Кіріспе

1568-1583 жылдар аралығында Швеция патшайымы Екатерина Ягеллон (Katarzyna Jagiellonka; Katarina Jagellonica, литва тілінде Kotryna Jogailaitė; 1 қараша 1526 – 16 қыркүйек 1583) – Польша-Литва одағының ханшайымы және 1569 жылдан бастап король Иоанн III-нің әйелі ретінде Швеция патшайымы болды. Екатерина күйеуі билік еткен жылдары мемлекеттік істерге зор ықпал етті. Ол Швецияда Контрреформацияны енгізу үшін папамен келіссөздер жүргізді. Ол Польша (1587–1632) және Швеция (1592–1599) корольдері болған Зигмундтың анасы еді.

Ерте өмір

Екатерина Ягеллон Польша-Литва одақтастығының королі I Сигизмунд және оның әйелі Миландық Бона Сфорцаның кіші қызы ретінде Краковта дүниеге келді. Катеринаға итальяндық ұстаздар жақсы білім берді: оны латын, неміс және итальян тілдерінде оқуға, жазуға және сөйлеуге үйретті, сондай-ақ әңгімелесуге, атпен жүруге, билеуге, ән айтуға және бірнеше музыкалық аспапта ойнауға дағдыландырды. 1548 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол және оның тұрмысқа шықпаған әпкелері Анна мен София анасымен бірге Мазовияға көшіп кетті. 1556 жылы әпкесі София Германияға үйленіп кеткенде, ал анасы Италияға аттанғанда, Екатерина мен оның әпкесі Аннаны Польшаның ағасы Сигизмунд II Август Литвада патшалық беделін сақтау үшін Вильнюс сарайына көшірді. Олардың Вильнюстегі өмірі бақытты болды, олар итальяндық Ренессанс әсерімен күшті ықпал еткен сарайда және сотында өмір сүрді: Екатерина мен Аннаға жеке шаңырақтарын құруға және аристократиямен араласуға рұқсат берілді. Екатерина көтеріліс кезінде Вадстенада болды. Эрик XIV-ке қарсы ақсүйектерді наразылыққа итермелеген тағы бір себеп – Эриктің қарапайым Карин Мунсдоттерге үйленуі болды, оны ақсүйектер өте қорлаушылық деп санады. Екатерина көтерілісте белгілі бір рөл атқарды: ол Эрикке қарсы болған және ақсүйектер арасында беделді болған Эбба Лилиехёкпен дос болды, сондай-ақ Понтус Де ла Гарди оған жүгініп, шешілмейтін Джонды патшаға қарсы көтеріліске қатысуға көндіруді өтінді, оның себебі – патшаның ұятты үйленуі. Тағы бір маңызды мәселе – оның ұлы Зигизмундтың Польша тағына құқығы еді. Ол екі баласын да католик дінінде тәрбиеледі, бұл Зигизмундты Польша монархы ретінде қабылдауға жағдай жасады. 1572 жылы баласыз дүниеден өткен ағасы Зигизмунд II Август қайтыс болғаннан кейін, ол ұлының өзі арқылы Польша тағына құқығы бар деп есептеді. Алайда, 1569 жылдан бастап Польша сайлаулы монархияға айналды. Бұл мәселе оның халықаралық аренада да беделін арттырды. 1582 жылы ол бұрынғы патшайым Карин Мунсдоттерді қабылдады және оның тәркіленген әшекейлерін қайтарып берді.

Сфорца мұрасы

Екатерина мен Иоанн III екеуі де Италиядағы анасынан қалған Сфорца мұрасының өз үлесіне иелік етуге құштар еді. Екатерина патшаның Римде өзінің мүдделерін қорғау үшін Петрус Розин мен Тюре Бильке деген жеке елшілері болды. Папа куриясы оларға осы мәселеде көмектесуге дайын еді, бірақ оның мұрасы Испанияға тиесілі Неаполь Корольдігінде орналасқандықтан, папаға бұл мүмкін болмады. Польшада патша Стивен Батори билік құрған кезде Швеция мен Польша арасындағы қарым-қатынас Екатеринаның Швециядағы билік позициясына әсер етіп, оны қиын жағдайға түсірді. 1578-79 және 1579-80 жылдары ол папа елшісі Антонио Посевиноны қабылдады. Оған Екатеринаға Сфорца мұрасын беру, Польша мен Швеция арасында делдалдық жасау және Иоанн III-ді дінге көндіру міндеті жүктелген еді. Ол барлық міндетін орындаудан сәтсіз аяқталды. Дегенмен, ол Римде күмәнді болған патшалық жұптың некесін растады, себебі католик пен протестант арасындағы неке жарамды деп тану үшін Римнен рұхсат алу қажет болған. 1582 жылы Екатерина поляк елшісі Аламаниді қабылдап, Иоаннды Польшамен бейбітшілікке келісуге көндіре алмайтынын түсіндірді. Келесі кездесуде ол елшіні балалары Зигизмунд пен Аннаның куәлігінде қабылдады және Польша оның мүдделерін сирек ескергенін айтты. Екатерина өсиет бойынша Трансильвания билеушісі, туысы Иоанн Сигизмунд Запольяның мұрагерлерінің бірі болды.

Мұра

Екатеринадан басталган швед патшалық ұрпағына поляк-литвалық қан араласуы оның өлімінен кейін Еуропадағы дін соғыстары аясында үлкен шиеленіске әкелді. Оның ұлы Зигизмунд 1587 жылы Польша-Литва одақтастығының, ал 1592 жылы Швецияның тақтарына мұрагер болды, бірақ 1599 жылы тақтан түсірілмес бұрын соңғысын тек жеті жыл ғана басқарды. Зигизмунд және оның ұрпақтары католик патшалары ретінде келесі ғасырда протестант Швецияға талап етуді жалғастырды. Мұрагерлік дау бірнеше құрылысқа келтіретін соғыстардың басталуына себеп болды, ал 1650 жылдардағы шведтердің ірі шабуылы (Тұпан су деп аталады) Польша-Литва одақтастығын күйретуге жақындады. Польшаның швед тағына деген талаптары 1660 жылғы Олива шартында тоқтатылды. Екатерина Ягеллонның бейнесі 19 және 20 ғасырлардағы фин мәдениеті мен өнерінде қайта жанданды. Джон мен Екатерина Швеция патшалығының фин бөлігінде ұзақ уақыт тұрған жалғыз монархтар болды, ал олардың осы жерге деген ықыласы фин ұлтшылдарына шабыт берді. Екатеринаны замандастары арасында ұнатпауына себеп болған діни мәселелер сол кезде ескірген еді, ал оны мейірімді және адал патшайым ретінде бейнелеу дәстүрге айналды. Кейіннен әйгілі патшалық Дроттнингхольм сарайының (Патшайым аралы) алғашқы нұсқасы оның құрметіне салынды және оның атымен аталды.