Кіріспе

Құрып кеткен темноспондильдер тұқымдасы

Dissorophidae – орташа өлшемді темноспондильдердің құрып кеткен тұқымдасы. Олар карбонның соңғы және пермнің алғашқы кезеңдерінде кең таралған. Бұл клад негізінен Солтүстік Америкадан ғана белгілі.

Зерттеу тарихы

Диссорофидтер – 1902 жылы Джордж А. Буленгер атайтын әр түрлі клада. Кіші синонимдері – Otocoelidae, Stegopidae және Aspidosauridae. Дисорофоидтарды зерттеудің бастапқы кезеңдерінде, түрлі таксондардың байланысы толық анықталмаған және көптеген таксондар сипатталмаған болатын, Dissorophidae кейде қазір диссорофидтерге жатпайтын таксондарды қамтуы мүмкін, ал кейде қазір диссорофидтер саналатын, бұрын сипатталған таксондарды алып тастаған. Амфибамиформдар шағын денелі диссорофидтер деп кеңінен қарастырылды, және бір кезде Dissorophidae құрамына Trematopidae-ді де қосу ұсынылған.

19 ғасыр

1895 жылы американдық палеонтолог Эдвард Дринкер Коуп Техас штатының ерте пермдік кезеңінен Диссорофус атауын берді. Бұл осылай сипатталған алғашқы диссорофид болды, бірақ 1878 жылы Коуп атаған Париоксис және 1848 жылы орыс палеонтологы Карл фон Эйхвальд атаған Зигозавр да диссорофидтер қатарына жатқызылған. Коуптың 1896 жылы екі мақаласында аталған Диссорофустың екінші түрі, сондай-ақ Отокоэлус туысының екі түрі қазір Диссорофустың типтік түрі – D. multicinctus-тің кіші синонимдері деп есептеледі.

20 ғасыр

20 ғасырдың басында диссорофидтерді зерттеу кеңейді. 1904 жылы неміс палеонтологы Фердинанд Бройли Техастың ерте перм кезеңінен табылған Aspidosaurus тұқыласының алғашқы түрін – A. chiton деп атады. Ұзақ өтпей, Aspidosaurus тұқыласының тағы бірнеше түрі анықталды, оның ішінде Техастың ерте перм кезеңінен табылған Aspidosaurus glascocki және Нью-Мексиконың карбон кезеңінің соңынан табылған Aspidosaurus novomexicanus. Американдық палеонтолог Э.К. Кейс сипаттаған үшінші түр – "Aspidosaurus crucifer" қазір нақтыланбаған aspidosaurine тұқыласына жатқызылады. 1910 жылы ең танымал екі диссорофид тұқыласы аталды: Cacops aspidephorus және Platyhystrix (алғаш Ctenosaurus тұқыласының түрі ретінде сипатталған, ал 1911 жылы дербес тұқылас ретінде бекітілді). Кейс 1910 жылы Dissorophus туралы жаңа мәліметтер ұсынды. 1911 жылы Кейс Техастың ерте перм кезеңінен табылған Alegeinosaurus aphthitos тұқыласын атады. 1914 жылы Сэмюэл У. Уиллистон Broiliellus тұқыласының алғашқы түрін – B. texensis деп сипаттады. Египеттік палеонтолог Ю.С. Мустафа 1955 жылы екі зерттеу жұмысында Parioxys ferricolus туралы қосымша ақпарат берді. 1960 жылдар диссорофидтерді зерттеу үшін өнімді кезең болды. 1964 жылы жарық көрген екі ғылыми мақалада канадалық палеонтолог Роберт Л. Кэрролл төрт жаңа таксономдық бірлік атады: Brevidorsum profundum, Broiliellus brevis және Parioxys bolli (Техастың ерте перм кезеңінен) және Conjunctio multidens (Жаңа Мексиканың ерте перм кезеңінен). Conjunctio атауы Case және тағы басқалардың (1913) жұмысында Aspidosaurus novomexicanus деп сипатталған үлгіге негізделген, ал 1953 жылы американдық палеонтолог Ванн Лэнгстон оны Broiliellus тұқыласына жатқызған, кейін Кэрролл оны қайта бөліп шығарды. 1965 жылы американдық палеонтолог Э.К. Олсон Солтүстік Америкадағы алғашқы және жалғыз орта перм кезеңіне жататын диссорофидті – Fayella chickashaensis-ті оқшауланған ми қабығы мен фрагменттер негізінде сипаттады. 1972 жылы Олсон осы таксонға жататын үлкен посткраниалды қаңқаны басқа жерден табылған үлгілермен байланыстырды. 1966 жылы американдық палеонтолог Роберт Э. ДеМар Техастың ерте перм кезеңінен табылған жаңа таксономдық бірлік – "Longiscitula houghae" атады, бірақ британдық палеонтолог Эндрю Милнер оны Dissorophus multicinctus тұқыласының кіші синонимі деп санайды. ДеМар сондай-ақ 1966 жылы диссорофид остеодермдерінің морфологиялық әртүрлілігі мен мүмкін функциясын синтездеді, ал 1967 жылы Broiliellus тұқыласының екі жаңа түрін – B. arroyoensis және B. olsoni атады, сондай-ақ 1968 жылы D. multicinctus тұқыласын толыққанды қайта қарастырды. 1971 жылы американдық палеонтолог Питер Вон Нью-Мексико, Техас және Оклахомадан тыс жерде табылған сирек диссорофидтердің бірі – Astreptorhachis ohioensis-ті Огайо штатының карбон кезеңінің соңынан табылған біріккен жүйке тікендері мен остеодермдер сериясы негізінде сипаттады. Америкалық палеонтолог Джон Болт 1974 жылы диссорофид остеодермдеріне шолу жасады, онда таксономиялық маңызға және түрлерді ажыратуға баса назар аударды, сондай-ақ Оклахомадағы ерте пермдік Ричардс Спур жерінен алынған материал туралы мәліметтер берді, ал 1977 жылы Болт осы жерден табылған Cacops тұқыласын хабарлады. 1980 жылы орыс палеонтологы Юрий Губин Ресейден екі жаңа орта перм кезеңіне жататын диссорофидті – Iratusaurus vorax және Kamacops acervalis сипаттады. Platyhystrix rugosus-тың ең толық бас сүйегі материалы 1981 жылы американдық палеонтолог Дэвид Берман басқаратын топпен сипатталды. Platyhystrix тұқыласының бас сүйегі материалдары, әсіресе ерекше ұзын тікендер, мерзімді түрде хабарланды. Берман және әріптестері 1985 жылы Ecolsonia cutlerensis тұқыласын қайта қарастырғанда, оны диссорофид ретінде жіктеді, бірақ бұл тұқылас көбінесе трематопид ретінде қарастырылады. 1999 жылы қытай палеонтологтары Ли Цзиньлинь мен Чэн Чжэнву Шығыс Азиядағы алғашқы және жалғыз диссорофидті – Қытайдан табылған орта перм кезеңіне жататын Anakamacops petrolicus сипаттады.

21 ғасыр

2003 жылы американдық палеонтологтар Берман мен Спенсер Г. Лукас Техастағы Аспидозаврдың жаңа түрін – A. binasser деп атады. 2007 және 2009 жылдары канадалық палеонтолог Дэвид Дилкес басқарған Cacops aspidephorus және Dissorophus multicinctus остеодермаларының биомеханикасы туралы екі мақала жарияланды. 2009 жылы канадалық палеонтолог Роберт Рейс басқарған топ Ричардс Спур локалитетінен Cacops, C. morrisi жаңа түрін сипаттады; осы таксонның қосымша материалдарын 2018 жылы американдық палеонтолог Брайан М. Джи және Рейс сипаттады. Осы локалитеттен табылған екінші түр 2012 жылы неміс палеонтологы Надия Б. Фробиш және Рейс тарапынан, C. woehri деп сипатталды; Cacops woehri-дің қосымша материалдарын 2015 жылы Фробиш басқарған топ сипаттады. 2010 жылы неміс палеонтологы Флориан Вицманн басқарған команда бірнеше диссорофидтердің үлгілерін зерттеген салыстырмалы гистологиялық зерттеу жариялады. Мей және авторлар тобы (2011) Солтүстік Американың орталық бөлігіндегі кеш карбон кезеңінен Аспидозаврдың материалдарын сипаттады. Диссорофидтердің алғашқы филогенетикалық шолуын 2012 жылы Schoch жариялады. 2013 жылы Рейске арналған естелік жинағында (festschrift) Comptes Rendus Palévol журналында үш жаңа диссорофид түрі аталды: канадалық палеонтолог Роберт Холмс басқарған зерттеуде Нью-Мексиконың ерте перм кезеңінен Broiliellus reiszi; неміс палеонтологтары Schoch және Ханс Дитер Сюс жүргізген зерттеуде Техастың ерте перм кезеңінен Scapanops neglecta, бұл үлгі бұрын «Адмирал таксоны» деп белгіленген еді және қайта қарастырылды; және Техастың ерте перм кезеңінен Reiszerpeton renascentis, бұл материалды канадалық палеонтолог Хиллари К. Маддин басқарған команда амфибиформ Tersomius texensis ретінде қарастырды. 2018 жылы қытай палеонтологы Лю Цзюнь Anakamacops-тың жаңартылған остеологиясын ұсынды, ол айтарлықтай толық материалға негізделген және Еуразиядан орта перм диссорофидтерін біріктіру үшін Kamacopini тайпасын құрды. Сол жылы Gee басқарған екі жеке зерттеу жарияланды, біреуі Техастан алынған ерте пермдік Alegeinosaurus aphthitos-ты қайта қарастырды, оны Aspidosaurus-тің кіші синонимі деп ұсынды, ал екіншісі Оклахомадан алынған орта пермдік Fayella chickashaensis-ті қайта қарастырды, онда авторлар голотипінің nomen dubium екенін анықтады, бірақ аталған үлгі жаңа таксонды құруға жеткілікті ерекшеліктерді көрсетті, Nooxobeia gracilis. Сондай-ақ 2018 жылы Gee және Reisz Ричардс Спурдан табылған ірі, анықталмаған диссорофидтің посткраниал сүйектері туралы хабарлады, ал келесі жылы Gee басқарған команда Ричардс Спурдан бірнеше диссорофидтерден алынған кеңейтілген жаңа материалдарды жариялады, соның ішінде осы локалитеттен Aspidosaurus және Dissorophus табылуының алғашқы құжаттамасы.

Анатомия

Дисорофидтер ерекше остеодермдерімен ең оңай танылады, бірақ бұл остеодермдер теменспондильдер арасындағы дисорофидтерге ғана тән емес, сондай-ақ ерте тетраподтар арасындағы теменспондильдерге де тән емес. Platyhystrix-те нағыз остеодермдер бар ма, әлде басқа таксондардағы остеодермдердің әшекейлеуіне ұқсас морфологиясы бар жай ғана безендірілген нейронды тікендер бар ма деген мәселе де талқыланады. Остеодермдердің саны, пропорциялары және анатомиясы бойынша да айтарлықтай айырмашылықтар бар. Мысалы, Dissorophus сияқты диссорофиндер, Cacops сияқты эукакопинге қарағанда, көбінесе кең остеодермдерге ие.

Қарым-қатынастар

Төрт кіші туысқа түрлі диссорофидтер кіреді. Евхакопин (sensu Schoch & Sues, 2013) бұрын Cacopinae деп аталатын және Cacops пен орта пермдік Еуразиялық таксондарды (Anakamacops, Iratusaurus, Kamacops, Zygosaurus) қамтиды.