Кіріспе

Түркияның саяси жүйесі конституциялық республика және президенттік жүйе аясында құрылған, биліктің түрлі деңгейлері мен салалары бар. Түркияның саяси жүйесі биліктерді бөлу принципіне негізделген. Атқару билігін елдің мемлекет және үкімет басшысы болып табылатын Президент тағайындайтын және басқаратын Министрлер кеңесі жүзеге асырады. Заң шығару билігі Ұлы Ұлттық жиналыста шоғырланған. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. Қазіргі конституция 1982 жылғы 7 қарашада конституциялық референдум арқылы қабылданды. Ұлттық жиналыс 2017 жылғы 21 қаңтарда конституцияға маңызды түзетулер енгізді, ал 2017 жылғы 16 сәуірде өткен референдумда бекітілді. Бұл реформалардың ішінде премьер-министр лауазымын жою және Президентті мемлекет пен үкімет басшысы етіп тағайындау шаралары да болды, нәтижесінде Түркия парламенттік жүйеден президенттік жүйеге өтті. 18 және одан асып түскен жастағы азаматтардың барлығына сайлау құқығы берілген.

Әкімшілік бөлімшелер

Түркияның саяси жүйесі жоғары дәрежеде орталықтандырылған. Дегенмен, Еуропа Кеңесінің мүше мемлекеті ретінде Түркия жергілікті өзін-өзі басқару туралы Еуропалық хартаны іске асыруға міндетті. 2011 жылғы баяндамасында Еуропа Кеңесінің Мониторинг комитеті іске асырудағы маңызды кемшіліктерді анықтады, атап айтқанда, әкімшілік бақылауды және мемлекеттік қызметтер көрсетуде түрік тілінен өзге тілдерді пайдалануға тыйым салуды.

Сайлаулар

Түркияда үкіметтің алты функциясы үшін сайлаулар өтеді: президенттік сайлау (ұлттық), парламенттік сайлау (ұлттық), муниципалитет әкімдері (жергілікті), аудан әкімдері (жергілікті), облыстық немесе муниципалдық кеңес мүшелері (жергілікті) және мухтастар (жергілікті). Сайлаулардан өзге, референдумдар да кейде ұйымдастырылады. Конституциялық түзетулерге қатысты референдум ұйымдастыру үшін, алдымен парламентте үштен екі көп дауыс (дауыстардың үштен бес бөлігі) қажет. Мұндай референдумдардың шешімі міндетті болып табылады. 2023 жылдың мамыр айында президент Ердоған қайта сайлауда жеңіске жетті, ал оның АК партиясы және одақтастары жалпы сайлауда парламенттік көпшілікті қамтамасыз етті.

Сайлау құқығы

Түркияның 18 жасқа толған әрбір азаматы сайлауда дауыс беруге және кандидат болуға құқылы. Түркияда 1934 жылдан бері екі жынысқа да жалпы сайлау құқығы қолданылып келеді. Осман империясының (1876) Конституциясына сәйкес, кандидат болу жасы 30-ға, ал дауыс беру жасы 25-ке белгіленген. Жаңадан құрылған Түркия Республикасында халық санының азаюына байланысты дауыс беру жасы 18-ге төмендетілді, ал кандидат болу жасы 30-да қалды. 1934 жылы дауыс беру жасы 22-ге дейін көтерілді, 1987 жылы 21-ге дейін, ал 1995 жылы 18-ге дейін төмендетілді. 2006 жылы конституциялық түзетулер арқылы кандидат болу жасы 30-дан 25-ке төмендетілді. 2017 жылғы конституциялық референдумнан кейін ол 18 жасқа дейін төмендетілді.

Қаржыландыру

Саяси партиялар өз қызметін жалғастыру үшін қайырымдастықтар, жарналар, жылжымайтын мүліктерден түсетін табыс және партиялық қызметтен түскен кірістерді пайдалана алады. 1965 жылдан бері Қаржы министрлігі де саяси партияларды қаржылай қолдайды. Заңға сәйкес, соңғы парламент сайлауына қатысып, жалпы шектің үстінен өткен партияларға жыл сайын жалпы бюджет кірісінің 0,04% төленеді. Бұдан өзге, 3 проценттен жоғары дауыс жинаған, тіпті шектің төменінде болған партиялар да қолдау деңгейіне пропорционал мемлекеттік қаржыландыру алады. Сайлау жылы бұл сома үш есеге артады. Саяси партиялар шетелдік мемлекеттерден, халықаралық ұйымдардан және түрік азаматтары емес ұйымдардан ақшалай немесе заттай көмек ала алмайды. Осы ереже президенттік сайлауға қатысушы кандидаттарға да қолданылады. Саяси партияларға анонимді түрде қайырымдастық жасауға да рұқсат жоқ. Қайырымдастық туралы түбіртекте оның донорға немесе оның өкіліне/сенім білдірілген адамына тиесілі екені нақты көрсетілуі керек. Мұндай құжатсыз саяси партиялар жарналарды қабылдай алмайды. Үкіметке тиесілі (ішінара) отандық корпорациялардан түсетін қайырымдастықтарға да рұқсат берілмейді. Саяси партиялар туралы заңның 74-бабына сәйкес, саяси партиялардың қаржылық бақылауын Конституциялық сот жүзеге асырады. Конституциялық сот саяси партиялардың мүліктік иелігіне кіретін сатып алулардың, кірістер мен шығыстардың заңға сәйкестігін қадағалайды. Саяси партиялардың төрағалары маусым айының соңына дейін Конституциялық сотқа және Жоғарғы соттың Бас прокуроры кеңсесіне партия штаб-пәтері мен оған бағынышты аудандарды қоса алғанда, жергілікті ұйымдардың есептерінің куәландырылған көшірмелерін ақпарат ретінде ұсынуға міндетті. Әскерилер 21 ғасырдың алғашқы екі онжылдығында саясатқа ықпал етуді жалғастырды, 2007 жылы электрондық меморандум жариялады және 2016 жылы төңкеріс жасауға тырысты. 2007 жылдың 27 сәуірінде, 4 қарашадағы президенттік сайлауға дейін және ислами саяси қозғалыстарға қатысы бар және «Мұрағат» партиясы сияқты ислами партияларды тыйым салған Абдулла Гүлдің саясатына наразылық ретінде армия өз мүдделерін жариялады. Мәлімдемеде армияның секуляризм мәселесіндегі «пікір таласына» қатысқандығы, исламизмнің Түркия Республикасының секулярлық сипатына және Мұстафа Кемал Ататүрік мұрасына қайшы келетіндігі айтылды. Армияның мәлімдемесі Түркия Конституциясының секулярлық сипаты бұзылған жағдайда Түркия Қарулы Күштерінің араласуға дайын екенін білдіретін ескертумен аяқталды. «Түркия Қарулы Күштері Түркия Республикасының өзгермейтін ерекшеліктерін қорғауға бағытталған заңнамалық міндеттерін орындауға деген қатаң бейілімді сақтайды. Олардың осы бейілімге адалдығы абсолютті». Түрік халқы төңкеріске бірбеткей қарсы емес; көптегендер конституцияға қайшы келетін үкіметтердің құлатылуын қалайды. АҚШ-тың Халықаралық діни еркіндік жөніндегі комиссиясының 2008 жылғы есебіне сәйкес, әскери қызметшілер де секуляризм дәстүрлерін сақтауға міндетті, намаз оқыған немесе хиджап киген әйелдері бар әскерилер «дисциплинасыздық» танытқандықтан айыпталады. Парадоксалды жағдай, әскер Түркияның батыстық үрдістерге қатысуында маңызды рөл атқарды, бірақ сонымен бірге Түркияның Еуроодаққа қосылу ниетіне кедергі келтірді. Сонымен қатар, әскерилер халық арасында жоғары беделге ие, тұрақты сауалнамалар көрсеткендей, түрік халқының ең сенімді мемлекеттік институты – әскерилер. 2016 жылдың 15 шілдесінде Түркия әскерилерінің бір бөлігі президент Режеп Тайып Ердоғанды құлатуға тырысты, себеп ретінде діни емес идеологияның өрбуін және цензураны көрсетті. Төңкеріс АҚШ-та тұратын мұсылман дінбасы Фетхулла Гүлен басқаратын кең желінің ықпалына байланысты деп айыпталды. Сәтсіз төңкерістен кейін әскери шенеуніктер, полиция қызметкерлері, судьялар, губернаторлар және мемлекеттік қызметкерлерді кең ауқымды тазарту шаралары жүргізілді. Сондай-ақ, сәтсіз төңкерістен кейін БАҚ-ты тазарту жұмыстары жүргізілді. Бұл тазартуларға байланысты азаптау туралы да мәлімдемелер жасалды.

Омбудсмен

2012 жылы 2010 жылғы референдум ратификацияланғаннан кейін омбудсмен лауазымы құрылды. Омбудсменнің міндеті – азаматтар мен мемлекеттік органдар арасындағы дауларды сотқа жүгінбестен шешу, сондай-ақ осы мақсаттарға қол жеткізу үшін Үкіметке және мемлекеттік органдарға реформалар ұсыну, адам құқықтарын халықаралық деңгейде белсенді түрде насихаттау болып табылады. Бұл институт Үкіметке тәуелсіз және тек Парламентке ғана есепті. Омбудсмен Парламент тарапынан 4 жылға сайланады.

Сыртқы қатынастар

Суық соғыс кезеңінде Түркияның ең маңызды одақтасы – Америка Құрама Штаттары болды, ол кеңестік экспансияны шектеуде Түркияның мүдделерін бөлісті. Америка Құрама Штаттарын қолдап, Түркия Корея соғысында (1950–1953 жж.) БҰҰ күштеріне әскер жіберді, 1952 жылы НАТО-ға қосылды, 1948 жылы Израильді мойындады және осы елмен тығыз ынтымақтастық орнатты.

Түркияның Израильмен қарым-қатынасы

Араб-израиль қақтығысы кезінде Түркияның Израильмен одақтасуы Араб әлемімен және Иранмен қарым-қатынасын ушықтырды, содан кейін 1990 жылға дейін Сирия палестиналық және армян террористік ұйымдарының шетелдегі түрік дипломаттарына қарсы әрекеттерін ашық түрде қолдады.