Кіріспе

Түркия Республикасында бірнеше партияға рұқсат етілген кезең (1945 жылдан қазіргі уақытқа дейін) Түркия Республикасының көп партиялы кезеңі (Türkiye'de çok partili dönem) 1945 жылы басталды.

Прелюдиялар

1930 жылы Түркияда көппартиялы демократияға көшу үшін президент Мұстафа Кемал Ататүрктің Окиардан партия құруды сұрауынан кейін, Али Фетхи Окиар оппозициялық Либералды-республикалық партияны (Serbest Cumhuriyet Fırkası) құрды. Алайда, көп ұзамай оны Республикалық Халық партиясы (CHP) үкіметі жапты, өйткені Ататүрк партияның исламшыл элементтер әсерінен тым көп екенін анықтады.

1950-1960: ДП билікте

Ұлттық даму партиясын (Milli Kalkınma Partisi) Нури Демираг құрды. Келесі жылы Демократиялық партия құрылды және 1950 жылы сайланды. Бастапқыда өте танымал болған премьер-министр Аднан Мендерес бастаған үкімет исламның қоғамдық таралуына шектеулерді жеңілдетті және Маршалл жоспарының арқасында экономиканы өркендетті. Алайда онжылдықтың соңғы жартысында үкімет қарсы пікірлерді шектеу үшін цензура заңдарын енгізді, ал оны жоғары инфляция мен үлкен қарыз қинады. Үкімет саяси қарсыластарын басып тастау үшін әскерді де қолдануға тырысты. 1960 жылы әскери төңкеріс болып, Мендерес үкіметін жойды, көп ұзамай азаматтық әкімшілікке қайта оралды.

1960 жылғы төңкеріс

Әскер үкіметтің оны құрал ретінде пайдалануына қарсылық білдірді, ал 1960 жылы 27 мамырда генерал Джемаль Гюрсель президент Селал Баяр мен премьер-министр Мендересті әскери төңкеріс жүргізді. Мендерес екі министрмен бірге өлтірілді. 1961 жылдың қазан айында әскери хунта билікті азаматтық адамдарға қайтарып берді. 1960 жылғы төңкерістен кейін пайда болған саяси жүйе парламенттегі тұрақсыз үкімет коалицияларының сериясын туғызып, бөлініп-бөлініп тұрды.

1961-1980: Екінші республика

1965 жылы Сүлеймен Демирелдің "Әділет" партиясы абсолютті көпшілікке ие болды, ал 1969 жылы бұл көрсеткішті арттырды. Бірақ оң жақтағы "Әділет" партиясы мен сол жақтағы "ЖЭХП" партиясы арасында екі жаққа бөлінудің өсуі байқалады. 1969 жылы оңшыл Ұлттық қозғалыстың партиясын (МХП) НАТО-ның Түркиядағы әскери бөлімшесі Контр-Геррильяның мүшесі Алпарслан Тюркеш құрды. МХП-ның жастар ұйымдары "Сұр қасқырлар" деп аталды. 1971 жылы 12 наурызда әскерилер қол сұғып, Демирель үкіметін отставкаға кетуге мәжбүр етеді. Уақытша үкімет кезеңінен кейін Бюлент Ечевит премьер-министр болды және діни Ұлттық құтқару партиясымен коалицияда билік жүргізді. 1974 жылы грек әскери хунтасы Кипрдің президенті архиепископ Макариосқа коммунистік көзқарастары үшін жау болған экстремистік грек-кипрліктердің басшылығымен Кипрде төңкеріске қолдау көрсетті. Премьер-министр Есевит 1974 жылы 20 шілдеде Грекияның ықтимал төңкерісіне қарсы тұру үшін Кипрді басып алды. Түркияның саяси ахуалдың бөлінуі мен экономиканың нашарлауы Түркия қалаларының көшелерінде ультраұлттықтар мен коммунистер арасындағы зорлық-зомбылықтың артуына әкелді. Ұлттық барлау ұйымына (Millî İstihbarat Teşkilâtı, MIT) байланысты НАТО-ның қарсы партизандық армиясы ішкі террормен айналысып, жүздеген адамды өлтірді. Италиядағыдай, ол да шиеленісті стратегияға кірісті. 1970 жылдардағы террордың жалпы өлімі 5000-ға жуық деп бағаланады, оңшыл және терроризм көбіне жауапты. Британдық Searchlight журналында жарияланған статистикаға сәйкес 1978 жылы 3319 фашистік шабуыл болды, оларда 831 адам қаза тауып, 3121 адам жарақат алды.

1980-2002 жылдар

Бұрынғы саяси жүйенің қираған жерінен Түргут Озалдың Отан партиясы (АҰАП) тұсында бір партиялық басқару пайда болды, ол жаһандық бағдарланған экономикалық бағдарламаны консервативті әлеуметтік құндылықтармен біріктірді. Озалдың тұсында экономика өркендеп, Газиантеп сияқты қалаларды шағын провинциялық астаналардан орта көлемді экономикалық өркендеу қалаларына айналдырды. 1980 жылғы төңкеріс жетекшісі президент Кенан Эврен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Озал президент болып сайланды, парламентті Йылдырым Акбулут және 1991 жылы Месут Йылдыз қолдарына қалдырды. Е. Йылдыз Түркияның экономикалық бейнесін екі есе арттырып, Еуропаға қарай бағыттауын жаңартты. Алайда, саяси тұрақсыздық орын алды, 1980 жылғы төңкеріс кезінде саясаттың тыйылған саясаткерлері саясатқа қайта кіріп, дауыс беруді бұзды, ал Отан партиясы барған сайын жемқор болды. 1993 жылы Озал жүрек ауруынан қайтыс болды, ал президент болып Сүлеймен Демирел сайланды. 1995 жылғы сайлауда Ел Отан партиясы мен Дұрыс жол партиясы (ДДП) арасында қысқа мерзімді коалиция құрылды, енді оның басында Тансу Чиллер болды. Содан кейін Чиллер Ұлттық құтқару партиясының бұрынғы жетекшісі Нецметтин Ербакан бастаған әл-ауқат партиясына (РП) бұрылды, бұл Ербаканға премьер-министрлікке кіруге мүмкіндік берді. 1997 жылы әскерилер Түркияның зайырлы табиғатына қауіп төндіретін діни саясатты қолдағанын айтып, Ербақанға отставкаға кетуін сұраған меморандум жіберді, ол солай істеді. Көп ұзамай РП-ға тыйым салынды және Virtue Party (FP) ретінде қайта туылды. Жаңа үкімет ANAP және Ецевиттің Демократиялық солшы партиясы (DSP) құрады, оған Дениз Байкал бастаған солшыл CHP сырттан қолдау көрсетті. Бұл үкімет кезінде 1999 жылы Кенияда ПКК басшысы Абдулла Оджалан тұтқындалды. Мармара теңізіндегі Имралы түрме аралында тұтқындалған Оджалан елге опасыздық жасағаны үшін сотталып, өлім жазасына кесілді, кейін өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 1999 жылғы сайлауда ДСП үлкен жеңіске жетіп, Оджаланның ұрлануына сүйенді. Екінші орынға таңғаларлықтай МХП ие болды. Бұл екі партия, Йилмаздың ANAP партиясымен бірге үкімет құрды. Халықтың пікірі бойынша бұл жоба сәтсіз аяқталды, себебі бұл топтар 1970-ші жылдары көшеде қатты күрескен екі топтың мұрагерлері болды. Алайда, үкімет біраз тиімді, тіпті үйлесімді болды, өте қажетті экономикалық реформалар жасады, адам құқықтары туралы заңдарды енгізді және Түркияны Еуропалық Одаққа (ЕО) жақындатты.

2002 жылдан қазіргі уақытқа дейін: АКП үкіметі

2002 жылы экономикалық шоктардан кейін жаңа сайлаулар өткізіліп, Стамбулдың бұрынғы мэрі Режеп Тайип Ердоғанның діни консервативті Адилет және даму партиясы (АҚП) билікке келді. Ердоған үкіметі 2005 жылдың 3 қазанында ЕО-мен келіссөздерді бастады. 2007 жылғы сайлауда ПСР тағы да жеңіске жетті, ол 2007 жылғы тамыздағы президенттік сайлаудан кейін болды, оның барысында ПСР мүшесі Абдулла Гюль үшінші турда президент болып сайланды. Соңғы уақытта Иракта орын алған оқиғалар (терроризм мен қауіпсіздікке қатысты ұстанымдар), зайырлы және діни мәселелер, әскерилердің саяси мәселелерге араласуы, ЕО, АҚШ және мұсылман әлемімен қарым-қатынастар басты мәселелер болды. Түрік және күрд этно-ұлтшыл партияларын (MHP және DTP) парламентке әкелген бұл сайлау нәтижесі Түркияның Еуропалық Одаққа мүшелікке үміткерлігіне әсер етеді, өйткені Түркияның қазіргі процеске деген көзқарасы (немесе оның болмауы) нәтижелерге әсер етті және алдағы жылдары саясатты қабылдауға әсер етуді жалғастырады.

Эргенекон және "Следгеаммер"

"Эргенекон" деп аталатын жасырын топтың мүшелері деп айыпталғандар 2008 жылы ұзақ және күрделі сот процесінің бір бөлігі ретінде ұсталды. Оларға терроризмге қатысы бар және азаматтық үкіметті құлатуға тырысып жатыр деген айып тағылады. 2010 жылдың 22 ақпанында 40-тан астам офицерлер тұтқындалып, кейін "Следгемармер" деп аталатын жоспарға қатысты үкіметті құлатуға тырысқаны үшін ресми түрде айыпталды. Олардың ішінде төрт адмирал, бір генерал және екі полковник бар, олардың кейбіреулері зейнеткер, соның ішінде Түркияның бұрынғы әскери-теңіз және әуе күштері қолбасшылары (үш күннен кейін әскери-теңіз және әуе күштерінің бұрынғы қолбасшылары босатылды).

2013-2017 жылдар

Түркияда 2013 жылғы наразылық акциялары Стамбулдағы Таксим Гези саябағын алып тастауға қарсы жауап ретінде басталса да, олар Измир мен Анкара сияқты қалаларда да көтерілістерді туғызды. Түркияда Gezi паркіне қатысты болған 5 мыңға жуық демонстрацияға 3,5 миллион адам белсенді түрде қатысқан. 22 адам қаза тауып, 8 мыңнан астамы жарақат алды, олардың көбі ауыр жарақатта болды. 2015 жылдың 1 қарашасында Түркияда өткен парламенттік сайлауда АКП парламенттегі абсолютті көпшілікті: 550 орынның 317-ін жеңіп алды. CHP 134 орынға, HDP 59 орынға, MHP 40 орынға ие болды. 2013 жылдан бері, ИМ мен Түркия үкіметі арасындағы қақтығыста, ИМ шабуылдарынан Түркия бойынша 304 бейбіт адам қаза тапты, 2015 жылы 109 бейбіт адам қаза тапқан ИМ шабуылдарын қоспағанда, Анкарада болған бомбалаулар; бомбалаулар қазіргі Түркия тарихындағы ең қасіретті террорлық шабуыл болды. 2016 жылдың 15 шілдесінде түрік әскерінің құрамындағы топтар президенті Режеп Тайып Ердоғанды құлатуға тырысты, олар төңкеріс әрекетіне себепші ретінде секуляризм мен цензураның өсуін атады. Билік төңкеріске АҚШ-та тұратын мұсылман дінбасы Фетхулла Гүленнің жетекшілік ететін ауқымды желісінің ықпалы себеп болды деп айыптады. Төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін, әскери қызметкерлерді, полиция қызметкерлерін, судьяларды, губернаторларды және мемлекеттік қызметкерлерді, сондай-ақ БАҚ-тағы топтарды ірі тазартулар орын алды. Бұл тазалауларға байланысты азаптау туралы мәлімдемелер болды. 2017 жылдың 16 сәуірінде конституциялық референдумға тар және екіге бөлінген дауыс берілді. Референдум президенттік республиканы құрды. Көптеген бақылаушылар мен Еуропа мемлекеттері референдумды "жекелететін акт" деп бағалады және оны "демократиялық кері шегіну" деп санайды.

2018 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Президент Ердоған 2018 жылдың 24 маусымында қайта сайланды. 2018 жылдың қазан айында Сауд Арабиясының журналисі Джамал Хашогги Стамбулдағы Сауд Арабиясының консулдығында өлтірілді. 2019 жылдың 9 қазаны мен 25 қарашасы аралығында Түркия Сирияның солтүстік-шығысына әскери шабуыл жасады. 2023 жылдың мамыр айында Эрдоган үшінші президент сайлауында жеңіске жетті, АК партиясы мен оның одақтастары парламенттегі көпшілікті иеленді.