Кіріспе
Аустралияның екі этникалық тұрғыдан ерекшеленетін жергілікті халқының бірі – Австралияның аборигендері, екіншісі – Торрес бұғазының аралдарының тұрғындары. Қазіргі аборигендердің ата-бабалары Плейстоцен дәуірінде теңіз арқылы Оңтүстік-Шығыс Азиядан көшіп келіп, теңіз деңгейі төмен болған кезде Австралия континенттік жағалауының кең аумағында өмір сүрді. Австралия, Тасмания және Жаңа Гвинея Сахул деп аталатын бір құрлықтың бөлігі болды. Теңіз деңгейінің көтерілуімен Австралия материгі мен жақын аралдардағы адамдар біртінде оқшауланды, ал Холоцен дәуірінің басында – шамамен 11,700 жыл бұрын, Тасмания мен кішігірім жағажай аралдар суға батты. Тарихшылардың пікірінше, аборигендердің тек Азия материгінен пайда болуы қиын, сондай-ақ, Австралия мен айналасындағы аралдарға жеткен адам саны соңғы ғасырдағы халықтың қалыптасуына жеткіліксіз болған. Сондықтан көптеген аборигендердің Оңтүстік-Шығыс Азиядан шыққандығына сенеді, және егер осы болжам дұрыс болса, аборигендер теңіз саяхатын жасаған әлемдегі алғашқы халықтың бірі болған. 2017 жылы «Nature» журналында жарияланған зерттеуде Какадудағы артефакттар сараланып, «Адамдардың қоныстануы шамамен 65 000 жыл бұрын басталды» деген қорытынды жасалды. Австралияның биологиялық әртүрлілігі мен мұрасы жөніндегі Австралиялық зерттеулер орталығының ғалымдары 2021 жылы аборигендердің Австралия құрлығы арқылы қазіргі Тасманияның оңтүстігіне, ал бұрын материктің бір бөлігі болған аймаққа қоныс аудару жолдарын картаға түсірді. Модельдеу археологтар, антропологтар, экологтар, генетиктер, климаттанушылар, геоморфологтар және гидрологтардың деректеріне негізделген, және оның мақсаты – модельдеуді аборигендердің ауызша тарихымен, соның ішінде армандармен, Австралияның тас суреттерімен және көптеген абориген тілдерінің тілдік ерекшеліктерімен салыстыру. Авторлар «супертрассалар» деп атаған бұл жолдар Австралиядағы қазіргі тас жолдар мен мал өткелдеріне ұқсас. Монаш университетінің профессоры Линетт Расселл жаңа модельді аборигендермен бірлесіп жұмыс істеуге және олардың тарихын ашуға көмектесетін бастама ретінде қарастырады. Жаңа модельдер бойынша, алғашқы адамдар шамамен 60 000 жыл бұрын Кимберли аймағына (қазіргі Батыс Австралия) қонған, және 6 000 жыл ішінде бүкіл континентке тараған. 2018 жылы археоботаникалық зерттеуде Карнатукульде (Жыланның шатқалы) – Батыс Австралиядағы Кішкентай құмды шөлдегі Карнарвон жотасында 50 000 жыл бұрынғы үздіксіз адам қоныстануының дәлелі табылды.
one of the two ethnically distinct indigenous peoples of Australia, the Australian Aboriginal peoples – the other being Torres Strait Islanders
The ancestors of present day Aboriginal Australian people migrated from Southeast Asia by sea during the Pleistocene epoch and lived over large sections of the Australian continental shelf when the sea levels were lower and Australia, Tasmania and New Guinea were part of the same landmass, known as Sahul. As sea levels rose, the people on the Australian mainland and nearby islands became increasingly isolated, some on Tasmania and some of the smaller offshore islands when the land was inundated at the start of the Holocene, the inter glacial period that started about 11,700 years ago. Prehistorians believe it would have been difficult for Aboriginal people to have originated purely from mainland Asia, and not enough numbers would have made it to Australia and surrounding islands to fulfil the beginning of the population seen in the last century. This is why it is commonly believed that most Aboriginal Australians originated from Southeast Asia, and if this is the case, Aboriginal Australians were among the first in the world to complete sea voyages. A 2017 paper in Nature evaluated artefacts in Kakadu and concluded "Human occupation began around 65,000 years ago". A 2021 study by researchers at the Australian Research Council Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage has mapped the likely migration routes of the peoples as they moved across the Australian continent to its southern reaches of what is now Tasmania, then part of the mainland. The modelling is based on data from archaeologists, anthropologists, ecologists, geneticists, climatologists, geomorphologists and hydrologists, and it is intended to compare the modelling with the oral histories of Aboriginal peoples, including Dreaming stories, Australian rock art and linguistic features of the many Aboriginal languages. The routes, dubbed "superhighways" by the authors, are similar to current highways and stock routes in Australia. Lynette Russell of Monash University sees the new model as a starting point for collaboration with Aboriginal people to help uncover their history. The new models suggest that the first people may have landed in the Kimberley region in what is now Western Australia about 60,000 years ago, and settled across the continent within 6,000 years. A 2018 study using archaeobotany dated evidence of continuous human habitation at Karnatukul (Serpent's Glen) in the Carnarvon Range in the Little Sandy Desert in WA from around 50,000 years ago.
Генетика
Генетикалық зерттеулер Австралия аборигендерінің негізінен Бастапқы Жоғарғы палеолиттегі Шығыс Еуразиялық халық толқынынан тарағанын және Меланезия сияқты басқа да Океаниялықтармен тығыз байланысты екенін көрсетті. Австралия аборигендері басқа австралиялық халықтарға, мысалы, негритоларға, сондай-ақ Шығыс Азия халықтарына жақын екенін көрсетеді. Филогенетикалық деректер ертедегі бастапқы шығыс тұқымы (ENA) Оңтүстік Азияда бір жерде үшке бөлініп, австралиялықтарға (Океаниялықтар), ежелгі ата-бабалары Оңтүстік Үндістанға (AASI), Андамандықтарға және Шығыс/Оңтүстік-Шығыс Азия тұқымына, соның ішінде Америка тума халқының ата-бабаларына себеп болды деп болжайды, бірақ папуалықтар өздерінің гендер ағынының шамамен 2% -ын бұрынғы топтан (xOOA) алған болуы мүмкін, Сахул аймағындағы қосымша архаикалық қоспадан кейін. Аборигендер генетикалық тұрғыдан Папуа-Жаңа Гвинеяның жергілікті халқына өте ұқсас және Шығыс Индонезиядан келген топтармен алыс туыс. Олар Борнео мен Малайзияның жергілікті тұрғындарынан көбірек ерекшеленеді, олармен Папуа-Жаңа Гвинея мен Индонезиядан келген топтарға қарағанда, олармен ортақ дрейфті бөліседі. Бұл Австралиядағы халықтардың ұзақ уақыт бойы Оңтүстік-Шығыс Азияның қалған бөлігінен оқшауланғандығын және сол аймаққа көші-қон мен халық санының кеңеюіне әсер етпегенін көрсетеді, бұл Уоллес желісімен түсіндірілуі мүмкін. 2011 жылы Мортен Расмуссен және басқалар шығарған генетикалық деректер, 20-ғасырдың басында абориген адамның шашынан ДНК үлгісін алған, аборигендердің ата-бабалары Оңтүстік Азия мен Теңіз оңтүстік-шығыс Азия арқылы Австралияға көшіп барған, олар сол жерде қалды, нәтижесінде Африкадан тыс жерде аборигендер басқа адам халқынан гөрі ұзақ уақыт бойы сол аумақты иеленді. Бұл зерттеулер қазіргі австралиялық аборигендер Африкадан 75 мың жыл бұрын кеткен шығыс толқынының тікелей ұрпақтары екенін көрсетеді. Бұл табылған жерлер Мунго көлі маңында шамамен 40 000 жыл бұрын табылған археологиялық адам сүйектерімен үйлесімді. "Ең көне үздіксіз мәдениет" идеясы 500 жыл бұрын Макасан балықшылары мен голланд зерттеушілерімен байланыс орнағанға дейін шетелдік мәдениеттермен аз немесе мүлдем араласпаған аборигендердің географиялық оқшаулануына негізделген. Расмуссен зерттеуі сондай-ақ, аборигендер Азияның Денисовтармен (неандертальдықтардан туысы бар, бірақ ерекшеленетін адам түрі) байланысты кейбір гендерді алып жүретінін дәлелдеді; зерттеуде басқа еуразиялықтармен немесе африкалықтармен салыстырғанда Денисовтар мен аборигендер австралиялық геномдары арасында аллельді бөлісудің артуы бар екендігі айтылған. Сибирьде қазылған саусақ сүйегінің ДНК-сын зерттеген зерттеушілер Денисовтар Сибирьден Азияның тропикалық бөліктеріне көшіп барған және олар қазіргі адамдармен Оңтүстік-Шығыс Азияда 44 000 жыл бұрын, Австралия Жаңа Гвинеядан 11,700 жыл бұрын бөлініп кеткенге дейін араласқан деген қорытындыға келді. Олар ДНК-ны Австралия аборигендеріне, қазіргі Жаңа Гвинея тұрғындарына және Филиппиндегі Маманва деген жергілікті тайпаға берді. Бұл зерттеу Австралия аборигендерін әлемдегі ең көне тірі халықтардың біріне айналдырады және мүмкін Африкадан тыс жерлердегі ең көне халықтарға айналдырады, бұл олардың планетадағы ең көне мәдениеті болуы мүмкін екенін растайды. Кембридж университетінің 2016 жылғы зерттеуі бұл халықтардың шамамен 50,000 жыл бұрын Сахулға (қазіргі Австралия мен оның аралдары мен Жаңа Гвинеядан тұратын суперконтинентке) жеткенін көрсетеді. Теңіз деңгейі көтеріліп, Австралияны 10 мың жыл бұрын оқшаулады, бірақ австралиялықтар мен папуалықтар бір-бірінен 37 мың жыл бұрын генетикалық жағынан бөлініп кетті, мүмкін, қалған құрлықтағы көпір өтпейтін болғандықтан, және дәл осы оқшаулану оны әлемдегі ең көне мәдениетке айналдырды. Зерттеу сонымен қатар, аборигендер мен папуалық ата-бабалар өзара араласып, көптеген аборигендердің австралиялық геномдарында шамамен 4% -ға жуық із қалдырған болуы керек, олармен алыстан туысқан, денисовтықтарға жақын, белгісіз гоминидтер тобының дәлелін тапты. Алайда, географиялық таралуына байланысты, Австралияның аборигендер арасында генетикалық әртүрлілік артады. Карлофф және басқалар. 2021 жылы Оңтүстік Сулавесиден Голоцен мерген-жинақшы үлгісін ("Леанг Паннинге") талдады, ол аборигендер мен папуалықтармен генетикалық дрейфтің жоғары мөлшерін бөліседі, бұл аборигендер мен папуалардың ортақ ата-бабасынан бөлінген халқы екенін көрсетеді. Үлгі сонымен қатар Шығыс Азиялықтармен және Оңтүстік Азияның Андамандық халқымен генетикалық байланысты көрсетеді. Авторлар бұл мерген-жинақшы үлгісі шамамен 50% папуалық туысқандықпен және немесе 50% Шығыс Азиялық немесе Андамандық Оңге туысқандығымен модельделуі мүмкін екенін атап өтеді, бұл Леанг Паннинге мен аборигендер/папуалар арасындағы терең бөліністі көрсетеді. Маллик және басқалар. 2016 жылғы және Марк Липсон және басқалар. 2017 жылғы зерттеу Шығыс Еуразиялықтар мен Батыс Еуразиялықтардың бөлінуі кем дегенде 45,000 жыл бұрын болғанын, Австралияның жергілікті халқы Шығыс Еуразиялық кладасында орналасқанын көрсетті. Ларена және басқалардың 2021 жылғы екі генетикалық зерттеуі Филиппиннің Негрито халқы аборигендер мен папуалардың ортақ ата-бабасынан бөлініп кеткенін, бірақ олардың ортақ ата-бабасы Шығыс Азиялықтардың ата-бабасынан бөлініп кеткенге дейін болғанын анықтады.
Шамамен 4000 жыл бұрын болған өзгерістер
Дингго шамамен 4000 жыл бұрын Австралияға келді, осыған сәйкес тілдерде өзгерістер болды (Пама-Нюнген тілдер отбасы материктің көп бөлігінде тарады) және тас құралдар технологиясында кішірек құралдар қолданыла бастады. Осылайша, адамдардың араласқандығы болған деген тұжырым жасалды, және екі түрлі генетикалық дерек Үндістаннан Австралияға гендер ағынына қолдау көрсету үшін ұсынылды: біріншіден, геномдық кеңістіктегі SNP деректеріне сүйене отырып, Австралия аборигендерінің геномдарында Оңтүстік Азия компоненттерінің белгілері анықталды; екіншісі, шамамен 5000 жыл бұрынғы ортақ ата-бабасы болған C гаплотобы деп белгіленген Y хромосомасының (еркек) тегінің болуы. Зерттеушілердің екі теориясы бар: біріншісі, кейбір үндістер Индонезиядағы адамдармен байланысқа түсіп, олар арқылы үнді гендері Австралия аборигендеріне жеткен; екіншісі, үндістер тобы Үндістаннан Австралияға көшіп келіп, жергілікті тұрғындармен араласып кеткен. Бергстромның 2018 жылғы Сахул халқына арналған докторлық диссертациясы, салыстырмалы түрде жақындағы араласудан басқа, аймақтың популяциялары шамамен 50 000 жыл бұрын бөлініп кеткеннен бері әлемнің қалған бөлігінен генетикалық тұрғыдан тәуелсіз болғанын көрсетеді. Ол былай деп жазады: "Оңтүстік Азиядан Австралияға гендер ағынына ешқандай дәлел жоқ. Сахул [8000 жыл бұрын] дейін біртұтас құрлық болғанымен, Австралияның әртүрлі топтары папуастармен шамамен бірдей туыстық байланыста, және керісінше, олардың генетикалық айырылысы [шамамен 30 000 жыл бұрын] болған сияқты".
Қоршаған ортаға бейімделу
Австралияның аборигендері әртүрлі жолдармен кең ауқымды қоршаған орта температурасына төтеп беруге мұрагерлік қабілетке ие. 1958 жылы шөлде тұратын Питжантжаджара халқының суыққа бейімделуін еуропалықтар тобымен салыстырған зерттеу, аборигендер тобының салқындатуға бейімделуі ақ адамдардан өзгеше екенін және олардың шөлдегі суық түнін тынығырақ ұйықтауға мүмкіндік беретінін көрсетті. 2014 жылы Кембридж университетінде жүргізілген зерттеу, дене метаболизмін реттеуге қатысатын тироксин гормонын реттейтін екі гендегі пайдалы мутация дене температурасын қызбаға жауап ретінде реттеуге көмектеседі деп тапты. Бұл мутацияның нәтижесінде шөл тұрғындарының дене температурасы жоғарылай алады, бірақ бұл бүкіл организмнің белсенділігін арттырмайды, бұл әсіресе балалық шақтағы ауруларда зиянды болуы мүмкін. Бұл адамдарға инфекцияның қосалқы әсерлерінен аман қалуға көмектеседі.
Топтарды анықтау қиындықтары
Дегенмен, бұл тізімдер толық емес және сонымен бірге нақты да емес, оларда қайталанатындықтар бар. Абориген емес ғалымдар аборигендердің мәдениеті мен қоғамдарын түсінуге және анықтауға әртүрлі тәсілдер қолданды, кейбіреулері микро деңгейге (тайпа, ру және т.б.), ал енді біреулері экологиялық факторлармен шектелген кең аумақтарда таралған ортақ тілдер мен мәдени амалдарға назар аударды. Антропологтар абориген халқының/қауымдастығының/тобының/тайпасының қандай белгілерімен анықталады деген мәселеде көптеген қиындықтарға кезікті, тіпті оларды атау да қиын. Колониялық кезеңге дейінгі аборигендердің мәдениеті мен қоғамдық құрылымдары туралы білімдер көбінесе бақылаушылардың түсіндірмелеріне негізделген, ал олардың көзқарастары колониялық әдістер арқылы сүзгіленген. Кейбір аборигендер өздерін теңіз, өзен, жаңбырлы ормандар немесе шөл даласының халқының бірі деп санайды.
Түпкүлгілік жеке басы
Австралия аборигендері термині 50,000 жылдан астам уақыт бойы Австралияда дамыған көптеген ерекше халықтарды қамтиды. Бұл халықтардың генетикалық тарихы күрделі болғанымен, олар кеңінен ортақ, бірақ тек соңғы екі жүз жылда ғана олар айқындалып, әлеуметтік-саяси жағынан бір топ ретінде өзін-өзі анықтауға кірісті. Бұрын кейбіреулер «абориген» терминін «австралиялық абориген» дегеннен артық көретін, себебі соңғысының заңдық тамыры дискриминациялық болған деп саналған.
«Абориген» терминінің анықтамасы уақыт өте келе өзгеріп отырады, ал отбасылық тегі, өзін-өзі тану және қоғамның қабылдауы әр түрлі дәрежеде маңызды. «Австралияның түпкілікті халқы» термині Австралия аборигендері мен Торрес бұғазы аралдарының халқын білдіреді және әдетте екі топ та тақырыпқа қатысты болғанда немесе адам өзін түпкілікті деп танығанда ғана қолданылады. (Торрес бұғазы аралдарының халқы кейбір аборигендер тобымен мәдени алмасуына қарамастан, этникалық және мәдени жағынан ерекшеленеді, ал Торрес бұғазы аралдары көбінесе Квинслендтің бөлігі болғанымен, жеке үкіметтік мәртебесі бар.) Кейбір аборигендер өзін «түпкілікті» деп атауға қарсы, оны жасанды және тарихты жоққа шығаратын термин деп санайды. Қазіргі Австралияның түпкілікті халқының наным-сенімдері күрделі және континенттегі аймаққа және адамға қарай әртүрлі. Олар дәстүрлі сенімдермен, отарлаудың салдарымен, еуропалықтар континентке әкелген діндермен және қазіргі заманғы мәселелермен қалыптасады. Дәстүрлі мәдени сенімдер би, әңгімелер, әндер және өнер арқылы беріліп, бөліседі – әсіресе Папунья Тула (нүктелі сурет салу) арқылы «Арман уақыты» деп аталатын жаратылыс туралы әңгіме айтылады. Континент бойынша кейбір негізгі құрылымдар мен тақырыптар ортақ, бірақ тілдер мен мәдени топтар арасында егжей-тегжейлі мәліметтер мен қосымша элементтер әртүрлі болады. Жоғарыда айтылған қиындықтарға байланысты, Австралия аборигендерінің қауымдастықтары жергілікті емес қауымдастықтарға қарағанда өзін-өзі өлтіру көрсеткіші жоғары. Бұл мәселелер тарихи жарақаттар, әлеуметтік-экономикалық қиындықтар және білім мен денсаулық сақтауға қол жеткізудің шектелуі сияқты түпкілікті қауымдастықтарға тән себептерден туындайды. Бұл мәселе көбінесе жастарға қатысты, себебі көптеген түпкілікті жастар өз мәдениетінен үзіліп қалғандай сезінеді. Өзін-өзі өлтіру көрсеткішін төмендету үшін көптеген зерттеушілер өзін-өзі өлтіруді алдын алу бағдарламаларына мәдени элементтерді қосу психикалық денсаулық мәселелерін шешуге көмектеседі деп ұсынады. Бұрынғы зерттеулер көрсеткендей, көптеген түпкілікті басшылар мен қауым мүшелері мәдени сезімталдықпен ұйымдастырылған денсаулық сақтау бағдарламаларын қалайды. Сол сияқты, түпкілікті жастарға бағытталған мәдени бағдарламалар жастар арасындағы өзін-өзі өлтіру ойларын белсенді түрде күреске түсірді, көптеген әлеуметтік және эмоционалдық денсаулық бағдарламалары мәдени ақпаратты қолданып, жағдайға бейімделуге көмектеседі және психикалық денсаулықты жақсартады.
Шалғайдағы қауымдардың өмір сүру мүмкіндігі
1970 және 1980 жылдары аборигендердің дәстүрлі жерлерге шалғайдағы кішкентай елді мекендерге көшіп барған аутстаниондық қозғалысы денсаулық сақтау саласында жақсы нәтижелерге әкелді, бірақ оларды қаржыландыру өте қымбатқа түсті, көп жағдайда оқыту мен жұмыспен қамту мүмкіндіктері ұсылмады, ал 2000 жылдары, әсіресе Говард үкіметі кезінде үкіметтік қолдау азайды. Австралияның шалғай аймақтарындағы жергілікті қауымдастықтар көбінесе дәстүрлі түрде меншікке алынған жерлерде орналасқан, қарапайым инфрақұрылымы бар шағын, оқшауланған қалалар болып табылады. Мұндай қауымдастықтарда 20-дан 300-ға дейін адам тұрады және олар көбінесе мәдени себептермен сырттан келгендерге жабық. Шөлді аймақтардағы аборигендер қауымдастықтарының ұзақ мерзімді өмір сүру қабілеті мен тұрақтылығы ғалымдар мен саясаткерлер тарапынан талқыланды. CSIRO-ның 2007 жылғы баяндамасында шөлді елді мекендердегі қызметтерге қажеттілікке негізделген тәсілдің маңыздылығы атап өтілді және «егер шөлді аймақтардағы елді мекендердің негізгі себептерін ескермей, жоғарыдан төменге қарайғы шешімдер қабылдау жалғаса берсе, онда бұл шешімдер толық емес және ұзақ мерзімді перспективада тиімсіз болады» деген қорытынды жасалды.