Кіріспе

Мадейраның отбасылық құсы (Regulus madeirensis) – Мадейра аралына ендемик, өте кішкентай сайрақ. Бұл патшалар тұқымдасының мүшесі. 2003 жылы жеке түр ретінде танылғанға дейін, ол жалпы отбасылық құстың бір түрі деп есептелді. Ол сыртқы түрі мен дауысымен туысынан ерекшеленеді, ал генетикалық талдау оның басқа түр екенін растады. Мадейра құсының үстіңгі бөлігі жасыл, астыңғы бөлігі ақшыл, екі қанатта ақ жолақтары бар. Басының пішіні ерекше – қара көз жолағы, қысқа ақ қабақтың үстіндегі сызығы және еркегінің басындағы негізгі бөлігі қызғылт сары, ал аналығында сары түсті шоқысы бар. Аналық Мадейра отбасылық құсы өрмек торы, мүк және ұсақ бұтақтардан шар тәрізді ұя салады, жұмыртқаларды өзі басып шығарады және балапандарын өзі күтіп-бағады. Екі ата-ана да жас ұрпақты тамақтандырады. Бұл түр ағаш бұталарында, лаурисильва және басқа да орманды жерлерде жәндіктер мен басқа ұсақ омыртқасыздарды іздейді. Ол таралған ареалында көптеп кездеседі және қорғауға алынбаған түр саналады.

Сипаттама

Мадейраның отқа ұшыраған құсы – шағын, денелі құс, ұзындығы және салмағы шамамен. Оның жоғарғы жағы жарқын зәйтүн жасыл, әр иығында қола түсті дақ бар, ал астыңғы жағы ақшыл, кеудесі мен қабырғаларында қоңыр сұр реңі бар. Онда екі ақ қанат жолағы, кішкентай қара мүңкісі және қоңыр қара аяқтары бар. Басының пішіні ерекше: қара көз жолағы, ақ суперцилий және әйелдерде сары, ал еркектерде көбінесе қызғылт сары түсті. Жастардың жоғарғы жағында сұр рең бар, ал тажы, көз жолағы мен суперцилийі жоқ. Мадейра мен жалпы отқа ұшыраған құстардың дауыстауы жоғары жиілікті ноталардан тұрады, бірақ Мадейра құсының әні үш бөлек бөлікке бөлінген, ал кең таралған түрлердің әні біртіндеп жылдамдап, тар жиілік диапазонын қамтиды. Екі түрдің де шақырулары жоғары, нәзік дауысты, бірақ Мадейраның отқа ұшыраған құсы ерекше айқайлап, сыбырлайды. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, сыртқы ұқсастықтарға қарамастан, бұл құстар таксономиялық жағынан шөпшегірлерден мүлдем өзгеше. Regulidae отбасының және оның жалғыз туысы Regulus-тың атаулары латын тіліндегі regulus сөзінен шыққан, ол «патша» деген мағынаны білдіретін rex сөзінің кішіртілген түрі, және ересек құстардың ерекше қызғылт сары немесе сары тажына сілтеме жасайды. Түрдің атауы madeirensis осы құстың табылған аралынан алынған. Мадейраның отқа ұшыраған құсын алғаш 1851 жылы ағылшын табиғат зерттеушісі Эдвард Вернон Харкорт сипаттаған. Бұған дейін ол жалпы отқа ұшыраған құстың (R. ignicapillus) ішкі түрі, R. i. madeirensis деп есептелген. Цитохром b геніне негіделген филогенетикалық талдау Мадейра формасының жалпы отқа ұшыраған құстың (R. i. ignicapillus) номинативті түрінен түр деңгейінде ерекше екенін көрсетті. Мадейраның отқа ұшыраған құсы мен еуропалық құс арасындағы цитохром b генінің айырмашылығы 8,5% құрайды, бұл басқа танылған Regulus түрлері арасындағы айырмашылық деңгейімен салыстыруға болады, мысалы, алтынқұс пен алтын тәжді патша арасындағы 9%. Алайда, кейбір билік өкілдері, мысалы, Клементс, жаңа түрді әлі мойындаған жоқ. Халықаралық орнитологиялық конгресс осы түрге «Madeiracrest» деген ағылшынша атауды ұсынды, бірақ кейін ол «Madeira firecrest» деп өзгертілді. Жалпы отқа ұшыраған құстың төрт ішкі түрінің (номинативті R. i. ignicapillus, Жерорта теңізі R. i. balearicus, оңтүстік-шығыс R. i. caucasicus және Солтүстік Африка R. i. laeneni) әндері әртүрлі формаларды көрсетеді, бірақ жалпы алғанда бір-біріне өте ұқсас, ал Мадейраның отқа ұшыраған құсының тек бір ән түрі бар, ол үш фразаға бөлінген, олардың екеуі өзгертілген демонстрациялық және ашу шақыруларынан тұрады. Оның демонстрациялық шақырулары континенттік ішкі түрлерге қарағанда кеңірек жиілік диапазонын және көбірек гармоникаларды қолданады. Еркек жалпы отқа ұшыраған құстар Мадейра таксонының әндері мен шақыруларының жазбаларына аумақтық реакция көрсетпейді, бірақ Мадейраның отқа ұшыраған құстары материктегі құстардың шақыруларын ойнатуға күшті реакция жасайды. Аралдық форма морфология, дауыстық және генетикалық айырмашылықтарға байланысты жеке түр ретінде танылды. Атлантика архипелагтары – Канар, Азор және Мадейра – вулкандық текті және олар ешқашан құрлықтың бөлігі болған емес. Мадейраның қалыптасуы миоценде басталды және арал шамамен 700 000 жыл бұрын толыққанды құрылды. Ежелгі заманда осы архипелагтардың негізгі аралдарында Regulus түрлері мекендеген, олар материктік популяциялардан оқшауланған өз аралдарында эволюциялады. Отқа ұшыраған құстың ұрпағы Мадейрада, ал алтынқұстың ішкі түрлері басқа аралдарда пайда болды. Еуропалық және Мадейралық отқа ұшыраған құстар арасындағы цитохром b генінің айырмашылығы шамамен 4 миллион жыл бұрын эволюциялық бөлінуді көрсетеді, бірақ ағаш баурайындарын ұнатады. Олардың жұмыртқалары жалпы отқа ұшыраған құстың жұмыртқаларынан өзгеше, кең ұшында өте анық емес қызғылт белгілермен қызғылт түсті. Құрттың мөлшері белгісіз, бірақ жалпы отқа ұшыраған құстың номинативті түрінің 7–12 құртынан кем деп есептеледі. Аналық құс жұмыртқаларды 14,5–16,5 күнге инкубациялайды, ал балапандар 19–20 күннен кейін ұядан шығады. Ата-анасы екеуі де балапандарды және ұшқан жастарды тамақтандырады. Шошқалардан басқа жергілікті сүтқоректілер жоқ, бірақ бірнеше енгізілген түрлер бар, олардың екеуі құстарды немесе балапандарды жейді. Бұл қоңыр егеуқырлар мен үй мысықтары. Тіпті жойылып бара жатқан Зиноның құсының биік таулық ұялары да осы жыртқыштардан қауіпте. Мадейраның отқа ұшыраған құсының нақты паразиті туралы деректер жоқ, бірақ кең таралған Dasypsyllus gallinulae блохасы Регулус түрінде тіркелген, ал құс шешегі және құс безгегі сияқты жергілікті емес патогендермен маңызды инфекция басқа макаронезиялық құс, Бертелоттың торғайында анықталды.