Кіріспе

Америка биохимигі, философ және әлеуметтанушы Лоуренс Джозеф Хендерсон (3 маусым 1878 жыл - 10 ақпан 1942 жыл) – американдық физиолог, химик, биолог, философ және әлеуметтанушы. Ол 20 ғасырдың басындағы көрнекті биохимиктердің бірі болды. Оның еңбектері қышқылдық деңгейін өлшеу үшін қолданылатын Хендерсон-Хассельбалх теңдеуіне үлес қосты.

Ерте өмір

Лоренс Хендерсон Массачусетс штатының Линн қаласында, бизнесмен Джозеф Хендерсон мен оның әйелінің ұлы ретінде дүниеге келді. Ол 1894 жылы 16 жасында Гарвардқа қабылданды. Оның әкесі кеме жабдықтарымен сауда жасаған, негізгі бизнесі жақын орналасқан Салемде болған, бірақ ол Канада жағалауындағы француз теңіз аймағы Сент-Пьер мен Микелон қалаларында да бизнеспен айналысқан.

Мансап

Лоуренс Хендерсон 1898 жылы Гарвард колледжін және 1902 жылы Гарвард медицина мектебін бітіріп, М.Д. (медициналық дәрігер) дәрежесін құрметпен алды. Содан кейін ол Страсбург университетінде екі жыл бойы химиялық зерттеулер жүргізіп, Франц Хофмайстердің физиологиялық зертханасында жоғары ғылыми дайындық алды. Кейін ол Гарвард университетінің Кембридж, Массачусетс штатындағы биологиялық химия, ал кейін химия кафедрасының профессоры болды. Гарвард университетінің профессорлық-оқытушылар құрамы оны философия мен социологиямен таныстырды. Ол Гарвардта бірнеше институт құрды, әсіресе Гарвардтың шаршау зертханасын, Гарвардтың бизнес мектебі мен Гарвардтың медицина мектебінің қолдауымен шаршау туралы физиологиялық және әлеуметтанулық зерттеулер үшін, және ол оның директоры болды. 1924 жылдан бастап Ғылым тарихы қоғамының тұңғыш президенті болды. Хендерсон қышқылдық-негіздік реттелуді зерттеді (1906–20). Ол қанның буферлік жүйелері арқылы қышқыл-негіздік тепе-теңдіктің тым күрделі координациямен тыныс алу, өкпе, қан қызылшалары және бүйректер арқылы реттелетінін тапты. 1908 жылы ол карбон қышқылын буферлік ерітінді ретінде пайдалануды сипаттау үшін Хендерсон теңдеуін жазды. Карл Альберт Хассельбальх кейіннен теңдеуді логарифмдік түрде білдіріп, Хендерсон–Хассельбальх теңдеуін жасады. Сонымен қатар, ол қан газының тасымалдануын және қанның жалпы физиологиясын физикохимиялық жүйе ретінде сипаттады (1920–1932). Ол Морис д'Оканьнің көмегімен жаңа номограммаларды ойлап тапты және жасады. Ол номограммаларды физиология мен биологияға да енгізді. Әртүрлі факторлардың өзара байланыстары оның "Қан" кітабында жүзден астам номограммада көрсетілген. 1913 жылы Хендерсон Ғаламдағы ұсақ реттелу тұжырымдамаларын зерттеген алғашқы кітаптардың бірі – "Ортаның лайықтылығы" кітабын жазды. Хендерсон су мен ортаның тірі организмдер үшін маңыздылығын талқылады, өмірдің Жердегі ерекше орталық жағдайларға, әсіресе судың таралуы мен қасиеттеріне толығымен байланысты екенін атап өтті. "Ортаның лайықтылығы" (1913) кітабында ол "материяның қасиеттерінің биологиялық мәніне қатысты зерттеу" (Хендерсон) деп жазды. Ол материяның қасиеттері мен ғарыштық эволюцияның барысы тірі организмнің құрылымы мен қызметімен тығыз байланысты екенін көрді. Ол былай деп қорытындылады: "Космикалық және органикалық эволюциялық процесс біртұтас, сондықтан биолог ғаламды өзінің мәнінде биоцентрлік деп қарастыруы мүмкін". Әлеуметтанушы ретінде (1932–42) ол физиологиялық реттелудің функционализмін әлеуметтік мінез-құлық құбылыстарына, әлеуметтік жүйелер туралы түсінігіне сүйене отырып қолданды. Ол әлеуметтік жүйелерді Вильфредо Паретоның социологиясының көмегімен сипаттады. Паретодан айырмашылығы, Хендерсон әлеуметтік жүйелер туралы түсінікті екі немесе одан да көп адамның рөлдерде немесе рөлдер жиынтығында әрекет ететін өзара әрекеттесуде берілетін мағыналарды зерттейтін барлық салаларға қолданды. Хендерсон Гарвардтың көптеген социологтарына, әсіресе Талкотт Парсонс, Джордж С. Хоманс, Роберт К. Мертон және Элтон Мейоға ықпал етті, олардың барлығы әлеуметтану немесе психологияның негізін қалаушылары болды. Хендерсон Питирим Сорокиннің қарсылығына қарамастан, Талкотт Парсонстың Гарвардтағы мансабын ілгерілетуде маңызды рөл атқарды. Ол сонымен қатар Парсонспен Талкотт Парсонстың "Әлеуметтік әрекеттің құрылымы" (1937) еңбегінің әдістемелік тарауларын, Парсонс шикі қолжазбамен жұмыс істеп жатқан кезде жан-жақты талқылады. Хендерсонның зерттеулері философтың креслосында басталып, соңы аяқталды. Оның қызығушылықтарының әртүрлілігіне қарамастан, оның жұмысы кейінге қарай қарағанда негізгі бірлік көрсетеді; оның мансабы негізінен организмнің, ғаламның және қоғамның ұйымдастырылуын зерттеуге арналған. Хендерсон 1912 жылы Америка өнер және ғылым академиясына, 1919 жылы Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясына және 1921 жылы Америка философиялық қоғамына сайланды. Хендерсон агностик болған. Ол 1942 жылдың 10 ақпанында Массачусетс штатының Кембридж қаласында қайтыс болды.