатқанда Скотторпта тек түнеуі керек еді, бірақ ол келгенде дереу үйленді. 1680 жылдың 25 қарашасында Стокгольмдегі Сторкирканда патшайым болып тағайындалды. Бастапқыда Карл XI оның сыртқы келбетіне көңілі толмады және Йохан Гилленштиернадан одан да әдемі жұбай таңдап алмаса болмайтынын сұрады, оған: "Сіздің мәртебеңіз оның ішінде періште бар екенін көресіз" деп жауап берді. Ульрика Элеонора діндар, шыдамды, жұмсақ және қайырымды, орташа сұлу және қарапайым қадір-қасиетті деп сипатталды. Ол халық арасында зор құлшыныспен қарсы алынды, өйткені ол үміт пен тұрақты бейбітшіліктің символы ретінде көрінді. Оның танымалдылығы жеке еңбегімен артты. Стокгольмге келгенге дейін, оның астанаға ресми кіруін және таққа отыруын күтіп, қала сыртындағы патшалық резиденцияларда біраз уақыт өткізген кезде ол батылдығымен жағымды әсер қалдырды. "Каролус" кемесі Меларенде Кепинг пен Кунгсор аралығында жүріп, жартасқа соғылып, суға батуға жаздады. Осы кезде ол: "Тыныста, айқайлама! Егер біз өлеміз десек, бұл Алланың еркі, Алланың еркі болсын!" деді. Ульрика Элеонора да Даниядан ештеңе қажет емес екенін және оны күйеуі мен оның министрлері қамтамасыз ететінін айтып, Данияға барлық даниялық серіктерін дереу жіберіп, тез танымал болды. Карл XI оған жеке сарайын және оның жесірінен үлкен жәрдемақы берді. Данияның жеке мүдделерін қорғау үшін жіберілген елшісі Йенс Юэль оның өзіне пайдалы кез келген нәрседен бас тартуға деген шешімділігіне наразылық білдірді. Ол жеке сарайының берілуін қабылдады, бірақ ол тек патшаның үй шаруашылығымен бөлісуге қуаныш сезінетінін айтты, бірақ ол өзінің экономикасын бақылау құқығынан бас тарды және өзінің жесірін басқаруды монархтың лауазымды тұлғаларына тапсыруды бастады. Юэль оның мойынсұнушылықты көрсетуге деген құштарлығы тым басым екенін және ол өзінің тәуелсіздігіне құқығын жоғалтып жатқанын айтып наразылық білдіргенде, ол былай деп жауап берді: "Мен дұрыс және лайықты нәрседен басқа ештеңе қаламаймын, сондықтан король мен оның лауазымды тұлғалары өз атына зиян келтірмей, мен сұрағаннан ешқашан бас тарта алмайды. Сонымен қатар, менің бұл кешірімділігім Даниямен болашақ келіссөздерді жеңілдетеді деп үміттенемін", және Юэль оған қарсылық білдіре алмады. Патша сарайында Ульрика Элеонора қайын енесінің көлеңкесінде қалды. Дания мен Норвегия арасындағы сенімсіздік Скания соғысынан туғандықтан жалғаса берген кезде, Хедвиг Элеонора мен Швеция үкіметі ұлының даниялық ханшайымға үйлену идеясын қабылдамады. Неке бақытты болғанмен, Карл XI анасын әйелінен жоғары қоя берді. Ульрика Элеонораның енесі ханшайымдық орнын енесіне ешқашан толыққанды берген жоқ. Ульрика Элеонора Хельсингборгқа келгенде, қайын енесі оған порттан кетіп бара жатқанда вагондағы ең көрнекті орынды ұсынды, бірақ Ульрика Элеонора ең қарапайым орынға отыруды талап етті. Осыдан кейін оның қайын енесі барлық жағдайларда ең алдыңғы орынды монополияға айналдырды, мысалы, король Карл XI-нің қасына үстел мен қабылдауларда және оның қасында жүріп, екінші орынды Ульрика Элеонораға қалдырды. Патшаның өзі, әкесіне әрқашан мойынсұнушылықпен және құрметпен қарауға дағдыланғандықтан, осыған бейімделді. Патша Ульрика Элеонораны әрқашан "Менің әйелім" деп, ал анасын "Патшайым" деп атады; ол бірінші кезекте анасына, екінші кезекте әйеліне құрмет көрсетті. Осыны ескеріп, шетелдік елшілер патша отбасына құрмет көрсету үшін әрдайым алдымен Хедвиг Элеонораға, содан кейін Ульрика Элеонораға баратын. Бұл пікірді Швеция мен Голштейн-Готторптың Дания мен Норвегияға қарсы одағын жақтаған және Данияда Ульрика Элеонораның анасы өзін енесінен жоғары қойғанын, сондай-ақ Хедвиг Элеонораның тек патшайым ғана емес, сонымен қатар бұрынғы регент екенін атап көрсету арқылы күшейтті. Бұл олардың арасында белгілі бір керісіншілік тудырды, бірақ ашық жанжал болған жоқ. Дегенмен, 1686 жылдың шілде айында Ульрика Элеонора Стокгольмді Карл XI елді аралап жүргенде тастап кетіп, Ұппсала қаласындағы Ұппсала сарайында патшалық балалармен және өзінің сарайымен тұруға көшті, бұл тек жазға ғана екенін айтты. Шын мәнінде, бұл оның күйеуі мен енесі арасындағы қарым-қатынасқа наразылығынан туды. Осы аралықта күйеуі анасымен бірге елді аралап сапар шекті. Тамыз айында олар оны зиярат етіп, Стокгольмге қайтуға көндіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. Қыркүйек айында енесі жеке келіп, ол ақыры қайтып келді. Кейін сол жылы ол епископ Самуэль Вираэниусқа хабарласып, одан корольге ол қандай қателіктер жасағанын ресми түрде айтуын сұрады. Бұл жанжал туралы ештеңе белгілі емес, бірақ Ульрика Элеонора енесінің мәртебесі өзінен жоғары екенін қабылдады, бірақ оның сарай қызметкерлері де енесінің сарай қызметкерлерінен төмен тұрғанын ұнатпады. Оның күйеуі мен балаларымен жеке отбасылық өмірі бақытты болды: күйеуі оған ешқашан адалсыздық жасаған жоқ. 1697 жылы өлім төсегінде ол анасына өзінің әйелі өлгеннен кейін бақытты болмағанын айтты. Өмірінде ол енесімен жақсы қарым-қатынас орната алмады, бірде оны "Менің некемнің шайтаны" деп атады. Оның нашар денсаулығы және көптеген жүктіліктері оны көптеген ресми шараларға қатысудан жиі алды. 1688 жылы ол Даниядағы отбасына баруды жоспарлады, бірақ нашар денсаулығы оны осы ойдан бас тартуға мәжбүр етті. Жазғы резиденциясы Карлберг сарайында ол сарайдан алыс бақытты отбасылық өмірді өткізіп, сурет салуға қызығушылық танытты. Ол театр мен биге қызығушылық танытты және сарайдағы әуесқой театрдың демеушісі болды. 1683–84 жылдардың қысында әйелдерден құралған топ сарайда Расиннің "Ифигения" пьесасының шведтік премьерасын оның сұрауымен қойды. Пьесада Йоханна Элеонора Де ла Гарди Ифигения рөлінде, Амалия Кёнигсмарк Ахилл рөлінде, Аврора Кёнигсмарк Клитемнестра рөлінде, Августа Врангель Агамемнон рөлінде және Эбба Мария Де ла Гарди Эрифиле рөлінде ойнады. Бұл Швециядағы әйелдерден құралған актерлік құрамның алғашқы қойылымы және француз классицизмінің енгізілуі ретінде маңызды оқиға саналады. Көрінетін болса, Ульрика Элеонораның өзі де қатысуға ниеттенген, бірақ жүктілігі оған мүмкіндік бермеді. Оның жақын достарының шеңберіне оның жеке құдай қызметшісі Йохан Карлберг, оның киім-кешек сақтаушысы графиня Мария Элизабет Стенбок, оның даниялық күтімшісі София Амалия Маршаль және Анна Мария Клодт кірді. Ол сонымен қатар Голштейн-Готторп герцогі мен герцогинясының, оның туыстарының келуіне де қуанды. Ульрика Элеонора Карл XI-нің саясатына ешқандай ықпал етпеді, ол әйелімен емес, анасымен мемлекеттік мәселелерді талқылауды жөн көрді. Бірде ол ...

Ulrika Eleonora arrived in Helsingborg in Sweden on 4 May 1680, where she was welcomed by canon salutation, the Queen Dowager, the Swedish court and the local aristocracy. Two days later she met and married Charles at Skottorp Manor on 6 May 1680. The wedding was hasty and a relatively simple affair in the presence of a small circle of courtiers. The reasoning for this was that the King, who was at that time in a tense relationship with France, wished to avoid the presence of the French ambassador Feuqiéres, and could do so only if the time and place of the ceremony could be kept secret long enough for it to be impossible for the ambassador to attend. The ceremony was to officially take place in Halmstad, and Ulrika Eleonora was only to spend the night at Skottorp on her way there, but when she arrived she was hastily married instead. On 25 November 1680 she was crowned Queen at Storkyrkan in Stockholm. Initially, Charles XI was disappointed in her appearance and asked Johan Gyllenstierna if he could not have been chosen a more beautiful consort, upon which he was given the reply: "Your Majesty will see, that within her there is an angel". Ulrika Eleonora was described as religious, patient, mild and charitable, moderately beautiful and with a simple dignity. She was received with enthusiasm among the public, because she was seen as a hope and a symbol of lasting peace. Her popularity was increased by her personal merits. She made a favorable impression of courage before her arrival to Stockholm, when spent some time in the royal residences outside of the city awaiting her official enter in the capital and the coronation. Traveling on Mälaren between Köping and Kungsör, the boat Carolus hit a rock and almost sunk. On this occasion, she calmed the panic by saying: "Be still, do not cry out so! If we shall die, it will be the will of God, and God's will be done!" Ulrika Eleonora also quickly made herself popular by immediately dispatching almost her entire Danish entourage back to Denmark, stating that she no longer needed anything from Denmark and that her spouse and his ministers would provide for her. Charles XI had provided her with her own court and a large allowance from her dower estates. The Danish ambassador Jens Juel, who had been sent to secure her personal interests, protested against her insistence to refuse anything which could be to her advantage. She did accept being given her own court, though she commented that she would have been happy to merely share the household of the King, but she herself took the initiative of giving up the right to control her own economy, and giving up the administration of her dower to the officials of the monarch. When Juel protested that she went much too far in her eagerness to show herself submissive, and that she was giving away her own right to independence, she answered: "As I wish for nothing else than what is right and proper, the King and his officials would never be able to refuse what I ask of them without damaging their own name. Furthermore I hope that this indulgence of mine would ease the further negotiations with Denmark", and to this Juel could not protest. At the royal court, Ulrika Eleonora was placed in the shadow of her mother in law. While distrust between Denmark Norway and Sweden caused by the Scanian War lingered, Hedvig Eleonora and the government of Sweden were not receptive to the son's idea to marry a Danish princess. Though his marriage was described as happy, Charles XI continued to place his mother before his wife. The mother in law of Ulrika Eleonora never quite surrendered the position of queen to her daughter in law. Upon the arrival of Ulrika Eleonora in Helsingborg, her mother in law offered her the most prominent place in the carriage on their departure from the harbor, but Ulrika Eleonora had instead insisted upon taking the most humble place. After this, her mother in law continued to monopolize the foremost place in rank at all occasions, such as placing herself by the side of King Charles XI at the table and receptions, and walking by his side in procession, leaving the second best place to Ulrika Eleonora. The King himself, being accustomed always to treat his mother with obedience and respect, adjusted himself to this. The King always referred to Ulrika Eleonora as "My Wife" and to his mother as "The Queen"; he paid his respect to his mother first and to his wife secondly. Mindful of this, the foreign ambassadors always visited Hedvig Eleonora first, and then Ulrika Eleonora when paying their respects to the royal family. This was nurtured by the circles at court who favored the alliance between Sweden and Holstein Gottorp against Denmark Norway, and pointed to the fact that in Denmark, the mother of Ulrika Eleonora, also placed herself before that of her daughter in law, and also that Hedvig Eleonora was not only Queen Dowager but also formerly regent. This created some tension between her and her mother in law, but there was never an open conflict. However, in July 1686, Ulrika Eleonora left Stockholm when Charles XI was visiting the country, and took upon residence at the Uppsala Castle in Uppsala with the royal children and her own court, stating that she would be there not only for the summer. The reason was in fact to have been her displeasure over the relationship between her husband and mother in law. Meanwhile, her husband traveled around the country with his mother. In August, they visited her and unsuccessfully tried to convince her to return to Stockholm. After a visit by her mother in law alone in September, she finally returned. Later that year, she contacted the bishop Samuel Wiraenius and asked him to act as a mediator, and to make the King state officially what mistakes she could have made. Nothing more is known about this conflict, however, Ulrika Eleonora did accept that the rank of her mother in law was placed before her, but stated that she disliked that this meant that also her courtiers were ranked beneath those of her mother in law. Her private family life with her spouse and children were described as happy: her consort was never unfaithful to her. Upon his own deathbed in 1697, he told his mother that he had not been happy since his wife died. During her lifetime, Ulrika Eleonora never developed good terms with her mother in law, whom she once referred to as "The Devil of my marriage". Her frail health and her many pregnancies often prevented her from participating in representation. In 1688, she had plans to visit her family in Denmark, but her weak health forced her to abandon the idea. At the summer residence Karlberg Palace, she enjoyed a happy family life away from the court and developed an interest in painting. She was interested in theater and dance and acted as patron of the amateur theatre at court. In the winter of 1683–84, a group of female courtiers performed the Swedish premier of Iphigénie by Racine at court upon her request. In the play, Johanna Eleonora De la Gardie acted in the part of Iphigenie, Amalia Königsmarck as Achilles, Aurora Königsmarck as Clitemnestre, Augusta Wrangel as Agamemnon, and Ebba Maria De la Gardie as Eriphile. This is regarded as a significant event as the first play performed by an all female cast in Sweden, and as the introduction of French Classicism in Sweden. Apparently, Ulrika Eleonora herself had originally wished to participate, but her pregnancy at the time had made it impossible. Her personal circle of intimate friends are counted as her personal confessor Johan Carlberg, her Mistress of the Robes countess Maria Elisabeth Stenbock, her Danish lady in waiting Sophia Amalia Marschalk and Anna Maria Clodt. She also enjoined the visits of her brother in law and sister the duke and duchess of Holstein Gottorp. Ulrika Eleonora had no political influence over Charles XI, who preferred to discuss the affairs of state with his mother rather than with his spouse. She once tried to exercise some political influence over Charles XI. During the Great Reduction to the crown of counties, baronies and large lordships from the nobility (most of them richly given away by Queen Christina), she tried to speak on the behalf of the people whose property was confiscated by the crown. But the king simply told her that the reason he had married her was not because he wanted her political advice. Instead, she helped people whose property had been confiscated by secretly compensating them economically from her own budget. A common method she used was to buy the jewels and other objects sold by the impoverished nobles, and then give it back to them or their relatives. Charles XI's confidence in her grew over time: in 1690, he named her future Regent, should his son succeed him being still a minor. Ulrika Eleonora is most known for her great activity within charity. She founded a large number of charitable institutions, which were administered by Sophia Amalia Marschalk. Ulrika Eleonora is known to occasionally have pawned her own possessions to finance her charitable projects. Her best known projects were the Tapetskolan vid Karlberg, a tapestry school at Karlberg Palace founded in 1688, where orphan girls were educated in tapestry manufacturing by three unmarried Finnish noblewomen under the leadership of Anna Maria Schmilau; the Drottninghuset ('Queen's House'), a home for poor widows in Stockholm founded in 1686, and a poor house at Kungsholmen. She financed cereal and help to be distributed to areas suffering from failed crops and starvation, such as Finland in 1687, Estonia in 1688, Dalarna in 1691, and Ingria. She also paid the medical bills for a large number of people in Stockholm. In 1682, she assigned Johan von Hoorn and Urban Hjärne to organize the midwifery and scientific obstetrics profession in Sweden, but she died before the work could be completed: however, Johan von Hoorn did publish the first book on the subject of obstetrics in 1697 assisted by her own midwife, Catarina Wentin, who also practiced among the poor of the capital with her blessing. She supported a large number of people by regular allowances from her personal budget, such as invalid soldiers and their spouses and converts to Protestantism from Judaism, Islam and Catholicism, especially female converts. Among them were also French Huguenots. In 1693, 17,000 people were supported by her.

Өлім

1690 жылы бала туғаннан әлсіреген Ульрика Элеонора белгісіз ауруға шалдықты, ол өлімге алып келуі мүмкін еді және осы кезден бастап апталар бойы төсекке жатты. Дәрігерлер оған Германиядағы жылу су ванналарына баруды кеңес берді. Бұл мақсатқа қаржы бөлінді, бірақ ол Швецияда да, Германияда да Құдайдың қолында екенін айтып, ақшаны қайырымдылыққа жұмсады. Патша Ульрика Элеонораға Карлсберг сарайында, міндеттеріне қарай жеке күтім жасады. Ол 1692–93 жылдардың қысын төсекке жатып өткізгеннен кейін, 1693 жылдың 26 шілдесінде Карлберг сарайында қайтыс болды. Өлім төсегінде ол балаларына: «Мақтанқор болмаңдар, жоғары мәртебеңді басқаларға көмектесудің жолы деп біліңдер, жағымпаздықтан және мақтандықтанудан сақтаныңдар, ешқашан қаңқу тыңдамаңдар, егер естісеңдер, қаңқу таратқан адамды шақырып, оның түсіндірмесін тыңдаңдар және оны шындық деп санаңдар», – деді. Ол күйеуінен кемсітуден зардап шеккендерге мейірімділік көрсетуін өтінді: өлім төсегінде ол оған кемсітуден зардап шеккен көптеген адамдардың есімдерін айтып, әр сөйлемді «Маған осылай уәде бересің?» деген сөздермен аяқтады. Ол сондай-ақ қарапайым жерлеу рәсімін өткізуді және оған бөлінген қаржыны кедейлерге беруді сұрады. Өлім төсегінде Карл XI: «Мен мұнда жүрегімнің жартысын қалдырамын», – деген екен. Оның қайтысымен графша Де ла Гарди: «Менің ойымша, Ең Көктем патшайымындай қайғыға батқан ешбір патшайым болған емес. Барлығы бірінен соң бірі жылап, аза тұрып, қара киім киген, сондықтан бүкіл қалада қара мата табу мүмкін емес», – деді. Ульрика Элеонора тарихқа қасиетті әйел ретінде енді, Франс Фердинанд Карлсонның сөздерімен бекітілді: «Мұндай мейірімді жаратылыс сияқты таққа отырған адамды сирек кездестіруге болады. Ол тек өзінен басқалар туралы ойлады». Оның қайтысынан кейін патша қызбаға шалдығып, екі аптадан кейін ғана халыққа араласты. Себебі қандай болса да, графша Стенбок патшайымнан кейін бірнеше аптадан соң қайтыс болды және капитан Стормкранц өзі айтқан оқиғадан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Карл XI оның қарапайым жерлеу рәсіміне деген тілегін орындамады. Бірақ ол оның құнына тең соманы кедейлерге берді. Ол патша сарайында екі жыл аза тұруды жариялады, ал 1695 жылы бұл кезең аяқталғанда, үңілуге бақылай алмады. Оның денесі корольдің Карлсберг сарайындағы Lit de parade-де бірнеше ай сақталды, содан кейін 1693 жылдың күзінде Риддархолм шіркеуіне жерленді.

In 1690, weakened by childbirths, Ulrika Eleonora was affected by a non diagnosed illness, which was deemed to be mortal and often confined her to weeks in bed from this point on. The doctors recommended her to travel to the hot baths in Germany. Funds were set aside for this purpose, but she stated that she was as much in God's hand in Sweden as in Germany, and used the money for her charity instead. The King cared for Ulrika Eleonora personally at Karlsberg Palace as far as his duties permitted. She died at Karlberg Palace 26 July 1693, after having spent the winter of 1692–93 in bed. Upon her death bed, she asked her children not to be haughty but to consider their high position as a way of helping others; to avoid flattery and pride; never to listen to gossip and, should they hear it, call upon the slandered party, listen to their explanation and regard it to be the truth. She asked her spouse to show mercy to the victims of the reduction: upon her deathbed, she recounted the names of many of the individual victims of the reduction for him, and asked for him to show mercy, each time ending the sentence with the words: "You will promise me thus?" She also asked for a simple funeral, and to give the funds set aside for it to the poor. At her deathbed, Charles XI reportedly said: "Here I leave half of my heart". At her death, Countess De la Gardie remarked: "I do not believe any royal to have been so mourned as Her Majesty. Here there are unanimous crying and wimping, and everyone dresses in mourning, so that in the entire city, there are no more black cloth to be bought". Ulrika Eleonora has in history been given a saintly reputation, exemplified by the words of Frans Ferdinand Carlson: "Seldom has a more lovable creature been placed upon a throne. She thought of everyone but herself". After her death the King took ill with a fever and it took almost two weeks before he was amongst the people again. Whatever the explanation, it is true that countess Stenbock died of her illness a couple of weeks after the queen, and that captain Stormcrantz also did so shortly after the event he claimed took place. Charles XI did not respect her wish of a simple funeral. However, he paid the equal amount of its costs to the poor. He announced for two years of mourning for the royal court, and when the period was finished in 1695, he refused to marry despite pressure to do so. Her body was kept on Lit de parade in Karlsberg Palace for several months by the King until she was buried in the fall of 1693 in Riddarholm Church.

Тақырыбы

Хедвиг София Августа (26 маусым 1681 – 22 желтоқсан 1708); 12 мамыр 1698 жылы Холштейн-Готторп герцогы Фредерик IV-ке үйленді. Чарльз (17 маусым 1682 – 30 қараша 1718); 36 жасында, үйленбеген және баласыз қайтыс болды. Густав (14 маусым 1683 – 26 сәуір 1685); бала кезінде қайтыс болды. Ульрик (2 тамыз 1684 – 8 маусым 1685); нәресте кезінде қайтыс болды. Фредерик (7 қазан 1685 – 22 қазан 1685); бала кезінде қайтыс болды. Карл Густав (27 желтоқсан 1686 – 13 ақпан 1687); нәресте кезінде қайтыс болды. Ульрика Элеонора (23 қаңтар 1688 – 24 қараша 1741); 24 наурыз 1715 жылы Гессен-Кассель принці Фредерикке үйленді. 53 жасында баласыз қайтыс болды.