Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркия президенті 2000 жылдан 2007 жылға дейін
President of Turkey from 2000 to 2007
Ахмет Нечдет Сезер (; 13 қыркүйек 1942 жылы туған) – түрік мемлекет қайраткері және судья, 2000 жылдан 2007 жылға дейін Түркияның онінші президенті қызметін атқарған. Бұрын ол 1998 жылдың қаңтарынан 2000 жылдың мамырына дейін Түркия Конституциялық Сотының төрағасы болды. Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясы Сүлеймен Демирельдің жеті жылдық мерзімі аяқталғаннан кейін 2000 жылы Сезерді президенттікке сайлады. 2007 жылы оның орнына Абдулла Гүл келді. Заңгерлік қызметтен кейін Сезер Парламенттегі көптеген саяси партиялардың бірлескен қолдауымен президенттікке үміткер болды. 2000 жылғы президенттік сайлаудан кейін ол Түркиядағы секуляризмге қауіп төніп тұр деген пікірде болып, хиджаб сияқты мәселелерде белсенді секуляристік көзқарас танытты. 2001 жылы Сезер мен премьер-министр Бюлент Еджевит арасындағы жанжал коалициялық үкіметтің әлсіздігіне және Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) үлкен қарызға байланысты қаржылық дағдарысқа әкелді. 2002 жылғы жалпы сайлауда консервативті исламист "Әділет және даму" партиясының (АҚП) күшті жеңісі президент Сезердің қарсылығына ұшырады, ол бірнеше заң жобаларын ветолады және басқаларын Конституциялық сотқа жіберді. Оларға банк реформасы туралы заңдар және Режеп Тайып Ердоғанға саяси тыйым салуды жою туралы заңдар кірді. Президенттік сарайдағы қабылдауларда Сезер дін мен мемлекеттің ажыратылуына қатысты сол кездегі заңдарға сілтеме жасап, хиджап киген әйелдерге қатысуға рұқсат бермеді; нәтижесінде Абдулла Гүл мен Ердоғанның әйелдері Хайрунниса Гүл мен Эмине Ердоған қатысудан шеттетілді. Кейіннен Ердоған Сезерден «көп қиындық көргенін» ашық айтты.
Ahmet Necdet Sezer (; born 13 September 1942) is a Turkish statesman and judge who served as the tenth president of Turkey from 2000 to 2007. Previously, he was president of the Constitutional Court of Turkey from January 1998 to May 2000. The Grand National Assembly of Turkey elected Sezer as president in 2000 after Süleyman Demirel's seven year term expired. He was succeeded by Abdullah Gül in 2007. Following his legal career, Sezer became a candidate for the presidency with the joint support of many political parties in Parliament. Following the 2000 presidential election, he took an ardent secularist approach on issues such as the headscarf, holding the view that secularism in Turkey was under threat. A quarrel between Sezer and Prime Minister Bülent Ecevit in 2001 led to a financial meltdown, attributed to the weakness of the coalition government as well as to the large debt owed to the International Monetary Fund. The landslide victory of the conservative Islamist Justice and Development Party (AKP) in the 2002 general election led to strong opposition from President Sezer, who vetoed several proposed laws and referred others to the Constitutional Court. These included laws on banking reform and the lifting of the political ban on Recep Tayyip Erdoğan. During receptions at the presidential palace, Sezer refused to allow women wearing the headscarf to attend citing the laws on the separation of religion and state at the time; this resulted in the wives of Abdullah Gül and Erdoğan, Hayrünnisa Gül and Emine Erdoğan respectively, being barred from attendance. Erdoğan later said in public that he had 'suffered a lot' from Sezer.
Ерте өмір
Сезер Афионқарахисар қаласында Ахмет Хамди Сезер мен Хатице Сезердің отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы – Түркия Тәуелсіздік соғысынан кейін Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу кезінде Грекияның Орталық Македониядағы Серрес қаласынан көшіп келген македониялық түрік мухажирлары. 1960 жылы Афионқарахисар орта мектебін бітірген соң, 1962 жылы Анкара университетінің құқық факультетін бітіріп, Анкарада судья болып жұмыс істеуге кірісті. Әскери академиядағы әскери қызметтен кейін ол алдымен Дикле және Йеркөйде судья болып, содан кейін Анкарадағы Жоғары саяси соттың қадағалаушы судьясы болды. 1978 жылы Анкара университетінің құқық факультетінде азаматтық құқық бойынша магистр дәрежесін алды.
Sezer was born in Afyonkarahisar to Ahmet Hamdi Sezer and Hatice Sezer, Macedonian Turkish Muhacir parents who emigrated from Serres, Central Macedonia, Greece during the population exchange between Greece and Turkey following the Turkish War of Independence. After finishing Afyonkarahisar High School in 1960, he graduated from the Ankara University Faculty of Law in 1962 and began his career as a judge in Ankara. Following his military service at the Military Academy, he served first as a judge in Dicle and Yerköy, and then became a supervisory judge in the High Court of Appeals in Ankara. In 1978, he received an LL. M. in civil law from the Faculty of Law in Ankara University.
Соттық мансап және бас судья болып тағайындалу
1983 жылғы 8 наурызда Сезер Жоғары саяси соттың мүшесі болып сайланды. Екінші заң бөлімінің мүшесі ретінде ол Жоғары саяси соттың толық құрамымен Конституциялық соттың мүшелігіне үміткер болып үш кандидаттың бірі ретінде ұсынылды. Бес жыл өткен соң, 1988 жылғы 26 қыркүйекте президент Кенан Еврен оны Конституциялық соттың мүшесі етіп тағайындады. 1993 жылы президенттер Тұрғұт Өзал (оны ұсынған) және Сүлеймен Демирел (оны бекіткен, себебі соңғысы қызмет бабында қайтыс болды) оны тағы бес жылға қайта тағайындады. 1998 жылғы 6 қаңтарда Ахмет Нечдет Сезер Конституциялық соттың төрағасы болып сайланды және 2000 жылы президент болып сайланғанға дейін қызмет етті.
On 8 March 1983, Sezer was elected as a member of the High Court of Appeals. As a member of the Second Chamber of Law, he was nominated by the plenary assembly of the High Court of Appeals as one of the three candidates for appointment as member of the Constitutional Court. Five years later on 26 September 1988, he was appointed as a member of the Constitutional Court by President Kenan Evren and was reappointed for another five years in 1993 by Presidents Turgut Özal (who nominated him) and Süleyman Demirel (who confirmed his position, since the latter died in office). On 6 January 1998, Ahmet Necdet Sezer was elected as chief justice of the Constitutional Court and served until his resignation in 2000, when he was elected as president.
Төрағалық (2000-2007)
Ол 2000 жылы 16 мамырда президент болып сайланды және ант берді, Түркия тарихында сот жүйесінен шыққан тұңғыш мемлекет басшысы атанды. Оның өкілеттігі 2007 жылдың 16 мамырында аяқталуға тиіс еді, бірақ Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясы жаңа президент сайлай алмағандықтан, ол 2007 жылдың 28 тамызына дейін уақытша қызметін жалғастырды (Түркия Конституциясына сәйкес, президенттің өкілеттігі ізбасар сайланғанша ұзартылады). 2001 жылдың 21 ақпанында Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің мәжілісінде туған жанжал кезінде ол конституциялық кодекс кітабын премьер-министр Бюлент Ецевитке лақтырды. Кейбір деректерде осы жанжал "Қара сәрсенбі" деп аталған ауқымды экономикалық дағдарыстың басты себебі деп көрсетіледі. Басқалары Еуропалық Одаққа қатысу бойынша келіссөздер мен Түркияның Халықаралық валюта қорымен тығыз байланысы дағдарысқа әкелді деп санайды. Сезер Түркиядағы зайырлылықты қатай қорғады, бұл оның биліктегі АКП партиясымен жиі дау тудырушы мәселе болды. Ол көптеген жағдайларда Түркияның зайырлы жүйесіне қауіп төніп тұрғанын ашық мәлімдеді. Сезер 2023 жылғы президенттік сайлауда Кемал Қылышдароғлудың кандидатурасын қолдады.
He was elected president and sworn in on 16 May 2000, becoming Turkey's first head of state to come from a judicial background. His term was due to expire on 16 May 2007, but because the Grand National Assembly of Turkey had failed to elect a new president, he retained the office pro tempore until 28 August 2007 (the Constitution of Turkey states that a president's term of office is extended until a successor is elected). On 21 February 2001, during a quarrel in a National Security Council meeting, he threw the constitutional code book at Prime Minister Bülent Ecevit. Some cite this falling out as the main reason for what became known as 'Black Wednesday', a huge economic crisis. Others claimed that the rapid reforms called for by the accession negotiations with the European Union and Turkey's strong ties with the International Monetary Fund caused the crisis. Sezer was a firm defender of secularism in Turkey, a frequent point of contention between him and the ruling AKP party. On many occasions, he openly claimed that Turkey's secular regime was under threat. Sezer endorsed Kemal Kılıçdaroğlu's candidacy in the 2023 presidential election.
Сыйлықтар мен ордендер
Таспа сыйлығы және орден Елі Күні Қала Ескертпе Көз дерегі Terra Mariana крестінің ордені 18 сәуір 2002 Таллин Terra Mariana белгісі – Эстония президентінің берген ең жоғары наградаларының бірі.
Ribbon Award and order Country Date City Note Source Order of the Cross of Terra Mariana 18 April 2002 Tallinn The Terra Mariana Engagement is one of the highest marks given by the Estonian President.