Саз шөгінділері: құрамы, түрлері (жарықшақты саз, мұздық саз). Геологиялық құрылымы, пайда болуы, сипаттамасы. Климат, жер бедері зерттеулеріне арналған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Сазды геологиялық кен орны
Geological deposit of clay
Балшықты тас – жіктелмеген, қабатталмаған және құрылымы жоқ, әртүрлі өлшемдегі, пішіндегі және құрамындағы ұсақ түйіршікті матрицада кездейсоқ таратылған шағылдан тұратын кластикалық шөгінділердің агломерациясы. Ұсақ түйіршікті матрица қатаң, қатты, ұнтақталған саз немесе тас ұнынан құралған. Балшықты тас дрейфтік саз, till, қабатталмаған дрейф, Geschiebelehm (неміс тілінде), argile á blocaux (француз тілінде) және keileem (голланд тілінде) деп те аталады. Балшықты тас термині көбінесе мұздық емес шығу текті ұсақ шағыл шөгінділеріне қолданылады. Бұл шөгінділерге континенттік шептердегі су асты көшкіндері мен сығақтары, қиыршық тасты сазтастардан тұратын көлдік құмдақ ағындары, және Қытайдың Гуанси карстымен байланысты дөңгелек тасты, нашар сұрыпталған диамикттер жатады.
Boulder clay is an unsorted agglomeration of clastic sediment that is unstratified and structureless and contains gravel of various sizes, shapes, and compositions distributed at random in a fine grained matrix. The fine grained matrix consists of stiff, hard, pulverized clay or rock flour. Boulder clay is also known as drift clay; till; unstratified drift, Geschiebelehm (German); argile á blocaux (French); and keileem (Dutch). The term boulder clay is infrequently used for gravelly sedimentary deposits of nonglacial origin. These deposits include submarine slump and slide deposits along continental margins, lacustrine debris flow deposits consisting of pebbly mudstones, and coarse, poorly sorted, cobbly diamictons associated with the Guangxi karst, China.
Литология
Тас балшықтағы қиыршық тас мөлшері 1-ден 99 пайызға дейін өзгереді және олардың мөлшері шағын кесек тастардан алып тастарға дейін жетеді. Бұл қиыршық тастардың мөлшері, пішіні және құрамы олардың қанша қашықтыққа тасылғанына, сондай-ақ олардың алынған тау жыныстарының қаттылығына, құрылымына және құрамына байланысты әртүрлі болады. Тас балшықта кездесетін кесек тастар мен тастар, әсіресе қатты тау жыныстарынан жасалғандары, ерекше пішінге ие болуы мүмкін. Олардың пішіні тау жынысының бастапқы құрылымынан, тасымал жолынан немесе екеуінің үйлесімінен қалыптасады. Мұздықтармен ұзақ қашықтыққа тасылған кесек тастар мен тастар көбінесе дөңгелектелген және тегістелген жиектері мен тегіс, жалпақ табаны бар үшбұрышты немесе бесбұрышты пішінде болады. Фасетті кесек тастар мен тастар мұздықтардың орталық бөлігінде жиналған тас балшықтарында жиі кездеседі, ал мұздықтардың шеткі бөлігіне жақын орналасқандарында сиректеп табылады. Тас балшықта кездесетін кесек тастар мен тастар көбінесе мұздық мұзбен эрозияланған және жылтыратылған тау жынысы беттеріндегідей сызаттарға ие болады. Әсіресе әктас кесек тастар жиі сызаттарды көрсетеді. Кесек тас немесе тастың бетінде сызаттар бір немесе бірнеше фасетке ғана шектелуі мүмкін, сонымен қатар олар бүкіл тасқа айналып өтуі де мүмкін. Әсіресе үлкен тастарда сызаттар әдетте оның ұзын осіне параллель болады. Егер кесек тас немесе тас тасымал кезінде орын ауысса, сызаттар бір-бірін кесіп өтеді. Тас балшықтың жалпы құрылымы оның бастапқы көзіне байланысты өзгереді. Құмтастардың мұздық эрозиясы көбінесе бос және құмды тас балшықтарды тудырады. Граниттердің, гнейстердің және кварциттердің мұздық эрозиясы көбінесе тасты, ірі және қиыршық тас балшықты қалыптастырады, кейбір жағдайларда оларды жергілікті ыдыраған тау жыныстарынан ажырату қиын. Мұндай екі тас балшығының жағдайында "балшық" термині шатастырады және дұрыс емес. Соңында, әктас, саз немесе тақталы тастың мұздық эрозиясы тас балшықтың типік құрамына сай келетін сазды мұздық шөгінділерін тудырады. Тас балшықтың түсі оның эрозияланған тау жынысының түріне байланысты өзгереді. Мысалы, Ұлыбританияда күңгірт сұр тас балшықтары эрозияланған шистадан пайда болса, көк тас балшықтары эрозияланған Оксфорд сазынан, қара көк немесе қара тас балшықтары эрозияланған карбон сазы мен көмірден, ал қызыл тас балшықтары эрозияланған Ескі қызыл құмтас немесе Жаңа қызыл құмтастан алынады. Түсіне де, құрылымына да ұқсас, тас балшықтың құрамы эрозияланған тау жынысының құрамына байланысты өзгереді. Тас балшығы әдетте берік, тығыз, жабысқақ және консолидацияланған болады. Бұл физикалық қасиеттер оның құрамындағы ұсақ тас ұнының және тас балшығы жиналған кездегі үстіндегі мұздың салмағының үйлесімінен туындайды.
The gravel content of boulder clay varies from 1 to 99 percent and ranges in size from pebbles to boulders of large dimensions. The size, shape, and composition of these gravels vary according to the distance through which they have travelled and the hardness, structure, and composition of the bedrock source from which they have been plucked. The cobbles and boulders found in boulder clay often have a distinctive shape, especially in the harder rock types. Their shapes are either inherited from the structure of bedrock source or how it was transported, or combination of both. Cobbles and boulders that have been transported over long distances by glaciers are often roughly triangular or pentagonal in shape with rounded and smoothed edges and smooth, flat soles. Faceted cobbles and boulders are common in boulder clays that accumulated beneath the centers of ice sheets and are relatively rare in boulder clays deposited near the periphery of the ice sheets. Cobbles and boulders that occur within boulder clays commonly exhibit striations like those on found on bedrock surfaces eroded and polished by glacial ice. Limestone clasts quite commonly exhibits striations. On a cobble or boulder, striations may be confined to one or more facets. Also, they may ring an entire clast. On particularly large boulders, striations lie typically parallel to its long axis. If the cobble or boulder shifted during transport, striations will crisscross each other. The overall texture of boulder clay varies with its source. The glacial erosion of sandstones often produces loose and sandy boulder clays. The glacial erosion of granites, gneisses and quartzose schists often results in the formation of stony, coarse and gravelly boulder clay that, in some instances, can be hardly distinguishable from in situ decayed rock. In case of both of these boulder clays, the term clay is misleading and inappropriate. Finally, glacial erosion of limestone, clay or shale results in clayey glacial deposits typical of boulder clay. The color of boulder clays varies with the type of bedrock from which it was eroded. For example, within the United Kingdom, dull grey boulder clays are derived from eroded schist; blue boulder clays are derived from eroded Oxford Clay, dark blue or nearly black boulder clays are derived from eroded Carboniferous clay and coal, and red boulder clays are derived from eroded Old Red Sandstone or New Red Sandstone. Like its texture and color, the composition of a boulder clay varies with the composition of the bedrock from which it was eroded. Boulder clay is typically tough, compact, tenacious, and over consolidated. These physical properties result from a combination of the fine rock flour it contains and the weight of the overlying ice while the boulder clay accumulated.