Кіріспе

Американдық авиатор Линкольн Бичи (3 наурыз 1887 – 14 наурыз 1915) – американдық авиацияның пионері және жартас-жартас арасындағы көрсетуші ұшқыш. Ол ұшу көрмелерінен, әуедегі трюктардан, аэробатиканы ойлап табудан және авиациялық рекордтарды орнатудан атақ пен байлыққа ие болды. Бичи бәсекелестерінің арасында да «әлемдегі ең ұлы ұшқыш» деп мойындалды. 1911 жылғы Лос-Анджелес авиашоуында Бичи 3000 метрден мұрынға батып айналудан алғаш рет сәтті құтылды. Мұндай жағдайдан бұрын ешбір ұшқыш аман қалған емес. Содан кейін Бичи авиация пионері Гленн Кертистің командасына қосылды. Кертистің конструкцияларымен таныс болмағандықтан, оларды үйрену кезінде үш рет апатқа ұшырады, бірақ жақын арада осы жаңа үлгіні меңгерді. Маусым айында АҚШ-Канадалық карнавал ұйымдастырушылары Ниагара шарлауының үстінен ұшқан бірінші адамға 1000 доллар сыйлық ұсынды. Бичи өзінің Curtiss D бипланында жауап берді және 1911 жылдың 27 маусымында жаңбырдың арасында Ниагара шарлауының төменгі бөлігінен, содан кейін Америка шарлауының үстінен, шамамен 150 000 көрерменнің алдынан ұшты. Биіктікке көтеріле отырып, Бичи ұшағын бірнеше рет шарлаудың үстінен айналдырды. Осы өнерін аяқтағаннан кейін ол Ниагара өзенінің бетінен 6 метрдей төмен түсіп, шарлаудың тұмандылығына кірді. Содан кейін ол ұшағын Ниагара шатқалының бойымен 6 метр биіктіктегі Айлы көпірдің астынан ұшырып өтті. Жергілікті газеттер оның ұшағын «жасылған апельсин жәшігіне» ұқсас деп сипаттады. Уилфред Парк «Парк әдісін» жасағанымен, Бичи де осы маневрді ашқан деп есептеледі. 5000 футқа (1524 м) көтеріліп, ол ұшағын айналуға мәжбүрледі, содан кейін рульді айналу бағытына бұрып, оны тегістеуге мүмкіндік берді. Ол бұл маневрді жұмыс істейтініне көз жеткізу үшін тағы он бір рет қайталап орындады. Осылайша Бичи авиация жұлдызына айналды: бір жылдың ішінде оны 17 миллион адам көрді. Ол кезде АҚШ халқының саны 90 миллион адам ғана еді. Оның жетістіктеріне 8-дік және тік құлауды ойлап табуы кіреді. Сондай-ақ ол жерге тік қарай ұшып, соңғы жылдамдыққа жеткен алғашқы ұшқыш болды. Оны еліктеуге тырысқан бірнеше ұшқыштар қаза тапты. Танысының қазасынан кейін Бичи қысқа уақытқа зейнеткерлікке шықты. 3 айдан кейін ол зейнеттен шығып, «бұлақ» деп аталатын трюкті жетілдірді. 1912 жылы Бичи, Пармели және авиация пионері Гленн Мартин Калифорнияда тұңғыш рет түнгі ұшуды ацетилен оттықтарымен, салдақтарымен және Лос-Анджелес үстінен құлаған шағын шу шығаратын бомбалармен орындады. 1913 жылы Бичи Сан-Францискодағы Дүниежүзілік көрменің көрмелер алаңында орналасқан Машиналар сарайының ішінде ұшып шықты. Ол ұшақты әуеге көтеріп, сарайдың ішінде жерге қондырды. Оның каскадтық ерекшелігі «өлім секіруі» болды, онда ол ұшағын 5000 футқа (1524 м) көтеріп, қолдарын созып, толық жылдамдықпен жерге қарай құлайтын. Соңғы сәтте ол ұшақты тегістеп, жарыс жолымен жылдамдықпен төмен түсетін, бақылау таяқшасын тізелерімен ұстап, қолдарын басқарудан шығаратын. Кертистің тағы бір мүшесі Бланш Стюарт Скоттқа бағытталған әзіл кезінде Бичи әйелге ұқсап киініп, жүздеген мың адам үшін қорқынышқа түсірді. Орвилл Райт: «Линкольн Бичидің қолындағы ұшақ – поэзия. Оның шеберлігін тамашалау – ғажайып. Ол – ең керемет ұшқыш».

Жеке мансап

1913 жылы орыс ұшқышы, капитан Петр Нестеров, алғашқы ішкі айналым жасады. Француз Адольф Пегу сол жылы екінші және одан да танымал адам болды. Бичи де осыны сынап көргісі келді. Кертис оған мұндай трюк жасауға қабілетті ұшақ жасаудан бас тартты, соның салдарынан Бичи ұшқыштар тобынан кетіп қалды. Одан бөлек, ол каскадтық ұшу туралы өткір сын мақала жазып, көптеген адамдар көрмелерге жас ұшқыштардың қазасын көру ниетімен келетінін айтты. 1913 жылдың 7 наурызында ол енді кәсіби түрде ұшпайтынын мәлімдеді, себебі оның трюктерін еліктеуге тырысқан бірнеше жас авиаторлардың өліміне тікелей себепкер болғанын сезінді. Мамыр айында ол жиырма төрт адамның қаза тапқанын айтты, олардың барлығы оған "бауырдай" жақын болған. Ол олардың өліміне және олардың отбасыларының қайғысына қатты өкінді. Бичи біраз уақытқа жылжымайтын мүлікпен айналысты, бірақ Кертис ішкі айналым жасауға жеткілікті қуатты каскадтық ұшақ жасауға келісті. Бичи қайта оралып, 7 қазанда Нью-Йорк штатының Хаммондспорт қаласында ұшақты көкке көтерді. Бірінші ұшу кезінде төмен қарайтын ауа ағыны немесе бұрылыс кезінде жылдамдық жоғалту ұшақтың сәл төмендеуіне себеп болды. Бір қанаты алаңдағы шатырдың жотасын сызып өтті, содан кейін ұшақ екі жас әйелді және екі теңіз офицерін жақын маңдағы ангардың төбесінен құлатты, олар Бичидің тілегіне қайшы, ұшуды тамашалап отырған. Бір әйел қаза тауып, қалғандары шамамен 3 метрлік қашықтықтан құлап жарақат алды. Бичидің ұшағы жақын маңдағы далаға құлады, бірақ ол жеңіл жарақаттармен құтылуға үлкерді. (Сот сарапшылары 20 жасар әйелдің өлімін жазатайым оқиға деп шешті.) Бичи екінші рет авиацияны тастауды шешті. Алайда, цирк плакатын көргеннен кейін ол ойын өзгертті. Плакатта ұшақ төңкеріліп ұшып бара жатқан бейнесі болды, бұл әлі ешкім жасаған емес. Бичи бұрылып, төңкеріліп ұшуды меңгеруге бел буды, бірақ бұл жолы жалғыз күшпен әрекет етуді жөн көрді. Ол көрме алаңдарында айналымдар көрсету арқылы өмір сүруге тырысты, бірақ көп ұзамай адамдар қақпадан тыс жерден көре алатын трюк үшін ақша төлемейтінін түсінді. Ол үшінші рет зейнеткерлікке шықты, бірақ оның менеджері плакатта бейнелеген идеясы оны қайтадан әрекетке итерді: "Аспанның шайтаны" және "Жердің батыры". Бичи ұшағын танымал жүргізуші Барни Олдфилд басқаратын жарыс машинасымен жарыстыруға бел буды. Менеджер көрме алаңының айналасына биік қоршау қойып, адамдар жарысты көру үшін ақша төлеуге мәжбүр болды. Бичидің ұшағы Олдфилдтің машинасынан жылдам болды, бірақ олар кезекпен "жеңіске" жетіп, көпшілік олардың күнделікті жарыстарын тамашалауға жиналды. Жарыстардан тапқан ақшасына Бичи "Кішкентай айналдырғыш" ("Little Looper") атты жаңа ұшақ жасады. Оның аты үш фут биіктіктегі әріптермен қанаттың үстіне жазылды. Көп ұзамай ол бірнеше айналымдар жасады. Бірде ұшқыш үздіксіз айналым жасау бойынша рекорд жаңартқанын естігенде, Бичи дереу одан да көп айналым жасап, бір қатарда сексен айналымға дейін жетті. Бичи мен Олдфилд елді аралап, барған жерінде жарыстар ұйымдастырды. Огайо штатының Дейтон қаласында, Райт ағайындыларының туған жерінде, олар 30 000-ға жуық адамның алдында өнер көрсетті. Бірінші рет сәтті айналым жасағаннан кейін, ол терең ойлармен толған ойын жазып қалдырды: "Сол күні мен және жандардың үнсіз жинаушысы қол алыстық. Мыңдаған рет біз бұлттар арасында жарысқа шықтық. Тыныс-деміңді тіксітетін жылдамдықпен төмен құлап, айналып, аспан кеңістігінде айналмақ. Көптегенде, күннің жарығы көзімді соқыр қылып, қараңғылық сезімімді ұйытып, оны жаныма жақын сезіндірдім. Мұндай сәттерде мен оған қарсы тұрдым, бірақ соның нәтижесінде түсіндіруге келмейтін қорқыныш сезімді басымнан өткердім. Бүгін ескі доспен арамыз жақсы." 1914 жылы ол Ақ үй мен Конгресске шабуыл жасап, әскерлік қимылдарды көрсетті, соның салдарынан АҚШ үкіметі алдағы кезеңге дайын емес екенін дәлелдеді. 1915 жылы ол "Орегон" соғыс кемесінің үлкен ағаш моделін жасап, Сан-Францискодан бір шақырым қашықтықта Панама-Тынық мұхиты халықаралық көрмесінің алдында орнатты. Әскери-теңіз күштері оған жасанды кемеге 100 теңізшіні қарызға берді, ол жарылғыш заттармен толтырылған еді. Бичи ұшағын модельдің үстінен ұшырып, төмен түсіп, түтіндік бомбаға ұқсайтын затты тастады. Бір жарылыс 50-ге дейін өсті, Бичи модельдік соғыс кемесінің үстінен ұшып өтті. Экипаж сүйрегіш қайықпен қашып кеткен еді, бірақ жағалаудағы 80 000 адам айқайлады, ал кейбіреулері Бичи "Орегонды" жарылтып жіберді деп ойлап, есінен айырылды.

Өлім

Бичи өзінің соңғы ұшуын Панама-Тынық мұхиты халықаралық көрмесінде жасады. 1914 жылы көрмеге дейін ол Бичи Итон монопланын жасатты. Ұшақ Morane Saulnier H-қа ұқсас болды, бірақ оған үш дөңгелекті қону шассисі және қанаттың соңынан есіп тұратын үлкен элерон қосылды, бұл қанат пішінін сол ұшаққа ұқсатып, оны кейбіреулер Таубе деп атады. Жеңіл және маневрлі монопланда бұрынғы Beachey бипланында қолданған қозғалтқышты пайдалану арқасында, ең жоғары жылдамдық артты, соның нәтижесінде оның айналымдары мен маневрлері одан да әсерлі болды. Бұл сонымен қатар монопланда төңкеріліп ұшудың тұңғыш көрсетілімі болжанып отырды. Ол оны жоғары биіктікте сынап көрді және 1915 жылдың 14 наурызында алғашқы рет көпшілік алдында ұшуға дайын болды. Ол ұшақты 50 мың адамдық көрермен алдында (Көрме алаңында, тағы 200 мың адам төбелерде) көтеріп, айналым жасап, ұшақты қалпына келтіріп, артқа бұрды. Кері ұшуды тегістеуге тырысқанда, Сан-Франциско шығанағынан бар болғаны 2000 фут (610 м) биіктікте екенін байқамаған болуы мүмкін. Ұшақты кері бұрылған күйінен, баяу суға батып бара жатқанда шығару үшін басқару тұтқаларын тартып алды. Бұл күштен қанаттарының артқы тіректері сынды, және ұшақ екі кеме арасындағы шығанаққа құлады. Теңізшілер дереу әрекет етті, бірақ Бичидің денесін іздеуге 1 сағат 45 минут кетті. Құтқарушылар оны үш сағат бойы жаңғыртуға тырысты. Дәрігерлердің салдасынан, ол апаттан тек аяғы сынған күйімен аман қалғаны, бірақ құлап бара жатқанда қауіпсіздік белбеуін босата алмағандықтан суға батып қайтыс болғаны анықталды. Бұзылған ұшақтың қозғалтқышы кейіннен әуеші Кэтрин Стинсонға берілді және ол оны Шығысқа сапарларында пайдаланды. Оның Сан-Францискодағы жерлеу рәсімі сол уақытқа дейін қала тарихындағы ең ірі жерлеу рәсімі болды. Оның сапарларын көптеген адамдар бақылады, оның мансабында 30 миллион адам оны көрді, ал 1914 жылы ғана 17 миллион адам көрді. Оның қайтыс болғанына бір жыл толғанда, әуеші Эдна Кристоферсон ұйымдастырған естелік шараға жүздеген адам қатысып, құрмет көрсетті, ал Сан-Франциско экзаминер газеті Бичидің қабірі "гүлдердің көптеген букеттерімен көмілгенін" хабарлады.

Танымал мәдениетте

Бичидің өліміне әкеп соққан соңғы ұшуы 1920 жылдары Сан-Францискодағы балалардың арқанға секіріп айтқан өлеңдерінде еске алынды. Бичиге «Джонни Готс Гун» көркем әдебиеті кітабының 19 және 20-беттерінде де сілтеме жасалған. Кітапта ол басты кейіпкердің туған қаласының үстімен ұшып өтеді.