Сүлейман Демирел – Түркияның 9-шы президенті (1993-2000). 7 рет премьер-министр болған саяхатшы, инженер және мемлекет қайраткері. Түркия тарихы, саясат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1993 жылдан 2000 жылға дейін Түркия президенті
President of Turkey from 1993 to 2000
Сами Сүлеймен Гүндоғду Демирел (; 1 қараша 1924 – 17 маусым 2015) – түрік саясаткері, инженер және мемлекет қайраткері, 1993 жылдан 2000 жылға дейін Түркияның 9-шы президенті болған. Бұрын ол 1965 жылдан 1993 жылға дейінгі кезеңде Түркияның премьер-министрі қызметін жеті рет атқарған. 1964 жылдан 1980 жылға дейін Әділет партиясының (АП), ал 1987 жылдан 1993 жылға дейін Шын Жол партиясының (ДЙП) төрағасы болды. Аднан Мендерес болашақ премьер-министр ретінде көріп тұрған Демирел 1964 жылы Әділет партиясының төрағасы болып сайланды және парламент депутаты болмаса да, 1965 жылы Исмет Иненю үкіметін құлатуға қол жеткізді. Партиясы 1965 жылы парламентте көпшілік дауысқа ие болғанға дейін Суат Хайри Үргүплю үкіметін қолдады. Ол Түркия Республикасында туған алғашқы премьер-министр атанды. Әділет партиясының тыйым салынған Демократ партиясының жалғасы екенін мәлімдеп, 1969 жылы парламентте екінші рет көпшілік дауысқа ие болып, премьер-министр болып қайта сайланды. Экономикалық реформалары инфляцияны тұрақтандырғанына қарамастан, бюджеті парламентте келісім таппағандықтан отставкаға кетті, бірақ көп ұзамай үшінші үкіметін құрды. Оның премьер-министрлік қызметі 1971 жылғы түрік мемлекеттік төңкерісінен кейін аяқталды. Демирел 1971 жылдан 1975 жылға дейін оппозиция жетекшісі болды, содан кейін 1977 жылы құлаған Бірінші Ұлттық Фронт деп аталған оңшыл үкімет құрды. 1977 жылы Екінші Ұлттық Фронт кабинетін құрды, ол 1978 жылы таратылды. 1979 жылы Демирелдің азшылық үкіметі 1980 жылы президент сайлауын өткізе алмады, нәтижесінде 1980 жылғы түрік мемлекеттік төңкерісі болды, ол Демирелді саясаттан шеттетуге әкеп соқты. 1987 жылы саясатқа оралып, Шын Жол партиясының төрағасы болды. 1991 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетіп, Социал-демократиялық Халық партиясымен (СДХП) коалиция құрып, премьер-министр ретінде бесінші және соңғы мерзімін аяқтады. Президент Тургут Өзалдың күтпеген өлімінен кейін Демирел 1993 жылғы президенттік сайлауға қатысып, 2000 жылға дейін Түркияның тоғызыншы президенті болды. 10 жыл 5 айлық премьер-министрлік қызметі Түркия тарихында Исмет Иненю мен Режеп Таййип Ердоғаннан кейін үшінші орында тұр.
Sami Süleyman Gündoğdu Demirel (; 1 November 1924 – 17 June 2015) was a Turkish politician, engineer, and statesman who served as the 9th President of Turkey from 1993 to 2000. He previously served as the Prime Minister of Turkey seven times between the years 1965 and 1993. He was the leader of the Justice Party (AP) from 1964 to 1980 and the leader of the True Path Party (DYP) from 1987 to 1993. Having been identified as a potential future prime minister by Adnan Menderes, Demirel was elected leader of the Justice Party in 1964 and managed to bring down the government of İsmet İnönü in 1965 despite not being a Member of Parliament. He supported the government of Suat Hayri Ürgüplü until his party won a parliamentary majority in 1965. He became the first prime minister born in the Republic of Turkey. Claiming that his Justice Party was the successor of the banned Democrat Party, he was re elected as premier in 1969 by winning a parliamentary majority for a second time. Despite his economic reforms which stabilised inflation, he resigned after his budget was blocked by parliament, but formed his third government shortly after. His premiership came to an end following the 1971 Turkish coup d'état. Demirel was the leader of the opposition from 1971 to 1975 before forming a right wing government known as the First Nationalist Front, which collapsed in 1977. He formed the Second Nationalist Front cabinet in 1977, which collapsed in 1978. Demirel's minority government in 1979 was unable to elect a president in 1980, leading to the 1980 Turkish coup d'état which banned Demirel from politics. Returning to politics in 1987, he assumed the leadership of the True Path Party. He won the 1991 general election and formed a coalition with the Social Democratic Populist Party (SHP), assuming his fifth and final term as prime minister. Following the sudden death of serving President Turgut Özal, Demirel contested the 1993 presidential election and subsequently became the ninth President of Turkey until 2000. With 10 years and 5 months, his tenure as premier is the third longest in Turkish history, after İsmet İnönü and Recep Tayyip Erdoğan.
Отбасы
Сүлеймен Демирел 1924 жылғы 1 қарашада Испарта провинциясының Атабей қалашығындағы Исламкөйде Хажы Яхья Демирелдің (1894–1972) және Хажы Үмміхан Демирелдің (1902–1979) отбасында дүниеге келді. Бала кезінде ол қойшы болған, бұл оны елдің дәстүрлі саяси элитасынан – әдетте әскери бюрократиядан немесе жер иеленуші элитадан ерекшелендірді, және Демирел осыны өзінің қоғамдық беделін нығайту үшін пайдаланды: қарапайым отбасынан шыққандықтан, оны, әсіресе ауыл тұрғындары, зор құрметпен қабылдады. Ол мақтан тұтатын мұсылман бейнесін қалыптастыру арқылы бұл консервативті топтардың оған деген құрметін одан да арттырды, әкесінің қажылық сапарында болғанын, бала кезінде үйінде күнделікті Құран оқылғанын, тіпті оның ауылының аты – "Исламкөй", яғни "Ислам ауылы" екенін еске салды. Туған жеріндегі бастауыш мектепті бітірген соң, ол Испарта, Мугла және Афион қалаларындағы орта және жоғары мектептерде білім алды. 1948 жылы ол өзінің туысы Назмие Шенерге үйленді.
Süleyman Demirel was born on 1 November 1924, İslamköy, Atabey, a town in Isparta Province to Hacı Yahya Demirel (1894–1972) and Hacı Ümmühan Demirel (1902–1979). He was a shepherd in his childhood, which set him apart from the traditional political elite of the country, usually from the military bureaucratic or the landowning elite, something Demirel used for his public image: because of his rise from a humble background, the rural masses in particular admired him. These conservative masses further identified with him when he projected the image of a proud Muslim, reminding the public that his father did the Hajj, that in his home, the Qur'an was read on a daily basis when he was a child, or that the name of his village, "İslamköy", means "village of Islam." Upon completing elementary school in his hometown, he attended middle and high schools in Isparta, Muğla, and Afyon. In 1948, he married Nazmiye Şener, his second cousin.
Саясатта
Оның саяси мансабы «Әділет» партиясының атқару кеңесіне сайлануымен басталды. Демирельдің ауылдық, Орталық Анатолия акценті және оның ауылдық жерден шыққандығы оны ауылдық сайлаушылар үшін өте тартымды етті. 1963 жылдың 22 наурызында түрмеде отырған бұрынғы президент Селал Баяр мерзімінен бұрын босатылды, бұл «Әділет» партиясы штаб-пәтерінің алдында наразылықтарға әкеп соқты. Демирель осы қиын жағдайда лауазымынан кетіп, «Бұл елде тағы 50 жыл демократия болмайды» деді. 1964 жылдың маусымында Рағып Гүмүшпаланың қайтысымен ол саяси аренаға қайта оралып, партия төрағасы лауазымына үміткер болды. Демирельге күшті қарсылық көрсетілді. Оның ең басты қарсыласы – «коджа реис» (түрікше: «үлкен капитан») атанған Садеттин Билгич еді. Билгичтің жақтастары Демирелді масондыққа қатысы бар деп айыптады. Бұл рас болғанымен, Демирель жағдайды өтірікпен шешуге тырысты. Өзінің ложасына хат жазудың орнына, ол басқа масон ложасына жүгініп, өзінің мүше екенін немесе еместігін сұрады. Күткендей, ложа төрағасы жоқ деп жауап берді. Бұл Демирельдің пайдасына бұрылып, ол «Әділет» партиясының төрағасы болу үшін жеткілікті дауыс жинады – 1072 дауысқа қарсы Билгич 552, ал Текин Арыбурун 39 дауыс алды. Демирель 1964 жылдың 28 қарашасында өткен екінші партия съезінде төраға болып сайланды. Ол 1965 жылдың ақпан және қазан айлары аралығында Суат Хайри Үргүплю басшылығымен жұмыс істеген уақытша үкіметтің құрылуына көмектесті, онда ол Премьер-министрдің орынбасары болды. Оның басшылығымен «Әділет» партиясы 1965 жылғы жалпы сайлауда рекордтық дауыс жинап, көпшілік үкімет құрды. Осылайша Демирель 40 жасында Түркия тарихындағы ең жас Премьер-министр атанды.
His political career started with his election to the executive board of the Justice Party,Demirel's rural, central Anatolian accent and the fact that he came from a village from the countryside made him very appealing to rural voters. On 22 March 1963, the imprisoned former president Celal Bayar was released on parole, causing protests in front of Justice Party headquarters. Demirel resigned from his position during the ordeal, and claimed that "There wouldn't be democracy in this country for another 50 years". He remained politically inactive until the death of Ragıp Gümüşpala in June 1964 when he re entered politics as a candidate for chairman of the party. However, Demirel faced strong opposition. His biggest rival was Sadettin Bilgiç, nicknamed "koca reis" (Turkish: "big captain"). Bilgiç supporters accused Demirel of being a freemason; While this was true, Demirel averted the crisis with a lie. Instead of writing to his own lodge, he petitioned a separate freemason's lodge asking whether he was a member or not. As expected, the lodge chairman answered negatively. This turned the tide in Demirel's favor, and he received enough votes to become the chairman of the Justice Party, receiving 1,072 votes to Bilgiç's 552, and Tekin Arıburun's 39. Demirel was elected chairman at the second grand party convention on 28 November 1964. He facilitated the formation of a caretaker government that ruled between February and October 1965 under the premiership of Suat Hayri Ürgüplü in which he served as Deputy Prime Minister. Under his leadership, the Justice Party won an unprecedented majority of the votes in the 1965 general election and formed a majority government. Demirel thus became the youngest ever Prime Minister in Turkish history at the age of 40.
Бірінші премьер-министр
Демирел 1920 жылдары туған жаңа буынның алғашқы өкілдерінің бірі болды, ол қазір «Республикалық буын» деп белгілі саясатқа қадам басып жатқан кезде, Түрік Тәуелсіздік соғысының қаһармандары – Исмет Иненю, Джеляль Баяр және Рағып Гүмүшпала сияқты тұлғалар саясаттан біртіндеп шеттесіп бара жатқан еді. Билікке келгеннен кейін көп ұзамай ол «Президенттік дағдарысқа» тап болды. 1961 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін президенттікке келген Джемаль Гүрсель денсаулығының нашарлығына байланысты өкілдігін жалғастыра алмайтынын мәлімдеді. Демирел Әділет партиясына қатысты әскерилердің көзқарасын жұмсарту мақсатымен Бас штаб бастығы Цевдет Сунайды президенттікке ұсынды, ол 1966 жылы президент болды. 1969 жылғы 10 қазанда өткен кезекті сайлауда оның партиясы қайтадан үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Демирел Кебан тоғанының, Босфор көпірінің және Батман мен Искендерун қалалары арасындағы мұнай құбырының салынуына жетекшілік етті. Экономикалық реформалар инфляцияны тұрақтандырды және Түркия ең қарқынды дамып жатқан экономикалардың біріне айналды. Алайда 1968 жылы университет студенттері ұйымдастырған бойкоттар мен ереуілдер саяси тұрақсыздыққа алып келді, бұл түрік әскерін алаңдатты. АҚШ тарапынан да қысым күшейді, себебі Никсон әкімшілігі Түркиядан опиум өсіруге тыйым салуды талап етті, бұл Демирел үшін саяси тұрғыдан ауыр тиер еді. Демирелдің өз партиясының ішінде де қиындықтар туындады, ол бұрынғы демократтарға кешірім беруге тырысқанда, қарулы күштер бұл қадамға кедергі келтірді. Осының салдарынан 1970 жылы бірнеше бұрынғы ДП депутаттары Әділет партиясынан бөлініп, Демократиялық партияны құрды, ал исламистер де Неджметтин Ербақан басшылығымен Ұлттық тәртіп партиясын құру үшін партиядан шықты.
Demirel was one of the first of a new generation born in the 1920s that were now entering politics known as the "Republican Generation", during which heroes of the Turkish War of Independence such as İsmet İnönü, Celâl Bayar and Ragıp Gümüşpala were gradually withdrawing from politics. Shortly after coming to power he faced was the "Presidential crisis" when Cemal Gürsel, who assumed the presidency after the adoption of the 1961 Constitution, stated that his poor health prevented him from continuing his duty. Demirel nominated the Chief of the General Staff, Cevdet Sunay for the presidency in order to soften the army's attitude towards the Justice Party, who became president in 1966. In the next elections on 10 October 1969, his party was the sole winner by a landslide once again. Demirel presided over the laying the foundations of the Keban Dam, the Bosphorus Bridge and an oil pipeline between Batman and İskenderun. Economic reforms stabilized inflation, and Turkey became one of the fastest growing economies. However boycotts and strikes by university students in 1968 began political instability which especially concerned the Turkish military. Pressure was also mounting from the United States, as the Nixon Administration wished for Turkey to ban the cultivation of opium, which would have been politically costly for Demirel to implement. Demirel also had trouble brewing inside his own party, as while he attempted to issue an amnesty to ex Democrats, he was effectively vetoed by the armed forces. As a result, in 1970, several ex DP deputies left the Justice Party to found the Democratic Party, while the Islamists also left to found the National Order Party under Necmettin Erbakan.
1971 жылғы меморандум
Экономиканың нашарлауы, 15-16 маусым оқиғалары, Түркия тарихындағы ең ірі жұмысшылар наразылықтарының бірі; Кипр дауына байланысты үкімет пен әскерилер арасындағы келіспеушіліктер, Грекиямен қарым-қатынастың шиеленісуі және солшылдар мен оңшылдар арасындағы қақтығыс Демирельдің бірінші премьер-министрлік мерзімінің соңғы жылдарын саяси тұрақсыздықпен сипаттады. Ол дағдарыстың себебі либералды конституция деп айыптады. Парламент бюджетін қабылдаудан бас тартқаннан кейін ол премьер-министр лауазымынан кетті, бірақ көп ұзамай үшінші үкіметін құрды. 1971 жылдың 9 наурызында Ұлттық Демократиялық Революционерлер жасаған әскери төңкеріс әрекеті 12 наурызда тікелей әскери араласуға әкелді, соның салдарынан Демирел Нихат Эрим басқаратын әскери қолдауға ие үкімет үшін отставкаға кетті. Демирель қалаған конституциялық түзетулер парламенттің қолдауына сүйенген технократтық әскери басқару кезінде іске асырылды. 1973 жылдың көктемінде президент сайлауы күн тәртібінде болған кезде, армияның ұлттық саясатқа ықпалын тежеу мақсатында ол Республикалық Халық Партиясының (CHP) жаңа басшысы Бюлент Ечевитпен келісімге келді, нәтижесінде Фахри Корутүкті президенттікке қолдау көрсетті, бұрынғы Түрік Әскери Шығындарының Бас штабының бастығы Фарук Гүрлер емес. Сайлау процесі кезінде Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінің жанында танктер орналастырылып, депутаттарға қарулы күштердің араласу мүмкіндігін көрсетті.
A worsening economy, the 15–16 June events, one of the biggest workers' protests in the history of Turkey; disagreements between the government and military over the Cyprus dispute, escalations of tensions with Greece, and conflict between leftists and rightists served to define the last years of Demirel's first premiership as politically unstable. He blamed the liberal constitution for the crisis. He resigned as prime minister after his budget was blocked by parliament but formed his third government shortly after. A military coup attempt by National Democratic Revolutionaries on 9 March 1971 finally resulted in a direct military intervention on 12 March, and Demirel resigned for a military supported government under Nihat Erim. The constitutional amendments that Demirel wished for were implemented during technocratic military governance which relied on support from parliament. In the spring of 1973, with the presidential election on the agenda, to counter the army's influence over national politics, he reached an agreement with the new leader of the Republican People's Party (CHP), Bülent Ecevit, to support Fahri Korutürk as president instead of Former Chief of Staff of Turkish Military Faruk Gürler. During the election process, tanks were positioned near Grand National Assembly of Turkey to indicate to MPs that the armed forces might intervene.
Ұлттық майдан үкіметтері
1973 жылғы жалпы сайлауда «Әділет» партиясы екінші орынға ие болғандықтан, ірі CHP-AP коалициясы күтілді. Бірақ Демирел: «Біз тек соғыс кезінде ғана біріге аламыз» деді. CHP орнына Ербақанның жаңа ислами партиясы – Ұлттық құтқару партиясымен (MSP) коалиция құрды. Есевит үкіметі Кипрге басып кірді, бірақ үкіметтегі идеологиялық қайшылықтар Есевитті 1974 жылдың 18 қыркүйегінде отставкаға кете беруге және мерзімінен бұрын сайлау өткізуге мәжбүр етті. Алайда мерзімінен бұрын сайлау өтпеді, оның орнына Сади Ирмак 18 қыркүйектен 31 наурызға дейін 194 күнге созылған уақытша үкіметті басқарды. Содан кейін Демирел басшылығымен «Бірінші ұлтшыл фронт» – «Әділет» партиясы, MSP, Ұлтшыл қозғалыс партиясы (MHP) және Республикалық сенім партиясынан тұратын оңшыл коалициялық үкімет құрылды. Коалицияның сақталуы үшін исламишыл MSP жақтастары мен ультраұлтшыл MHP мүшелері мемлекеттік мекемелерге жұмысқа алынып, 1970 жылдардағы саяси зорлық-зомбылық күшейді. 1977 жылғы 1 мамыр митингісінде Тақсим алаңында 42 адам қаза тапты. Ел әлемдік мұнай бағасының өсуі, сыртқы төлемдердегі тапшылық және жылдам инфляция салдарынан экономикалық дағдарысқа ұшырады. Осы кезеңде журналист Уғур Мүмкү жүргізген тергеуден кейін Сүлеймен Демирелдің туысы Яхья Кемал Демирел сыбайлас жемқорлық үшін тұтқындалды. 1977 жылғы сайлауда қолдауға ие болғанына қарамастан, «Әділет» партиясы тағы да CHP-дан жеңілді, ол дауыстардың 41,4 пайызын алды. Бірақ Есевит үкімет құра алмады, сондықтан Демирел қайтадан премьер-министр болды және тек MSP және MHP-мен «Екінші ұлтшыл фронтты» құрды. Бұл үкімет 1977 жылдың 31 желтоқсанындағы сенімсіздік дауысынан құлады, бұл «Гюнеш мотель» оқиғасы деп аталды, онда «Әділет» партиясының 13 депутаты өз партиясынан шығып, CHP үкіметін қолдады, олар кабинеттік лауазымдар алды. Демирел CHP басымдығымен құрылған үкіметпен диалог орнатудан бас тартты және Есевитке «премьер-министр» емес, «әкімші» деп атау арқылы қарсылық көрсетті. Есевит үкіметіне қатысты Демирел: «Әлемдегі ешбір елде 1200 адамның қаза болуы, 70% инфляция, беделсіздік, қатыгездік, азаптау, әділетсіз және аяусыз партиялықтармен мұндай үкімет [Есевиттің] тіпті бір күн де тұра алмайды. Өз амбициясын асырып кеткен топ басқарманы басып алды» деді. 1979 жылдың 21 ақпанында ол президент Көрутүкке әскери жағдайдың мерзімін ұзартуға қарсы екенін мәлімдеді. Американдық эмбарго, инфляция және саяси зорлық-зомбылықтың күшеюінен туған қиындықтар Есевиттің 1979 жылғы қосымша сайлауда жеңіліп, отставкаға кетуіне әкелді. Демирел премьер-министр болып қайта келді және Ұлтшыл фронт үкіметтерінің (MSP және MHP әлі де сенім білдірді) тудырған жағымсыз атмосфераға байланысты азшылық үкіметін құрды. 1980 жылғы төңкеріске дейінгі соңғы премьер-министрлік қызметі Түркияның неолибералды экономикаға өтуінің шешуші нүктесі болған 24 қаңтардағы шешімдерді қабылдаумен байланысты. Саяси зорлық-зомбылық пен кісі өлтірулердің ең жоғары деңгейіне жеткен кезде, жоғары әскери шенділер президент Көрутүкке меморандум жіберіп, саясаткерлер елдің проблемаларын шешу үшін өздерінің дауларын ұмытуға шақырды, бірақ бұл меморандум Демирел мен Есевитті ынтымақтастыққа итермелемеді. Фахри Көрутүктің президенттік мерзімі аяқталып жатқанда, оның орнын басу мәселесі туындады, Демирел мен Есевит жаңа президентті сайлауда 115 рет сәтсіздікке ұшырады. Демирелдің үкіметі 1980 жылдың 12 қыркүйегіндегі төңкеріске дейін созылды, ол оны саясаттан шеттетуге әкелді. Демирел 1965-1980 жылдар аралығында 268 имам-хатип мектебін ашты, ол ең көп имам-хатип мектебін ашқан саясаткерлердің бірі болды.
With the Justice Party emerging second in the general election in 1973, a grand CHP AP coalition was expected. However, Demirel announced that "We can only come together in war." CHP instead formed a coalition with Erbakan's new Islamist party, the National Salvation Party (MSP). Ecevit's government carried out the Invasion of Cyprus, but ideological conflicts in the government prompted Ecevit to resign on 18 September 1974 and hold early elections. However early elections never happened, and instead Sadi Irmak had to head a caretaker government that lasted for 194 days from 18 September until 31 March, when, under the leadership of Demirel, a right wing coalition government, the "First Nationalist Front", was established consisting of the Justice Party, MSP, the Nationalist Movement Party (MHP), and the Republican Reliance Party. In order for the coalition to survive, Islamist MSP supporters and ultranationalist MHP members were recruited within state institutions, intensifying the renewed political violence of the 1970s; 42 people were killed in a 1977 May Day rally at Taksim Square. The country entered an economic depression caused by a rise in global petrol prices, deficit in foreign payments and rapid inflation. Süleyman Demirel's nephew, Yahya Kemal Demirel, was arrested for corruption after an investigation by the journalist Uğur Mumcu during this period. Despite gaining support in the 1977 elections the Justice Party again lost to CHP, which received 41.4 percent of the vote. However, Ecevit was not able to form a government, so Demirel became prime minister again, forming the Second Nationalist Front with only MSP and MHP. This government fell in a no confidence vote on 31 December 1977, in what was known as the Güneş Motel Incident, where 13 Justice Party MPs defected from their party to support a CHP government where they received cabinet positions. Demirel refused to establish a dialogue with the CHP dominated government and conducted a vicious opposition to Ecevit by referring to him as "head of government" instead of "prime minister". Referring to Ecevit's government, Demirel said "In no country in the world, could such a government [Ecevit's] with 1200 deaths, 70% inflation, disrepute, cruelty, torture, unjust and merciless partisanship stand for even one day. A cadre that has exceeded its ambition has usurped the administration." On 21 February 1979, he announced to President Korutürk that they were against the extension of martial law. The troubles brought by American embargo, inflation, and escalating political violence meant Ecevit lost the 1979 by elections, prompting his resignation. Demirel returned as prime minister, and established a minority government due to the negative atmosphere created by the Nationalist Front governments (MSP and MHP still provided confidence). His last premiership before the 1980 coup saw the implementation of the 24 January decisions which proved to be a turning point in Turkey's transition to a neoliberal economy. With political violence and assassinations at an all time high, top military generals delivered a memorandum to President Korutürk, urging for politicians to put aside their differences to solve the country's problems, but this memorandum did nothing to get Demirel and Ecevit to cooperate. As Fahri Korutürk's presidential term was ending, a crisis brewed as to who would succeed him, with Demirel and Ecevit failing 115 times to elect a new president. Demirel's government lasted until the coup of 12 September 1980, which banned him from politics. Demirel opened 268 İmam Hatip schools in his premierships between 1965 and 1980, becoming one of the politicians who opened the most İmam Hatip schools.
Саясаттануға тыйым салу
1980 жылы 12 қыркүйекте әскери төңкеріспен Демирельдің премьер-министрлік қызметі аяқталды және ол Гелиболудың Хамзакойында бір ай бойы бақылауда ұсталды. 1981 жылы таратылғанға дейін ол Әділдік партиясы төрағасы лауазымынан кетпеді. Жаңа Конституцияның уақытша жоспары бойынша, оған және көптеген саясаткерлерге 10 жылға саяси қызметке тыйым салынды. Дегенмен, ол партиясының бұрынғы жетекшілерімен байланысын үзбеді. 1983 жылғы мамыр айында саяси партиялар құруға рұқсат берілген соң, Демирел: «Мен жерімде құжаттары бар үйлерден шатыр салып жатқан жоқпын» деді. Ол әскери басшылықтың Бюленд Улусуды құруға тырысқан Ұлттық демократия партиясын, сондай-ақ оның шәкірті Тургут Өзал басқарған Отан партиясын (АНАП) қолдамады. 1983 жылғы 20 мамырда Әділдік партиясының бұрынғы мүшелері Ұлы Түркия партиясын (БТП) құрды, бірақ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі оны Әділдік партиясының жалғасы деп танып, дереу тыйым салды. Демирел, бұрынғы CHP және Әділдік партиясының мүшелерімен бірге саяси тыйымды бұзды деген айыппен төрт ай бойы Чанаккаледегі Зинкирбозанда ұсталды.
With the military coup on 12 September 1980, Demirel's prime ministry ended and he was kept under surveillance in Hamzaköy, Gelibolu for a month. He did not resign as chairman of the Justice Party until it was dissolved in 1981. With a provisional article in the new Constitution, he and most politicians were banned from politics for 10 years. However, he maintained ties with his party's former leaders. After political parties were allowed to be established in May 1983, Demirel declared, "I do not build shanty houses on my land with a title deed." He did not support the party that the military administration tried to have Bülend Ulusu founded, the Nationalist Democracy Party, nor the Motherland Party (ANAP) led by his protégé Turgut Özal. On 20 May 1983, the Great Turkey Party (BTP) was established by former Justice Party members, but it was swiftly banned by the National Security Council on the grounds that it was a continuation of the Justice Party. Demirel, along with former CHP and Justice Party members was forced to stay for four months in Zincirbozan, Çanakkale, on the grounds that he violated the political ban.
Соңғы премьер-министр қызметі
1986 жылы Демирел 1980 жылға дейінгі саясаткерлерге саяси тыйым салуды жою үшін сәтті науқан ұйымдастырды және осы мәселе бойынша референдум өткізді. Саяси тыйымы алынғаннан кейін 18 күн өткен соң, ол "Әділет" партиясының жаңа мұрагері – "Ақиқат жолы" партиясының (АЖП) кезектен тыс съезінде төраға болып сайланды. 1987 жылғы жалпы сайлауда Испарта облысынан депутат болып қайта сайланды. Қылмыстық процестік заңды реформалады, әскери төңкерістерден жиналған барлық партия атаулары мен аббревиатураларына қойылған тыйымды алып тастады және кәсіподақтардың бостандықтары туралы халықаралық конвенцияларды ратификациялады. "Жасыл карта" әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламасы құрылды және зейнеткерлікке шығу жасы жойылды. Үкімет солшыл террористік ұйымдармен күресте жетістікке жеткенімен, журналист Уғур Мумку мен жандарм командирі Эшреф Битлис қазасы елді дүрліктірді. Екі коалициялық серік те Оңтүстік-Шығыс Анатолиядағы Төтенше жағдай аймағын (OHAL) және ауылдық күзет жүйесін тоқтатуды жақтады, бірақ "Қамқорлық операциясы" (Operation Provide Comfort) салдарынан бұл саясат тұрақсыз аймақта жалғастырылуы тиіс болды. Осы кезеңде ол өзінің шәкірті және жақын арада президент болған Тургут Өзалға қарсы белсенді оппозиция жасады, олар бірге 24 қаңтар қаулыларын дайындады.
In 1986, Demirel launched a successful campaign for the lifting of pre 1980 politicians' political bans and initiated a referendum on the issue. Only 18 days after his political ban was rescinded, he was elected chairman at the extraordinary convention of the True Path Party (DYP), a new successor party to the Justice Party. He was re elected Deputy of Isparta in the 1987 general election. reformed criminal procedure law, removed the ban on all party names and abbreviations accumulated from military coups, and ratified international conventions on trade union freedoms. The "Green Card" social security program was also established and the age requirement for retirement was abolished. While the government had success combating far left terrorist groups, the assassinations of journalist Uğur Mumcu and Gendarme commander Eşref Bitlis shocked the country. Though both coalition partners advocated for ending the OHAL zone and the village guard system in southeast Anatolia, Operation Provide Comfort meant the policies had to continue in the unstable region. During this period, he carried out a strong opposition to his protégé and soon president, Turgut Özal, with whom he prepared the 24 January Decisions.
Төрағалық
1993 жылы Ұлттық Ұлы Мәжіліс Демирелді Түркияның тоғызыншы президенті етіп сайлады. Партия төрағалығынан бас тартып, оның орнын басып кірген DYP төрағасы Түркияның алғашқы әйел премьер-министрі Тансу Чиллер болды. Президент Демирел Сивас трагедиясынан кейін жасаған мәлімдемелеріне сынға ұшырады. Оқиғада 35 зиялы, олардың көпшілігі әлеуилер, өрт сөндірушілердің қолынан қаза тапқан қонақүйдің ішінде қалып қойды. Бұл оқиға президенттік лауазымға тағайындалғаннан кейін бір жарым ай өткен соң болды. Ол: «Бұл оқшауланған жағдай. Ауыр провокация болды. Осы провокация салдарынан халық наразылыққа толды. Қауіпсіздік күштері бар күштерін салды. Тек қонақүйдің өртенуінен адамдар қаза болды» деді. Демирел Әзірбайжан президенті Гейдар Әлиевті түркі әскері мен барлау қызметтерінің әртүрлі топтары қолдауымен үкіметін құлатуға бағытталған төңкеріс әрекеті туралы ескертті. Президент Демирел 1996 жылы Измиттегі сауда орталығының ашылу салтанатындағы лента кесу рәсімінде қастандыққа ұшырады. Қастандық жасаушы Ибрахим Гүмрүкчюоглу өзінің қорғанысында президентті өлтіру ниеті болмағанын, тек Түркияның Израильмен әскери ынтымақтастық келісіміне наразылық білдіру үшін тапаншасымен көкке оқ атқысы келгенін айтты. Кейін дәрігерлер Гүмрүкчюоглуға параноя диагнозы қойды. Демирелдің 1997 жылғы «Постмодернисттік төңкерістегі» рөлі күмәнді, кейбіреулер оны Нежметтин Ербақанның REFAHYOL үкіметін құлатуға жетекшілік еткен деп айыптайды, ал басқалары кернеуді басу арқылы толыққанды әскери төңкерістің алдын алды деп мәлімдейді. Ол бұрынғы шәкірті Тансу Чиллерді осы оқиғадан кейін премьер-министр етіп тағайындамады, оның орнына ANAP төрағасы Месут Йылмазды тағайындады. Ербақанның Әл-ауқат партиясы, Чиллердің DYP және BBP бұл шешімге қарсы шықты. 1997 жылы Демирел Фетхулла Гүленнің құрметті төрағасы болған Журналистер мен жазушылар қоры ұйымдастырған конференцияға қатысып, одан «Мемлекет қайраткері – Ұлттық келісім сыйлығын» алды. Президенттік мерзімін тағы бес жылға ұзартуға әрекет жасалғанына қарамастан, Демирел 5 сәуірде президенттік лауазымнан кетті. Ол 2000 жылдың 16 мамырында өзінің міндеттерін Ахмет Неджет Сезерге тапсырды. Саясаттан зейнетке шыққаннан кейін премьер-министр лауазымындағы оның мерзімі Исмет Инену мен Режеп Тайyip Ердоғаннан ғана қысқа болды.
After the sudden death of Özal, Demirel was elected the ninth President of Turkey in 1993 by the Grand National Assembly. Resigning his party chairmanship, his successor for leadership of DYP became Turkey's first female prime minister, Tansu Çiller. President Demirel drew backlash from statements he made in the aftermath of the Sivas Massacre in which 35 intellectuals –most of whom were Alevi– lost their lives when they were trapped in a burning hotel by a mob, which took place just one and a half months after he became president. He said, "The incident is an isolated incident. There was heavy provocation. As a result of this provocation, the people were agitated The security forces did their best There was no conflict between the groups. There was [only] loss of life due to the burning of the hotel." Demirel gave Azerbaijani President Heydar Aliyev advanced notice of an upcoming coup attempt against his government backed by various factions of the Turkish army and intelligence services. President Demirel survived an assassination attempt in 1996 in a ribbon cutting ceremony to open a shopping mall in İzmit. The would be assassin, İbrahim Gümrükçüoğlu said in his defence that he did not intend to kill the president, but that he intended to shoot into the air with his pistol to protest Turkey's military cooperation agreement with Israel. Doctors later diagnosed Gümrükçüoğlu with paranoia. Demirel's role in the 1997 "Postmodern Coup" is controversial, with some accusing him of leading the effort to bring down Necmittin Erbakan's REFAHYOL government while others claimed that he prevented a complete military takeover by easing the tension. He did not appoint his once protegé Tansu Çiller prime minister after the ordeal, but instead ANAP chairman Mesut Yılmaz. Erbakan's Welfare Party, Ciller's DYP and the BBP opposed the move. In 1997, Demirel participated in a conference organized by the Journalists and Writers Foundation, of which Fethullah Gülen was its honorary chairman, and received the "Statesman National Reconciliation Award" from him. Though there was an attempt to extend his presidential term by another five years, Demirel stepped down from the presidency on 5 April. He handed over his duty to Ahmet Necdet Sezer on 16 May 2000. With his retirement from politics, his overall tenure as prime minister was shorter than only İsmet İnönü's and Recep Tayyip Erdogan's.
Кейінгі өмір және өлім
Саясаттан зейнетке шыққаннан кейін Демирел Түркияда, көбінесе университеттерде өткен бірнеше іс-шараларда жиі баяндама жасады және пікір білдірді. Демирел 2001 жылы Екінші Интифада кезінде Израиль-Палестина қақтығысын зерттеген және шиеленісті азайту бойынша ұсынымдар берген Митчелл баяндамасын дайындаған комиссия мүшесі болды. Оның әйелі Назмие 2013 жылдың 27 мамырында Альцгеймер ауруымен емделген ауруханада қайтыс болды. Сүлеймен Демирел 2015 жылдың 17 маусымында Анкарадағы Гувен ауруханасында тыныс жолдарының инфекциясымен ем алып жатқанда дүниеден өтті. 2015 жылдың 19 маусымында Түрік Ұлттық Жиналысындағы мемлекеттік салтанатты рәсім мен Кокатепе мешітіндегі діни рәсімнен кейін Демирелдің денесі туған жері Атабейге (Испарта) жеткізіліп, жерленді. 2019 жылы Сүлеймен Демирел мазартасы құрылып, зыяраттаушыларға ашылды.
Following his retirement from politics, Demirel was a frequent panelist and speaker at several events, mostly in universities, within Turkey. Demirel was a member of the committee that drafted the Mitchell Report in 2001, which investigated the Israeli Palestinian conflict in the midst of the Second Intifada and offered recommendations to reduce tensions. His wife Nazmiye died on 27 May 2013, in the hospital where she was treated for Alzheimer's. Süleyman Demirel died on 17 June 2015 at the Güven hospital in Ankara where he had been undergoing treatment for a respiratory tract infection. After the state ceremony in the Turkish Grand National Assembly and a religious ceremony at Kocatepe Mosque on 19 June 2015, Demirel's body was taken to a mausoleum in his hometown of Atabey, Isparta. In 2019, the Süleyman Demirel Mausoleum was completed and opened to visitors.
Мұра
Демирел өзінің саяси мансабында көптеген тұңғыш жаңалықтарға қол жеткізді. Ол ең көп үкімет құрды, Исмает Инөнү мен Режеп Таййып Эрдоғаннан кейін Түркияның саяси тарихында ең ұзақ қызмет еткен премьер-министр болды және 41 жасында ең жас премьер-министр атанды. Сонымен қатар, ол 40 жасында партия басшысы болған ең жас саясаткер және 30 жасында мемлекеттік мекемеге тағайындалған ең жас бас менеджер рекордын жасады. Ол Мұстафа Кемал Ататүрктің қағидаларынан тайып кеткені үшін айыпталды, бірақ ол бұл айыптауды жоққа шығарды. Испартадағы Сүлеймен Демирел әуежайы мен Сүлеймен Демирел университеті, сондай-ақ Анталиядағы Сүлеймен Демирел стадионы, Эрзурумдағы Ататүрк университетінің Сүлеймен Демирел медициналық орталығы және Қазақстандағы Сүлеймен Демирел университеті оның есімімен аталады. Оның құрметіне Стамбулда және Муглада екі маңызды көше аталған. 2014 жылы Испартада Сүлеймен Демирелдің демократия және даму мұражайы ашылды.
Demirel achieved many firsts throughout his political career. He formed the most governments, was longest serving prime minister in Turkish political history following İsmet İnönü and Recep Tayyip Erdoğan, and was the youngest prime minister at the age of 41. He also broke the records for the youngest politician to become a party leader at the age of 40, and the youngest general manager appointed to a public institution at the age of 30. He was also accused of deviating from the principles of Mustafa Kemal Atatürk, which he denied. The Süleyman Demirel Airport and Süleyman Demirel University, both of which are in Isparta are named after him. So are the Süleyman Demirel Stadium in Antalya, the Süleyman Demirel Medical Centre of the Atatürk University in Erzurum and Suleyman Demirel University in Kazakhstan. There are also two important main streets named after him: one in Istanbul and the other in Muğla. In 2014 Süleyman Demirel Democracy and Development Museum was opened in Isparta.
Танымал мәдениетте
Сүлеймен Демирелді көбінесе Баба (Әке) немесе Чобан Сүлу (Сүлу бағушы) деп, ал туған қаласы Испартаның құрметіне Спартак деп атап кеткен. Оның федорасы оның есімді танытатын белгісі болды. Фикрет Кызылөк 1995 жылғы "Yadigâr" альбомындағы "Demirbaş" әнінде Демирелдің саяси аренадан кетуге құмар еместігін әзілмен суреттеді. 1992 жылғы "Mega Manço" альбомының хиті "Süleyman" да Демирелді сатиралық тұрғыдан бейнеледі. 2007 жылғы "Зинкирбозан" фильмінде оның рөлін Халдун Бойсан сомдады. Джем Караканың "Раптие" туындысында да Демирелге сілтемелер кездеседі. Демирел "Басқа Түркиядағы президент" фильмінде эпизодтық рөлде ойнады. Нежми Айкар Демирелді TRT 1 арнасында көрсетілген "Қыпрда бір кездері" телесериалында бейнеледі. Демирел зейнетке шыққанмен, саяси жағдай шиеленіскен кезде түрік БАҚ-тары мен оның жақтастары (әзілмен немесе әдеттегідей) оны "Куртар бизи баба" ("Әке, бізді құтқарыңыз") деп шақырып, көмек сұраған.
Süleyman Demirel was often nicknamed Baba (The Father) or Çoban Sülü (Sülü the Shepherd) and humorously Spartacus, after his native city of Isparta. His fedora hat was a famous part of his image. With the song "Demirbaş" on the album Yadigâr (1995), Fikret Kızılok humorously described Demirel's inability to stay away from the political scene. "Süleyman", one of the hit songs of Barış Manço's 1992 album Mega Manço, was another satire of Demirel. He was portrayed by Haldun Boysan in the 2007 movie Zincirbozan. There are also references to Demirel in Cem Karaca's Raptiye. Demirel appeared as a guest actor in the film The President in the Other Turkey. Nejmi Aykar portrayed Demirel in the TV series Once Upon a Time in Cyprus, which was broadcast on TRT 1. Although Demirel had retired, whenever there was political distress, Turkish media or his followers (humorously or otherwise) called on him with the words "Kurtar bizi baba" ("Father, save us").
Дәйексөздер
Демирел шебер оратор болған және журналистермен көптеген есте қаларлық цитаталар мен өткір сөздер айтумен танымал. Оның ең танымал сөзі – "Dün dündür, bugün bugündür" ("Кеше – кеше, бүгін – бүгін"), оны прагматизміне күмәндік білдіргендерге жауап ретінде айтқан. Алайда ол былай дейтін: "Мен сияқты, бәрі де 'кеше кеше болды, бүгін бүгін' деп мәселеден жалтара алмайды". 1970 жылдардағы энергетикалық дағдарыс кезіндегі әрекеттерін қорғайтын болғанда: "Бензин болған жоқ қой, ішіп қойдық па?" деді. Грекиямен Эгей теңізі дауына байланысты шиеленіс күшейген кезде журналистерге: "Эгей грек көлі емес. Эгей түрік көлі де емес. Демек, Эгей тіпті көл де емес" деген сөзді айтқан.
Demirel was a skillful orator and is known for producing many memorable quotes and quips with journalists. His most famous quote is "Dün dündür, bugün bugündür" ("Yesterday is yesterday, today is today"), which he said in response to those questioning his pragmatism. However he would also say: "Not everybody can wriggle out of the issue by saying 'Yesterday was yesterday, today is today' like I did." "Benzin vardı da biz mi içtik?" ("Did we drink the gasoline, as if there were any? "), he said when defending his actions during the 1970s energy crisis. When speaking to a reporter when tensions were heightened with Greece due to the Aegean dispute he said: "Ege bir Yunan gölü değildir. Ege bir Türk gölü de değildir. Binaenaleyh Ege bir göl değildir." ("The Aegean is not a Greek lake. The Aegean is not a Turkish lake. Therefore, the Aegean is not even a lake.")