Кіріспе

Жаяу әскердің жауынгерлік тактикасы

Жаяу әскер тактикасы – жаяу әскердің ұрыс кезінде тактикалық мақсаттарға жету үшін қолданатын әскери тұжырымдамалар мен әдістердің жиынтығы. Жаяу әскердің майдандағы рөлі, әдетте, жаумен жақын арада ұрысқа түсу және аумақтық мақсаттарды басып алу және ұстап тұру болып табылады; жаяу әскер тактикасы осы мақсатқа жету құралы есептеледі. Жаяу әскер әдетте әскердің жауынгерлік күшінің ең үлкен бөлігін құрайды, сондықтан көбінесе ең көп шығынға ұшырайды. Тарих бойы жаяу әскерлер шабуыл мен қорғаныс кезінде тиімді тактика арқылы шығындарын азайтуға тырысқан. (Кең көлемдегі шайқас және театрлық тактиканы қарастыру үшін: Әскери стратегия)

Жаяу әскер тактикасы – соғыстың ең көне әдісі және барлық дәуірді қамтиды. Әр түрлі кезеңдерде сол кездегі басым технология жаяу әскер тактикасына маңызды әсер еткен. Керісінше, тактикалық әдістер белгілі бір технологиялардың дамуын ынталандыра алады. Сол сияқты, қару-жарақ пен тактика дамыған сайын қолданылатын тактикалық құралымдар да өзгеріп отырады, мысалы, грек фалангасы, испандық терцио, Наполеон колоннасы немесе британдық «жіңішке қызыл сызық». Әр түрлі кезеңдерде бірлік ретінде орналастырылған әскерлердің саны да мыңдағаннан бірнеше ондағанға дейін кең ауқымда өзгеруі мүмкін. Қазіргі жаяу әскер тактикасы қолданылатын жаяу әскер түріне байланысты әр түрлі. Қарулы және механикаландырылған жаяу әскер көлік құралдарымен қозғалып, ұрыс кезінде қолдау алады, ал басқалары кемелерден десант түсіріп, немесе тікұшақ, парашют немесе жолсерпе арқылы жеткізілген әуе шабуылы жасаушы әскер ретінде әрекет ете алады, ал жеңіл жаяу әскер көбінесе жаяу жүріп қимыл етеді. Соңғы жылдары гуманитарлық көмек көрсету мақсатындағы бейбітшілік операциялары ерекше маңызға ие болды. Тактика сонымен қатар жергілікті жағдайға байланысты өзгереді. Қалалық аймақтардағы, ормандардағы, таулардағы, шөлдердегі немесе Арктикадағы тактикалардың барлығы айқын ерекшеліктерге ие.

Ежелгі тарих

Жаяу әскерлер фалангасы – б.з.б. III мыңжылдықта қалыптасқан шумерлік тактикалық құралым. Бұл, әдетте жоғары және орта тапқа жататын, сегізден он екі қатарға дейін тереңдікте орналасқан, қап немесе шұңқыр, кеуде қалқаны және аяқ қорғанышпен қаруланған, екі-үш метрлік (6~9 фут) сұңғылармен және бірін-бірі жабатын дөңгелек қалқандармен жабдықталған тығыз топ болды. Ол Термопила сияқты тар жерлерде немесе көп санда болғанда тиімдірек болды. Ерте гректер көліктерге басымдық бергенімен, жергілікті географиялық ерекшеліктерге байланысты фаланга Грецияда жақсы дамыды және грек-парсы соғыстарына дейін атты әскер тактикасының көп бөлігін ығыстырды. Б.з.б. IV ғасырда Македонияның Филипп II әскерін қайта ұйымдастырып, фалангаларға және алғашқы ғылыми әскери зерттеулерге баса назар аударды. Тебалық және македониялық тактикалар, жау фалангасын бұзу үшін шоғырланған нүктеге бағытталған, ал одан кейін атты әскердің шабуылы жасалатын еді. 64 адамнан тұратын тетрархияларға, екі тетрархиядан тұратын таксиархияларға, екі таксиархиядан тұратын синтагмаларға, төрт синтагмадан тұратын хилиархияларға және төрт хилиархиядан тұратын фалангаларға, сондай-ақ екі пильста хилиархиясына және бір хилиархиядан псилой мен эпихиппархияға (атты әскер) біріктірілген, мұқият ұйымдастырылған және жақсы оқытылған бұл құрылымдар Александр III Македонскийдің қолында өте тиімді болды. Алайда, грек фалангасы тиімді болғанымен, икемсіздік танытты. Римдіктер әскерін күрделі кәсіби ұйымға айналдырып, дамыған басшылық құрылымы мен шендік жүйе құрды. Римдіктер кіші бөлімдердің командирлеріне ерліктері мен шайқастағы жетістіктері үшін марапаттар мен медальдар беруге мүмкіндік берді. Тағы бір маңызды артықшылық – бұл Пыдна шайқасындағыдай, жаудың қатарындағы бос орындарды пайдалануға мүмкіндік беретін тәуелсіз әрекет ете алатын манипулалық легион (шамамен б.з.б. 300 ж.) болды. Бірақ, ең маңызды жаңалық – оқыту сапасын бұрынғыдан да жоғары деңгейге көтеру болды. Бұрынғы буын жеке тәсілдерді қолданғанмен, римдіктер оларды біріктіріп, екі ғасырдан астам уақыт бойы кез келген жауды жеңе алатын, керемет сәтті әскер құра алды.

Римдік тактика жүйесі

Жаяу әскер деңгейінде Рим армиясы жаңа қарулар қолданды: пилум (ұшы өткір сүңгі жарылғыш), гладиус (қысқа шаншулы қылыш) және скутум (үлкен дөңгелек қалқан) фаланганың қатаңдығынсыз көптеген шабуылдардан қорғауды қамтамасыз етті. Әдетте, шайқас жеңіл пилумдарды (әдетте одан да аз қашықтықтан) лақтырумен басталып, содан кейін ауыр пилумдарды лақтырумен жалғасатын, одан кейін қалқандармен (scuta) және қылыштармен (gladii) шайқас болатын. Римдік сарбаздар осы қылыштармен кесудің орнына шаншуға үйретілді, әрқашан қалқандарын алдарында ұстап, өз әріптестерімен тығыз қалқан қабырғасын сақтап тұрды. Римдік сарбазды гладиусты қолдану үшін жауына екі метрге (6 фут) жақындауға ынталандыру үшін, ол қызмет мерзімін аяқтағаннан кейін азаматтыққа қабылданатын. Римдік жаяу әскерінің тәртібі қатаң және жаттығулары үнемі қайталанатын. Манипулярлы легион, оған негізделген фалангадан жақсырақ болды, бұрынғыдан жоғары икемділік пен жауап беру қабілетін қамтамасыз етті. Дисперсияны үш есеге арттыру арқылы, типтік фалангадан гөрі, манипулярлы легион қарсыластың қару-жарағының зияндылығын күтпегендей азайтуға мүмкіндік берді. Тамаша жаттығулармен және тиімді басшылармен қатар, Рим армиясы ғасырлар бойы әлемдегі ең күшті армия болды. Армияның майдандағы күші соншалық болды, оның басшылары көптеген бекіністерден аулақ болды, жаумен ашық жерде кездесуді қалаған. Рим армиясы жаудың бекінісін басып алу үшін, барлық жабдықтау жолдарын кесіп тастап, периметрге күзет мұнараларын салып, катапульдаларды орнатып, жауды бекіністің қабырғаларын қиратуға тырысуға мәжбүр етті. Рим армиясының жетістіктері Траян бағанасына мұқият ойылып салынған және Еуропаның барлық шайқас алаңдарында шашырап жатқан артефакттармен жақсы құжатталған.

Орта ғасырлар

Рим империясы құлағаннан кейін, олар қолданған көптеген тапқыр тактикалар жоғалып кетті. Визиготтар мен вандалдар сияқты тайпалар жауларын үлкен әскермен шабуылдауды жөн көрді. Бұл тайпалар көбінесе күшті қарсыластарынан күтпеген жеңіске жетіп, оларды басып тастады. Рим империясының бөлінуінен пайда болған Византия империясы тиімді әскери күш құрды. Оның сарбаздарына жақсы жалақы төленді және оларды әскери тактика мен тарихтан хабардар қолбасшылар басқарды. Дегенмен, әскер көбінесе атты әскерге сүйенді, сондықтан жаяу әскер жалпы күштің кішкентай бөлігін құрады. Викингтер күтпеген шабуылдар мен жылдамдық арқасында күшті жауларға қарсы тиімді болды. Басқа соғыстардағы партизандар сияқты, викингтер де қашан және қайда шабуыл жасауды өздері шеше алатын. Олар өзен арқылы Еуропаның тереңіне жасырын кіріп, содан кейін шабуылдайтын, жазық түбі бар кемелерінің арқасында жауларын көбінесе күтпеген жерден ұстап алатын. Монастырлар жиі нысанаға алынды, өйткені олар көбінесе нашар қорғалған және құнды заттардың көп мөлшерін сақтайтын. Орта ғасырлардағы шайқастар көбінесе Рим және Грек әскерлерінің шайқастарынан кішкентай болды. Әскерлер (сол кездегі мемлекеттер сияқты) көбінесе орталықтандырылмаған. Жабдықтар мен жабдықтарды жүйелі түрде ұйымдастыру нашар болды. Көшбасшылар көбінесе қабілетсіз болды, олардың биліктері қабілетке емес, тегіне негізделген. Көптеген сарбаздар мемлекетке қарағанда феодалдық иелеріне адал болды және әскерлерде бағынбаушылық кең таралған. Алайда, бұрынғы соғыстар мен Орта ғасырлардағы соғыстардың арасындағы ең үлкен айырмашылық – ауыр атты әскердің, әсіресе рыцарьлардың пайдалануы болды. Рыцарьлар семсер, балта және сойылмен қаруланған жаяу әскерді оңай басып кете алатын. Жаяу әскер көбінесе рыцарьлардан бес-он есе көп болды. Олар рыцарьларға қолдау көрсетіп, жасақтың олжасын қорғады. Найзамен қаруланған жаяу әскер жаудың атты әскеріне қарсы тұра алатын. Атты әскерді шабуылдаудан қорғау үшін кейде шұңқырлар, қақпалар, арбалар немесе өткір ағаш қадалар қолданылды, ал садақшылар жебелермен жау аттыларын құлатты; 1415 жылы Агинкур шайқасында ағылшындар француз рыцарьларынан қорғану үшін қадаларды қолданды. Пикмендер көбінесе ауыр атты әскердің үлкен күштерін алуға шамасы келмейтін қауымдар мен ауылдардың орнына айналды. Найзаның ұзындығы 5 метрге дейін жететін, ал найзаның ұзындығы 2-ден 6 метрге дейін болатын. Садақшылар найзашылар мен пикмендер құрамына қосылып, найзалар мен пикалар жауды ұстап тұрғанда, жауға жебелермен шабуылдайтын. Шегелі таяқтардың дамуымен қару-жарақтар қайта жақсартылды. Шегелі таяқтың ұзындығы найзаға тең болды, бірақ балта басы болды, ол пайдаланушыға балтаның алдыңғы жағымен немесе қарсы жағындағы жұқа ұшымен жау аттыларын пышақтауға немесе кесуге мүмкіндік берді. Жапондықтар да шегелі таяқтар жасады. Нагинатаның ұзындығы шамамен 2 метр, ал жапырағы 1 метр болатын. Нагинатаны ер адамдар болмаған кезде қаланы күзету үшін әйелдер жиі қолданды. Арбалет, оған оқытылған садақшылардың қажеті болмады, көбінесе ұзын садақ үшін қажетті кеңінен жаттығулар мүмкін болмаған әскерлерде қолданылды. Арбалеттің ең үлкен кемшілігі – қайта жүктеудің баяу болуы. Болат пен механикалық тарту құралдарының пайда болуымен арбалет бұрынғыдан да қуатты болды. Ұзын садақтар мен ескі арбалеттерге қарсы қорғаныс бере алатын қару-жарақтар осы жетілдірілген қарулардан тоқтатыла алмады. Рим папасы Иннокентий II оларға тыйым салды, бірақ осы қауіпті қаруды қолдануға көшу басталып кеткен еді. Алғашқы оқ-дәрі қарулары әдетте ағаш таяқтарға байланған металл түтіктерден тұратын. Әдетте, бұл қаруды бір рет қана қолдануға болады. Бұл гонналар немесе қол қанаты өте дәл болмады және көбінесе қала қабырғаларынан немесе аңдып тұрған жерден атылатын. Арбалет сияқты, гоннаға да оқытылған сарбаздардың қажеті болмады және жау сарбаздарының киген қару-жарағын тесіп шығара алатын. Қашықтықтан қару қолданушыларды жақын қарумен қаруланған сарбаздар қорғайтын. Бұл күштердің екі жағында рыцарьлар болады және олар жауды әлсіреткеннен кейін жою үшін жауға жақындасады. Атыс қаруының пайда болуы әлеуметтік революцияның басталуын білдірді; тіпті сауатсыз шаруа да абыройлы рыцарьды өлтіре алатын.

Ерте заманауи кезең

Атыс қаруы арзандаған сайын және тиімділігі артқан сайын, 16 ғасырдан бастап жаяу әскерде кеңінен қолданыла бастады. Ұзаққа соқпай, қылыштар, шоқтар, садақтар және басқа да қарулар қолданыстан шықты. Шалғалар, шалға мен оқ ату тактикасының бір бөлігі ретінде, одан әлдеқайда ұзақ сақталды. 16 ғасырдың ортасына қарай атыс қаруы көптеген әскерлердің басты қаруына айналды. Сол кездегі басты қару – аркебус еді. Садақтан кем дәл болғанымен, аркебус сол кездегі көптеген қару-жарақтарды тесіп өте алатын және оны қолдану үшін көп жаттығу қажет болмады. Оған жауап ретінде, қарулардың қалыңдығы артты, олардың салмағы да, құны да өсті. Нәтижесінде, кирасса почталық хауберк пен толық қару-жарақ жиынтығын ығыстырды, ал тек ең құнды атты әскер ғана төсенішпен қапталған жейдеден артық киім киді. Аркебуспен қаруланған сарбаздар көбінесе үш қатарға орналастырылды, бір қатар атып, ал қалған екеуі қайта зарядталатын. Бұл тактика атыстың үздіксіз ағынын қамтамасыз етті және қарудың дәлдігінің жетіспеушілігін өтеді. Атты әскерді тоқтату үшін ағаштан жасалған қоршаулар немесе пикемендер аркебузиерлердің алдына қойылатын. Мысалы, Нагашино шайқасын қарастыруға болады. 1580-ші жылдардағы Голландия көтерілісінің басшысы Нассаулық Морис бірқатар тактикалық жаңалықтар енгізді, олардың бірі – оның жаяу әскерін дәстүрлі, ауыр және баяу қозғалатын шаршыларға қарағанда кішірек және жылдам бөлімдерге бөлу. Волейлік атыстың пайда болуы мушкет атысының дәлдігінің жетіспеушілігін өтеуге көмектесті және алғаш рет 1600 жылы Ньюпорт шайқасында еуропалық жағдайда қолданылды. Бұл өзгерістер жақсы жаттықтырылған әскерлерді қажет етті, олар бірнеше рет жүктеу және қайта жүктеу кезінде формацияны сақтай алатын, сондай-ақ жақсы басқару және басшылықты талап етті. Нәтижесінде, офицерлер мен сарбаздардың кәсіби деңгейі артты; Морис кейде қазіргі заманғы офицерлер корпусының негізін қалаушы деп есептеледі. Оның жаңалықтарын Гюстав Адольф одан әрі жетілдірді, дөңгелекті бұғаттау мушкеті мен қағаз патрондарын пайдалану арқылы волейлік атыстың тиімділігі мен жылдамдығын арттырды, ал ауыр қару-жарақтан құтылу арқылы жылдамдығын жақсартты. Бәлкім, ең маңызды өзгеріс – мушкетерлердің санын арттыру және пикемендердің қажеттілігін жою болды, бұл үшін штык қолданылды. Оның кемшілігі – штык орнатылғаннан кейін мушкеттің атылмайтыны еді; сокет штығы бұл мәселені шешті, бірақ оны бекітудің техникалық қиындықтарын жеңу үшін уақыт кетті. Бұл мәселе 18 ғасырдың басында шешілгеннен кейін, екі тарап та атып, содан кейін штыктармен шабуылдайтын практика қалыптасты; бұл мұқият есептеуді талап етті, өйткені қатарлар неғұрлым жақын болса, алғашқы волейлік атыстар соғұрлым тиімді болатын. Бұған ең танымал мысал – 1745 жылы Фонтеной шайқасы, онда британдық және француз әскерлері бір-бірін бірінші болып атуға шақырған деген қаңтар бар. 17 ғасырдың соңында бекітілген нысандарды қорғау және шабуылдауға, сондай-ақ өте қолайлы жағдайлар болмаса, шайқастан қашуға баса назар аударылды. Жаяу әскердің дәстүрлі емес тактикасы көбінесе қарсыласты қолайсыз жағдайға түсірді. Екінші Бур соғысы кезінде бурлар британдық армиямен күресу үшін партизандық тактиканы қолданды. Бур мергендері британдық сарбаздарды жүздеген метр қашықтықтан атқылап түсірді. Бұл үздіксіз шабуылдар британдық жаяу әскерін дәстүрлі қызыл киімнің орнына хаки формасын киюге мәжбүр етті. Бурлар британдық жаяу әскерлерінен әлдеқайда жылдам болды, сондықтан олар шайқас болатын жерді таңдай алатын. Бұл дәстүрлі емес тактика британдықтарды өздерінің де дәстүрлі емес тактикасын қабылдауға мәжбүр етті.

1945 жылдан кейін

Корея соғысы – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы ірі қақтығыс болды. Жаңа құрылғылар, оның ішінде кішкентай радиостанциялар мен тікұшақтар да пайда болды. Көптеген сарбаздарды шашыратып жіберуге бейім парашютпен түсіру, тікұшақтарды пайдаланып адамдарды дәл жерге жеткізуге мүмкіндік беретін әуе шабуылымен алмастырылды. Тікұшақтар көп жағдайда оттық қолдау көрсетіп, жауға дәл соққы беру үшін жылдам жеткізілуге қабілетті болды. Осының арқасында жаяу әскерлер дәстүрлі бекітілген артиллерия позицияларынан алыс еркін қимылдауға мүмкіндік алды. Олар тіпті жау тылында да әрекет ете алады және кейіннен әуемен эвакуацияланатын болды. Бұл вертикальді қоршау (бастапқыда әуе десанттық әскер үшін жоспарланған) тұжырымдамасына әкелді, онда жау солға немесе оңға қарай емес, тікелей жоғарыдан қоршалады.

Мобильдік жаяу әскердің тактикасы

Блитцкригпен сипатталатын бронетехникалық соғыстың дамуы барысында жаңа жаяу әскер тактикасы жасалды. Бұрынғыдан да бетер, жаяу әскерлер танктермен, ұшақтармен, артиллериямен бірігіп жұмыс істеді. Мысалы, танкілерге қарсы топтарды іздеу үшін жаяу әскер танктердің алдында жіберілді, ал танктер жаяу әскерге жабылу үшін қолдау көрсетті. Портативті радиостанциялар далалық командирлерге штабпен байланысуға мүмкіндік берді, соның арқасында жаңа бұйрықтар дереу жеткізілді. Көлік құралдарының дамуы да маңызды болды; әскерлер енді бір жерден екінші жерге жаяу (немесе атпен) жүруге мәжбүр болмады. Дегенмен, автокөліктің кең таралғаны асыра бағаланды; Германия Екінші дүниежүзілік соғыста Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарағанда көлік үшін көбірек жылқы пайдаланды, ал британдық әскерлер 1944 жылдың маусым айында әлі толыққанды моторизацияланбаған еді. Бірінші дүниежүзілік соғыста жүк көліктері болғанымен, олардың жылдамдығы толыққанды пайдаланылмады, себебі траншеялық соғыстың тұйыққа тірелуі, сондай-ақ майданның қираған жері және сол кездегі көлік құралдарының нашарлығы себеп болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жаяу әскерді жартылай гусеницалық машиналармен, жүк көліктерімен және тіпті ұшақтармен бір жерден екінші жерге жылжытуға болады, бұл оларды жақсы демалдырып, мақсатқа жеткеннен кейін күресуге дайын етті. Сондай-ақ, жаяу әскердің жаңа түрі – десантшылар пайда болды. Бұл жеңіл қаруланған сарбаздар жау тылына парашютпен түсіп, жауды күтпеген жерден шабуылдауға тырысты. Алғаш рет 1940 жылы немістер қолданған олар маңызды нысандарды басып алып, қосымша күштер келгенше оларды ұстап тұруға тиіс болды. Оларға тұрақты әскерлердің дереу қолдауы қажет еді; Бірінші британдық әуе десант дивизиясы Арнемде қоршалып, жойылды. Танк қатеріне қарсы Екінші дүниежүзілік соғыста жаяу әскердің басында тек «Молотов коктейлі» (алғаш рет 1937 жылы Шанхай маңындағы жапон танктеріне қарсы қытай әскерлері қолданған) және танкіге қарсы мылтық болды. Екеуі де тиімді болған жоқ, әсіресе танктар жаяу әскермен бірге болғанда. Бұл және кейінірек танкке қарсы миналар, олардың кейбіреулерін танкке магниттік түрде бекітуге болатын, пайдаланушыны қауіпті жақындыққа итерді. Кейінірек пайда болған «Базука», PIAT және «Панцерфауст» сияқты құралдар қашықтықтан броньға қарсы тиімді шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Осылайша, әсіресе қираған қалаларда танктер жаяу әскер тобымен бірге кіруге мәжбүр болды. Тынық мұхиты соғысы кезінде теңіз жаяу әскері маңызға ие болды. Бұл әскерлер бұрын-соңды болмаған деңіз десанттарына қабілетті болды. Теңіз жаяу әскері ретінде, жапондық және американдық теңізшілер жауынгерлік кемелер, крейсерлер және жаңадан құрылған ұшақ тасымалдаушылар сияқты теңіз кемелерінің қолдауына ие болды. Дәстүрлі жаяу әскер сияқты, теңіз жаяу әскері де қолдаушы бөлімдермен байланысу үшін радиостанцияларды пайдаланды. Олар теңізден және әуеден бомбалауды жылдам сұрап алатын. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тікұшақтардың кең таралғаны әуеде жылдамдықпен шабуылдау сияқты тактиканың пайда болуына мүмкіндік берді.

Ұжымдық тактика

Шағын бөлімдер тактикасы, әсіресе отряд, шабуылға түсудің негізгі принциптерін және барлық ірі қатысушылардың қолданған қолдау элементтерін қамтыды. Ерекшеліктер бірліктердің нақты мөлшерінде, элементтердің орналасуында және арнайы нұсқаулықтарда болды.

Қорғау тактикасы

Неміс қорғаныс жасағының тактикасы тереңдікте орналасқан бекеттерде үлкен жоспарлар мен қағидалармен үйлесудің маңыздылығын баса көрсетті. Бір "Группа" (команда) командирі тиімді басқара алатын) ең жоғары шекте қазу жұмыстарын жүргізуі күтілді. Жеке ағаштар мен төбелер сияқты басқа да жамылу түрлері жаудың отына көп назар аудартып, көбінесе қолданылмады. Қазба жұмыстарын жүргізу кезінде жасақтың бір мүшесі күзетші болып тұруы керек еді. Қазылған жасақтар арасында бос кеңістіктер қалдырылуы мүмкін еді, бірақ олар отпен жабылуы тиіс болды. Неміс жасағының қорғанысының кілті – пулеметтің орналасуы болды, оған бірнеше баламалы позициялар берілді, әдетте олар бір-бірінен бөлек орналастырылды. Әскерлер жұптармен орларда, траншеяларда немесе арықтарда орналастырылды. Жұптар бір-бірімен байланыс үшін жақын тұрды. Кішігірім топтар аздап бөлініп, жаудың отын әсерін азайту үшін орналастырылды. Егер жау дереу жұмылдырылмаса, қорғаныстың екінші кезеңі – бекініс салу қолданылды. Бұл траншеялар негізгі шептің артында салынды, онда сарбаздар қажет болғанға дейін жасырынып тұруы мүмкін еді. Қорғаныс атысы пулеметпен тиімді қашықтықта жүргізілді, ал мылтықшылар жау шабуылға дейін орларына жасырынды. Жау гранаталары жасақтың орнына түскен жағдайда, жарылыстан қашықтау үшін секіріп кетіп немесе гранатаны қайта лақтырып немесе тепкілеп алу арқылы сақтануға болады. Бұл тактика өте қауіпті болды және АҚШ деректерінде американдық сарбаздардың осылайша қолдарын немесе аяқтарын жоғалтқандары туралы хабарлар бар. Соғыстың соңғы кезеңінде бронетехникаға қарсы қорғанысқа ерекше мән берілді. Қорғаныс позициялары кем дегенде бір танкке қарсы құралдан және бақылаушы басқаратын артиллериялық қолдаудан тұратын "танкқа қарсы кедергіден" құрылды. Жау танкілерінің қорғаныс позициясын тексеруін тоқтату үшін жасақтар көбінесе танкке қарсы құралмен қарауылдады.

Взводтық тактика

Взвод бөлімшелерден және басқарушы элементтен құралады. Әдетте, взводта 4 бөлімше болады, бірақ бұл армияға және уақыт кезеңіне байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Басқарушы элемент кішкентай болады және көбінесе бір офицер мен бір сержанттан тұрады. Взводтың жалпы құрамы шамамен 40 солдаттан тұрады. Тактикалық тұрғыдан взвод дербес жұмыс істей алады, өзіне қажетті өртпен қамтамасыз етеді және шабуыл тобына ие болады. Осы мақсатта взвод командирі бөлімшелерге қандай жауынгерлік міндеттер (қорғаныс немесе шабуыл) жүктелгенін анықтап, бөліс жасайды. Шабуыл (шабуыл, оттық қолдау немесе резервте болу) ішінде.

Сонымен қатар, взвод ротаның құрамында да жұмыс істей алады.

Компания деңгейіндегі тактика

Компания взводтардан құралады. Әдетте, кейбір взводтар – "желілік" взводтар болып табылады, яғни олар стандартты қару-жарақпен жабдықталған сарбаздардан тұрады, ал содан кейін ауыр қару-жарақпен, атап айтқанда минометтермен, ауыр пулеметтермен қамтамасыз ететін элемент (бір взводтың толық көлемімен шамалас) болады. Бұған қоса, оның ірі жабдықтау бөлімі (әдетте 3-10 сарбаз), кішкентай медициналық бөлім, жабдықтау бөлімі және байланыс бөлімі бар. 20-шы ғасырдағы компаниялар мемлекеттік шығу тегіне қарай айтарлықтай ерекшеленді, бірақ Германия, АҚШ және Ұлыбритания үшін 170 мен 200 сарбаз аралығы шамамен қалыпты санды құрады. Арнайы жабдықтау бөлімі әскери иерархияға компания деңгейінде енді. Компания деңгейінде тактика күрделене бастайды, себебі командирдің тартуға болатын қару-жарақ жүйелері көбейеді. Екінші дүниежүзілік соғыста қызықты мысалдар: неміс жаяу әскерінің велосипед хабаршылары және советтік оқшаушы әскерінің екі снайпері. Жалпы алғанда, 20-шы ғасырдың барлық армияларында компания – автономды түрде жұмыс істеуге арналған алғашқы бөлімше болып саналады.

Батальондық деңгейдегі тактика

Батальон желілік роталардан, ірі штабтан және ауыр қару-жарақтан құралады. Арақатынасы өзгермейді. Әдетте үш желілік рота және бір қолдау бөлімі болады. Батальонды майор немесе подполковник басқарады, штабы шамамен 30-40 сарбаздан тұрады. Мұндағы ерекшелік – кеңестік бөлімшелерде штат американдық немесе неміс бөлімшелеріне қарағанда көбінесе кіші болып келді. Батальон – бұл барлау, жауынгерлік инженерлер, әуе қорғанысы және танкке қарсы артиллерияның алғаш рет бірлік құрамына енген деңгейі. Батальон тактикасы командирге айтарлықтай икемділік берді. 20-ғасырдағы әдеттегі орналасу белгілі бір бірліктерді және оларды қолдайтын нақты қару жүйелерін қамтыды, бұл шахмат стиліндегі сценарийді құрды, онда шабуыл жасайтын тарап көбінесе ең әлсіз элементтерге шабуылдауға тырысады, ал қорғаныс дұрыс қауіпті болжап, тиісті қару жүйелерімен оны бейтараптандыруға ұмтылады.

Полк деңгейіндегі тактика

Полк – тактикалық жаяу әскер дамуының соңғы сатысы. Полктен кейін дивизия келеді, ол операциялық деңгей болып табылады.

Жаяу әскердің қоршауы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде окоптар, бекініс орлары, түлкі қазбалары және «Аждаһа тістері» (бекініс құрылысы) кеңінен қолданылды.

Жаңғақ соғысы

Джунглидегі соғыс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы барлық ірі державалардың тәжірибесімен қалыптасты. Джунглилер бірліктерді бөліп, оқшаулатуға бейім болды. Олар шайқасты фрагменттеуге әкелді. Бұл кіші командирлердің көбірек тәуелсіздігі мен басшылық қабілетін талап етті, сондықтан барлық ірі державалар кіші офицерлер мен сержанттар үшін оқыту және тәжірибе деңгейін арттырды. Бірақ отряд немесе взвод командирлері өздерімен күрескен жағдайларда көбірек өрт күші қажет болды. Сондықтан барлық жауынгерлер жеке отрядтар мен взводтардың өрт күшін арттырудың жолдарын іздеді. Мақсаты – оларға өздерімен күресуге мүмкіндік беру болды, және бұл көбінесе осылай болды. Мысалы, Жапония әр отрядтағы ауыр қару-жарақ санын арттырды. 1942 жылдан бастап қолданылатын «күшейтілген» отряд әдетте 15 адамнан тұратын. Жапон отрядында бір автоматты қару (бір атқыш пен оқ-дәрі тасушы көмекшісімен тасымалдауға жеңіл машиналық мылтық) болды. Команда құрамына арнайы снайпер, сондай-ақ мылтық гранатасы бар гранатометші де кірді. Отрядтың қару-жарағына кейбір тарихшылар қате түрде «тізе минометі» деп атайтын граната лақтырғыш командасы да кірді. Шындығында, бұл 50 мм-лік жеңіл миномет болды, ол 400 метрге дейін жарылғыш, жарықтандыру және түтінді снарядтарды лақтыратын. Жерге қойылып, қолды созып ату кезінде оператор оқ ату тірегінің биіктігін реттеу арқылы қашықтықты өзгертетін (минометті джунглидің шатырындағы кішкентай тесіктер арқылы атуға мүмкіндік беретін). Отрядтың қалған бөлігі бұрандалы мылтықтармен жабдықталған. Нәтижесінде әр отряд өзін-өзі қамтамасыз ететін жауынгерлік бірлікке айналды. Әр отрядта автоматты қарулар болды. Қорғаныс кезінде машиналық мылтық жаудың өте алмайтын және аман қала алмайтын «жеңілген аймақты» құру үшін орнатылуы мүмкін. Шабуыл кезінде ол қарсыластың басын төмен ұстап, достардың әскеріне шабуыл жасауға мүмкіндік беру үшін оқ жаудыратын. Жеңіл миномет отряд командиріне жанама «көкжамбас артиллериясы» мүмкіндігін берді. Ол жауды уаналау үшін жарылғыш және бөлшектеуші снарядтарды атуға болады. Ол жаудың жорығын жасыру үшін түтін шығара алады немесе түнде кез келген жау нысанын жарықтандыру үшін жарықтандыру снарядтарын жібере алады. Снайпер отряд командиріне алыс қашықтықтағы нысананы өлтіру мүмкіндігін берді. Төрт отряд взводты құрады. Бас штаб бөлімі болған жоқ, тек взвод командирі мен взвод сержанты болды. Нәтижесінде взвод төрт тәуелсіз, өзін-өзі қамтамасыз ететін жауынгерлік бірлік ретінде күресе алады (бұл тұжырымдама АҚШ армиясының рейнджерлеріне өте ұқсас). Британ армиясы төтенше жағдай кезінде Малайзияның джунглилері мен каучук плантацияларында, сондай-ақ Индонезияға қарсы қарсылық кезінде Борнеода кең ауқымды шайқастар жүргізді. Осы тәжірибелердің нәтижесінде британдықтар жеке мылтықшылардың жақын аралықтағы өрт күшін арттырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы Lee Enfield бұрандалы мылтығын американдық M2 карабинасы және Стерлинг автоматты пулемет сияқты жеңіл, автоматты қарулармен алмастырды. Алайда, британдық армияда жақсы автоматты қару (Bren) болды және олар әр отрядқа бір-бірден бөлінді. Олар өзімен зарядталатын мылтықтың (Бельгиялық FN FAL-дың жартылай автоматты көшірмесі) енгізілгеніне дейін де отрядтың өрт күшінің басым бөлігін құрады. Британдықтар минометтерді отряд деңгейінде қолданбады. Алайда, взвод деңгейінде 2 дюймдік миномет болды. АҚШ армиясы сәл басқаша көзқарас танытты. Олардың ойынша, Вьетнамдағы тәжірибе ауыр қару-жарақпен жабдықталған шағын отрядтардың құндылығын көрсетті. 12 адамнан тұратын, жартылай автоматты мылтықтар мен автоматты мылтықтармен қаруланған дәстүрлі отряд 9 адамға дейін қысқартылды: Отряд командирі M16 және AN/PRC 6 радиосын ұстады. Ол екі топқа команда берді, әрқайсысы төрт адамнан тұрады (әрқайсысы M16-мен топ жетекшісі, M16/203-пен гранатометші, M16 және екіаяқты тірегімен автоматты мылтықшы, және LAW және M16-мен танкке қарсы оқшы). Үш отряд взводты құрады, сондай-ақ екі үш адамнан тұратын пулемет командасы (M16-мен топ жетекшісі, M60 пулеметімен пулеметші және M16-мен көмекші пулеметші) болды. Екі M60 пулемет командасының қосылуы взвод деңгейінде көбірек өрт күшін берді. Взвод командирі оларды қалған үш отрядының маневрлік элементі ретінде қолдана отырып, қорғану отын беруге ұйымдастыра алады. M16/203 комбинациясы американдықтардың ерекше өнімі болды (оның ата-анасы M79-мен бірге). Оның қашықтығы жапондық 50 мм минометпен тең болмады. Алайда, ол қол жетімді болды және әлі де жанама жарылғыш отты жаға алады, сондай-ақ түтін және жарықтандыру снарядтарымен қолдау көрсете алады. АҚШ армиясының да 60 мм минометтері болды. Бұл жапондық 50 мм минометінен үлкен және қабілетті қару болды. Бірақ ол отряд немесе тіпті взвод деңгейінде қолдануға тым ауыр болды. Олар тек рота деңгейінде қолданылды. АҚШ құралымының кемшілігі автоматты мылтықшы болды, бұл дәстүр Екінші дүниежүзілік соғыстың BAR пулеметшісіне дейін барып тоқтады. АҚШ армиясы автоматты мылтықтың нағыз пулеметке жақсы балама емес екенін анықтады. Автоматты режимде ұзақ ату кезінде мылтық оңай қызып кетеді, ал оның стволын ауыстыру мүмкін болмады. Вьетнам соғысынан кейін АҚШ армиясы автоматты M16-ны алмастыру үшін бельгиялық Minimi-ді қабылдады. Ауыстырылатын ствол және үлкен дорбенісі бар бұл қару, АҚШ қорларында M249 деп белгіленген, қажетті ұзақ автоматты атуды қамтамасыз етті. Сингапур Республикасы Армиясы, тәжірибесі негізгі және қосымша джунглилерде, сондай-ақ каучук плантацияларында болған, бұл тенденцияны бір қадаммен озын қылды. Олардың отрядында тек жеті адам болды, бірақ екі отряд автоматты пулеметшісі (5,56 мм отряд автоматты қаруларымен), екі гранатометші M16/203 астындағы граната лақтырғыштарымен және бір танкке қарсы оқшы рокеттік лақтырғыш пен автоматты мылтығымен жабдықталған. Қысқасы, джунглидегі соғыс взвод немесе тіпті отряд деңгейіндегі қысқа және қарқынды шайқастардың санын арттырды. Взвод және отряд командирлері тәуелсіз әрекет етуге қабілетті болуы керек болды. Мұны істеу үшін әр отрядтың (немесе кемінде взводтың) өз міндетін көмексіз орындауға мүмкіндік беретін қарулардың теңгерілген жиынтығы болуы керек болды.

Таудағы соғыс

Совет-афған соғысы кезінде Кеңес Армиясы мен Әуе күштері "Муджахид" деп аталатын күштермен шайқасты. Кеңес әскерінің қару-жарағы мен заманауи техникасы моджахедтерден артық болғанымен, оларды толығымен жоя алмады, өйткені тауларда партизандық тактикаға қарсы тұру қиын болды. Муджахидтерге "Стингер" зымыраны жеткізілгеннен кейін олар әскери әуеайлақтар маңында советтік тікұшақтар мен тұрақты қанатты ұшақтарды тосқауылға ала бастады. Бұл Стингердің 15000 фут (4572 м) қашықтықта ғана тиімді болғаны үшін болды, бұл муджахидтердің ұшақтарға қону немесе ұшып кету кезінде шабуыл жасауын талап етті. Алайда "Стингер" "соғысты жеңген қару" емес еді. Соғыстың жүріс-тұрысына айтарлықтай әсер еткенмен, оны ұшақтарды түсіру үшін көп қолданған жоқ. Бұл советтерді тікұшақпен ұшу тактикасын өзгертуге мәжбүр етті. Вертолеттер жер асты күштермен тығыз ынтымақтастыққа кірісті, тұрақты қанатты ұшақтар жоғары биіктікте ұша бастады, ал ұшақтарды Стингерден қорғау үшін бронялар мен зымыранға қарсы электрондық қорғаныс жүйелері қосылды. Кеңестер моджахедтердің тактикасына әр түрлі жолдармен қарсы шықты. Спецназ арнайы операцияларда кеңінен қолданылды, олар тікұшақпен моджахедтер жиі өтетін немесе тұзақтар орналасқан аймақтар деп анықталған аймақтарға жіберілді. Спецназ тактикасы моджахедтерге қарсы тиімді болды, өйткені олар моджахедтер қолданатын ұқсас тактиканы бейімдеп, қолданды; танктер мен ұшақтар жер бедері мен жаудың қозғалыс қабілетіне байланысты салыстырмалы түрде аз тиімді болды. Мұджаһидтерге айтарлықтай әсер еткен жалғыз технология - миналар мен тікұшақтар болды, бірақ уақыт өте келе муджахидтер екеуінен де аулақ болудың жолдарын таба алды. Кеңес әскері тоқтаған кезде, олар муджахидтерді қолдаған азаматтық тұрғындарға қарсы шабуыл жасай бастады. Советтік тікұшақтармен Ауған ауылының жермен-жексен болуы, совет әскерлеріне қарсы шабуылға кек алу үшін, әдеттегідей болды. Кейде олар ұшақтардан майдандарын және жайылымдарын миналады, немесе тікұшақтан қарумен малдарды атып өлтірді. Ауыл тұрғындарының қолдауысыз моджахедтер қару-жарақ пен әскери құрал-жабдықтармен қатар өздерімен тамақ алып жүруге мәжбүр болды. Тағы бір кең тараған тактика - ауылдарды қоршап алып, моджахедтерді іздеу болды. Бұл тактика АҚШ-тың Вьетнамдағы немесе немістердің Кеңес партизандарына қарсы Екінші дүниежүзілік соғыста қолданғандарына ұқсайды. Дәстүрлі жаяу әскердің тактикасы, әдетте, таудағы соғыста іске асырылғанға дейін өзгертіледі, өйткені қорғаныстағы тарап, әдетте, биіктіктерді ұстап, жауды жақсы дайындалған, жақсы қоршалған позицияға қарсы шабуыл жасауға мәжбүр ете отырып, шабуылдаушы тарапқа қарағанда шешуші артықшылыққа ие болады. Сонымен, жалпы алғанда, фронталды шабуыл блокадалық тактиканы қолдану және жабдықтау желілерін кесу арқылы болдырмалады, осылайша қоршау жасалады. Бұл 1999 жылғы Каргиль соғысында өзгерді, ол кезде Үндістан әскерлеріне жолыққыштар мен биік таулы жерлерді басып алған жамылған пакистандық сарбаздарды қуып шығарудың үлкен міндеті жүктелді. Жаппай блокада жасаудың орнына, Үндістан армиясы Пәкістан армиясының позицияларына қарсы майдан шабуыл жасады, бірақ тактика ауыр артиллерияның көмегімен өзгертілді, көбінесе тікелей рөлде атылды және жердегі шабуылдан бұрын қажырлы әуе шабуылдары жасалды. Кез келген күндізгі шабуыл өзін-өзі өлтіруші болғандықтан, барлық шабуылдар зардап шекпеу үшін қараңғыда жасалды. Операция ұзаққа созылды, бірақ сәтті өтті және екі айлық ұрыстан кейін барлық позициялар Үндістан әскерімен қайтадан қолға алынды.

Қазба соғысы

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде артиллерия мен пулеметтер сияқты қазіргі заманғы қару-жарақтардың өлімге әкелетін күші артып, жаяу әскер тактикасын окоп соғысына көшіруге мәжбүр етті. Жаяу әскердің жаппай шабуылдары дерлік өлімге бастады, ал Батыс майданы тоқтап қалды. Окоп соғысының басында қолданылатын әдеттегі тактика – жау окоптарын оққа тұтып, содан кейін өз окоптарынан шығып, ешкімнің жерінен өтіп, жау окоптарын басып алу еді. Алайда, «алдын ала оқ жаудыру» тактикасы көбінесе сәтсіз аяқталды. Бұл аймақтың сипаты (құрылған торы мен басқа да кедергілер) бір себеп болды. Жау окопына жету үшін бөлімше осы аумақты кесіп өтіп, жау позициясын басып алып, содан кейін қарсыластың резервтерінің қарсы шабуылына тап болуы керек еді. Бұл сондай-ақ, достық артиллерияның жаудың жаяу әскерін және артиллериясын басып тастау қабілетіне байланысты болды, бірақ бұл жиі «бомбаға төзімді» бекіністер, нығайтулар, нашар оқ-дәрілер немесе жай ғана дәлсіз оқ жаудыру арқасында шектелді. Пулеметтен туған шығындар кішігірім жаяу әскер бөлімдерінде Льюис пулеметтері сияқты жеңіл пулеметтерді кеңінен қолдануға әкелді. Окоп соғысы гранаталардың, мылтық гранаталарының және жеңіл минометтердің жаңа түрлерін жылдам дамытуға да себеп болды – бәрі де төменгі деңгейдегі командирлерге қол жетімді атыс күшін күрт арттырды. Әсіресе британ және Доминион армияларында далалық шеберлікке баса назар аударылды, түнгі күзет және шабуыл тактикасы карта оқу және навигация дағдыларын арттыруды талап етті. 1914 жылғы жаяу әскері мылтық пен штыкпен жаттығуға қанағаттанды және әдетте батальондық құрамында шабуылдайтын. 1917 жылға қарай ол гранаталарға, мылтық гранаталарына, жеңіл пулеметтерге және арнайы қаруларға үйренді және әдетте взвод немесе бөлім тактикасын қолданып алға жылжыды. Жақсарту – артиллерия оғын алға жылжып келе жатқан жаяу әскердің алдына жаудың жолын кесу үшін орналастыру болды. Бұл кейінірек болған шайқастарда, мысалы, 1917 жылғы Арас шайқасында, оның бір бөлігі Вими қырқасы болды, маңызды рөл атқарды. Бұл тактика радионың кеңінен қолданылмаған заманында және отпен телефон сымдарын төсеу өте қауіпті болған кезде тығыз үйлестіруді қажет етті. Жауап ретінде немістер серпімді қорғаныс және инфильтрация тактикасын ойлап тапты, онда соққы жасақтары жаудың алдыңғы окоптарына тыныш кіріп, ауыр оқ жаудыру арқылы шабуыл туралы ескерту бермейтін. Француз және британдық/Доминион армиялары да ұқсас жаяу әскер тактикасын жетілдіруде болды. Одақтастар статикалық позициялардың тұйыққа тірелуін жеңу үшін танкты енгізді, бірақ механикалық сенімсіздік оларға мұны істеуге кедері келтірді. Немістер 1918 жылы «Майкл» операциясы кезінде арнайы даярланған штурмовиктерді тиімді пайдаланды, одақтастардың окоптарын бұзып, жаяу әскерге майдан шебіндегі кең жарықтан өтуге мүмкіндік берді. Неміс күштерінің көп бөлігі жаяу жүрсе де, олар көп ұзамай Парижге қауіп төндірді. Тек уақытында және қатаң қарсылық, резервтерді пайдалану және неміс логистикасы мен адам күшінің проблемалары одақтастардың апатқа ұшырауына жол бермеді. Осы көктемгі шабуылдан кейін одақтастар танктер мен шабуыл жасақтарының шағын бөлімшелерімен бірнеше қарсы шабуылдар жасады, олар әуе күшінің қолдауымен және қысқа, қарқынды артиллериялық оқ жаудырумен қорғалды, ал негізгі жаяу әскер күштері одан әрі жылжып, бекіністерді басып алды. Бұл немістерді кері шегінуге мәжбүр етті және үш айдан кейін одақтастар соғыс басталғаннан бергі батыс майданында ең үлкен аумақтық жетістіктерге қол жеткізді. Содан кейін немістер соғысты аяқтау үшін бейбітшілік туралы сұраныс жасады.

Қалалық соғыс

Қалалық соғыс әр түрлі тактика мен стратегиялардың бастауларын қамтиды. Әдетте қалалар мен кенттерде жүргізілетін қалалық шайқастарда жауынгерлер мынадай қиындықтарға тап болады: жаяу жүргіншілер, ғимараттар және қозғалыс шектеулері. Наполеон шайқастарынан өзгеше, қазіргі заманғы әскерлер тар көшелер мен жолдармен шектеледі. Бұл қарсыластың IED, RPG және артиллерия сияқты қарулар қолданып, қарсы тараптың моторизацияланған техникасының қозғалысын болжауға немесе шектеуге мүмкіндік береді. Осының салдарынан жаяу әскер осы қауіптерді жоюға мәжбүр болады.

17 ғасыр

Дюпю, Тревор Н., АҚШ армиясының полковнигі. Қару-жарақ және соғыс өнерінің эволюциясы. Индианаполис: Бобс Меррилл, 1980 жыл. Дайер, Гвинн. Соғыс. Нью-Йорк: Crown Publishers, 1985 жыл.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Доктор Стивен Булл, Екінші дүниежүзілік соғыс пехоталық тактикасы: отряд және взвод, 2004 Osprey Ltd. Дэвид Голдовт Рыженков (орыс тілінен аудармашы), 2-басылым, 2022: 1941 жылғы пулемет отряды командирі мен салдаты үшін нұсқаулық. Аудармалар. Дюпю, Тревор Н., полковник, АҚШ армиясы. Қару-жарақ және соғыс өнерінің эволюциясы. Индианаполис: Бобс Меррилл, 1980.