Кіріспе
Импровизациялық театрдың түрі. Плейбек театры – көрермендер немесе топ мүшелері өз өмірінен оқиғаларды айтатын және олардың сол сәтте сахналанатын ерекше импровизациялық театр формасы.
Playback Theatre is an original form of improvisational theatre in which audience or group members tell stories from their lives and watch them enacted on the spot.
Тарих
Алғашқы Playback Theatre компаниясы 1975 жылы Джонатан Фокс пен Джо Салас тарапынан құрылды. Фокс импровизациялық театр, ауызша дәстүрлі әңгіме айту, Якоб Мореноның психодрама әдісі және педагог Пауло Фрейренің еңбектерін зерттеген студент болды. Салас оқыған музыкант және белсенді әйел еді. Екеуі де дамып келе жатқан елдерде ерікті болып қызмет етті: Фокс – Непалдағы Бейбітшілік корпусының еріктісі, ал Салас – Малайзиядағы Жаңа Зеландияның Шетелдегі Еріктілер Қызметінде. Алғашқы Playback Theatre Company Нью-Йорк штатының Датчесс және Алстер округтерінде, Нью-Йорк қаласының солтүстігінде орналасқан. Бұл топ Playback форматының негізін қалап, оны мектептерге, түрмелерге, қарттар үйлеріне, конференциялар мен фестивальдарға жеткізіп, қоғамның барлық топтарынан келген адамдардың өз әңгімелерін айтуына мүмкіндік берді. Олар сондай-ақ ай сайын көпшілік алдында өнер көрсетіп тұрды. Playback Theatre идеясы көптеген адамдарға шабыт берді. 1980 жылы Австралия мен Жаңа Зеландияға (Australasia) алғашқы Playback Theatre Company мүшелерінің оқыту және өнер көрсету сапарының тікелей нәтижесінде Сиднейде (1980), Мельбурнда (1981), Пертте және Веллингтонда компаниялар құрылды. Бұл төрт компанияның барлығы бүгінгі күнге дейін сақталып, әлемдегі ең көне компаниялар болып табылады. Содан бері бұл формат Солтүстік Америка мен Еуропаға тарады, қазір Playback компаниялары алты континентте кездеседі. Халықаралық Playback Theatre Желісі (IPTN) 1990 жылы халықаралық конференциялар мен IPTN журналы (бұрынғы Interplay) арқылы әлем бойынша Playback қызметін қолдау мақсатымен құрылды. 2018 жылғы мәліметтер бойынша IPTN-де 40 елден 192 топ мүшесі және 320 тәжірибелі және жеке мүше бар. 2011 жылы Солтүстік Америкадағы Playback Theatre-ға қызығушылық танытқан адамдар үшін желі құрылды. 2022 жылға қарай 55 белсенді компания, негізінен жергілікті қауымдастықтарда өнер көрсетеді. Playback North America тұрақты түрде телеконференциялар, мерзімді жиналыстар, көшбасшылықты дамытуға бағытталған жаттығулар мен бірнеше жарияланымдарды ұйымдастырады, соның ішінде Playback Theatre-дың көркемдік, бизнес және компанияны дамыту бойынша 300 беттік оқулық нұсқаулығы бар (төменде қараңыз). Осы өсудің нәтижесінде туған оқытуға деген сұранысты қанағаттандыру үшін 1993 жылы Джонатан Фокс Playback Theatre мектебін құрды, ол Playback Theatre бойынша бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі оқытуды ұсынады. 2006 жылы мектеп Playback Theatre Орталығы болып қайта аталды, ол Playback Theatre-дың бүкіл әлемдік дамуына бағытталды. Оқу бағдарламасын аяқтаған түлектер Playback Theatre-дың аккредиттелген оқытушылары (APTT) бола алады. Италия, Германия, Жапония және Сан-Паулу, Бразилияда, сондай-ақ Ресейдегі Орыс Playback Theatre мектебі (Сондрио), Ұлыбритания, Израиль, Венгрия, Гонконг, Австралия және Швецияда да оқыту орталықтары бар. Playback Орталығы серіктес мектептердің тізімін онлайн режимінде жүргізеді.
United Kingdom, Israel, Hungary, Hong Kong, Australasia and Sweden. The Playback Centre keeps an online list of affiliated schools
Мерекелер мен жиналыстар
Әлемнің әртүрлі бөліктерінде, оның ішінде Финляндияда, Ұлыбританияда, Италияда, Германияда, Шығыс Еуропада, Израильде, Гонконгта, Непалда және Үндістанда тұрақты және жартылай тұрақты Playback жиналыстары мен фестивальдер өтеді. Солтүстік Америкадағы Playback компанияларының желісі бірнеше конференция өткізді. Халықаралық қайта ойнату театры желісі (IPTN) әр төрт жыл сайын әлемнің әртүрлі жерлерінде конференция ұйымдастырады. IPTN конференциялары Сиднейде, Австралияда (1992), Финляндияның Хельсинки қаласының солтүстігіндегі ауылда (1993), Олимпияда, Вашингтон, АҚШ-та (1995), Перт, Австралияда (1997), Йорк, Англияда (1999), Шизуока, Жапонияда (2003), Сан-Паулу, Бразилияда (2007), Франкфуртта, Германияда (2011), Монреальде, Канадада (2015) және Бангалорда, Үндістанда (2019) өтті. Келесі халықаралық конференция 2023 жылдың желтоқсан айында Оңтүстік Африкада болады.
Театрлық түрі
Фокс пен Салас жасаған «Playback» формасы импровизациялық театр, әңгіме айту және психодрамадан бастау алған құрамдас театрлық формаларды немесе бөліктерді пайдаланады. Бұл компоненттерге көріністер (оларды әңгімелер немесе виньеткалар деп те атайды) және повестволық немесе повестволық емес қысқа формалар кіреді, соның ішінде «ағылшын мүсіндері», «жұптар» және «хор». «Playback» оқиғасы кезінде көрермендердің бірі өмірден бір сәт немесе оқиғаны айтады, түрлі рөлдерді ойнау үшін актерлерді таңдайды, содан кейін барлық қатысушылар оқиғаның көркемдік пішін мен ерекшеліктерімен «жанға енгенін» көреді. Актерлер мағынаны жеткізу үшін метафора немесе ән сияқты нақты емес стильдерді қолданады. «Playback» орындаушылары көбінесе дирижер, актер немесе музыкант рөлінде маманданады. Кейбір ұжымдарда жарықтандыру сияқты басқа рөлдерге маманданған мүшелер де бар. Көрермендер үшін белсенді орындаушылар керемет дарынды көрінуі мүмкін, себебі олар қойылымдарын сценарий немесе нотасыз жасайды. Бастапқы ұжымның дәстүріне сәйкес, көптеген ұжымдар оқиғаны бастамас бұрын кеңеспейді немесе «жиналмайды», керісінше, естіген оқиғаны ортақ түсінуге және бір-бірінің ишараттарына жауап беруге дайындығына сенім артады. Дирижердің рөлі салыстырмалы түрде оңай көрінеді, себебі ол аудиториямен топта немесе жеке сөйлеседі және көбінесе актерлік шеберлікті қажет етпейді. Дегенмен, «Playback» орындаушылары қауымдастығында бұл рөлді табысты орындау үшін ең қиын рөл деп есептейді.
Қолданбалар
Плейбек театры кең ауқымды жағдайларда қолданылады: театрлар мен қоғамдық орталықтарда (көрермендерге қойылымдар орындалатын жерлерде), мектептерде, жеке сектор ұйымдарында, коммерциялық емес ұйымдарда, түрмелерде, паллиативтік көмек орталықтарында, күндізгі емдеу орталықтарында, кез келген конференцияларда, колледждер мен университеттерде. Плейбек театры сондай-ақ келесі салаларда қолданылған: әділеттік кезеңіндегі жағдайлар, адам құқықтары, азаматтық диалог, босқындар мен көшпенділер, апаттан кейінгі қалпына келтіру, климаттық өзгерістер, мерекелер, тойлар және конференциялар.
Білім
Плейбэк тәжірибесімен айналысатын мамандар бұл әдісті мектептерде қатыгездік сияқты мәселелерді шешу үшін қолданады (оқушылар қатыгездікке қатысты өз тәжірибелерін айтады, олардың ойналып көрсетілуін тамашалайды, содан кейін құрметті және қауіпсіз мектеп ортасын қалыптастыру жолдарын іздейді). Плейбэк әдісін сынып жетекшілері де, арнайы шақырылған орындаушылар да пайдаланады.
Бизнес
1990 жылдардың ортасынан бері Playback Theatre және оған ұқсас техникалар басқару, қарым-қатынас дағдылары және әртүрлілікке құрметті қалыптастыру сияқты тақырыптарды оқытуда тиімді құрал ретінде жиі қолданылып келеді. Кейде қатысушылар жұмыс орнында болған оқиғаларды айтады, көбінесе олар жанжалға немесе қиын сезімдерге себеп болған жағдайларды қамтиды. Playback актерлері осы айтылған оқиғаларды "қайта жасайды", ал жетекші осы қайта жасау туралы талқылауды ұйымдастырады, нәтижесінде көптеген қатысушылар пайдалы білім алғанын мәлімдейді. Жұмыс орнындағы қойылымдар жұмыс ортасынан тыс кез келген оқиғаны да қамтуы мүмкін.
Емдеу
Плейбек театры негізгі терапиялық техника болмаса да, Плейбек театры бойынша оқытылған терапевтер оны пайдалана алады. Клиенттер өз әңгімелерін айту арқылы және басқалардың әңгімелерін сомдауға қатысу арқылы түсінік, қатарсис, байланыс және өзін-өзі таныту мүмкіндігін алады.