Кіріспе

Авиацияда қолданылатын VHF радио маяк түрі. Маркерлік маяк – авиацияда, әдетте аспаптық қону жүйесімен (ILS) бірге қолданылатын, ұшқыштарға қону-көтеру жолағына дейінгі белгіленген бағыт бойындағы орнын анықтауға мүмкіндік беретін VHF радио маяктарының нақты бір түрі. Халықаралық телекоммуникация одағының (ITU) Радио ережелерінің (RR) 1.107-бабына сәйкес, маркерлік маяк – «әуе кемелеріне орналасу туралы мәлімет беру үшін тік бағытта ерекше сигнал тарататын аэронавигациялық радионавигациялық қызметтегі хабар беруші құрал» деп анықталады.

Тарих

1930 жылдардан бастап 1950 жылдарға дейін маркерлер әуе жолдарында ұшақтың маршрут бойындағы нақты орнын көрсету үшін кеңінен қолданылды, бірақ 1960 жылдардан бастап олар көбінесе ILS қондыру жүйелерінде қолданылатын болды. Қазір олар өте біртіндеп қызметтен алынып жатыр, әсіресе әлемнің дамыған елдерінде, себебі GPS және басқа технологиялар маркерлік маяктарды күнделікті қажеттіліктен шығарды.

Түрлері

Маркерлік маяктардың үш түрі бар, олар көбінесе аспаптық қону жүйесінің құрамы ретінде орнатылады.

Сыртқы маркер

Сыртқы маркер, әдетте соңғы жақындау орнын (FAF) анықтайды, ұшу-қону жолағы шегінен 4-7 теңіз милі бұрын, жергілікті бағыттағыш пен ұшу-қону жолағының орта сызығымен бір бағытта орналасады. Ол көбінесе, глиссаданың аралық биіктікпен қиылысатын нүктесінің ішінде орналасқан және 400 Гц жиілікті тондық сигналды төмен қуатты (3 ватт), 75 МГц тасымалдаушы сигнал арқылы береді. Оның антеннасы жоғары бағытталған және тік жоғары қаратылған. Сигналдың қолданылу аймағы – 2400 фут (732 м) × 4200 фут (1280 м) эллипс (антеннадан 1000 фут (305 м) биіктікте өлшенген). Ұшақ сыртқы маркер антеннасынан өткен кезде, оның маркерлік маяк қабылдағышы сигналды анықтайды. Жүйе ұшқышқа визуалды (көгілдір сыртқы маркер шамның жыпылықтауы) және дыбыстық (үзіліссіз дыбыстық сигналдар тізбегі, Морзе кодымен «- - -» сияқты) сигнал береді.

Локатордың сыртқы белгісі

АҚШ-та сыртқы маркер көбінесе бағытталмаған радиомаякпен (NDB) біріктіріліп, локаторлық сыртқы маркер (LOM) құрылады. LOM – ұшу-қону жүйесінің (ILS) құрамында қолданылатын навигациялық құрал. Ұшақтар NDB арқылы тікелей осы орналасқан жерге ұшуға және маяк арқылы оның үстінен пролет еткенде ескерту алуға мүмкін. GPS навигациясы авиацияда кеңінен қолданыс тапқандықтан LOM-ның маңыздылығы азайып барады. Кейбір елдер, мысалы Канада, маркерлік маяктарды толығымен тоқтатты, сыртқы маркерді NDB-мен алмастырды; ал соңғы кезде GPS координаттарымен ауыстыруда. АҚШ-та LOM-дар 1020 Гц жиілігінде модульделген екі әріпті Морзе кодымен сәйкестендіріледі. LOM-дар негізгі ILS жүйесінің идентификациясының алғашқы екі әріпін пайдаланады. Мысалы, Нью-Йорктегі JFK әуежайының 31R ұшу-қону жолағында ILS идентификаторы I RTH болса, LOM идентификаторы RT болады. Егер бұл құрылғы ортаңғы маркер (LMM) болса, оның идентификаторы соңғы екі әріптен – TH құралады.

Ортаңғы белгі

Ортаңғы маркер сыртқы маркермен бірдей принциппен жұмыс істейді. Ол әдетте ұшу-қону жолағы шегінен 0,5 градусқа дейін орналастырылады. Ұшақ ортаңғы маркерден жоғары өткенде, қабылдағыштағы сары ортаңғы маркер шамдары жыпылықтай бастайды және құлаққаптан 1300 Гц жиілігінде нүктелі-сызықты (морз) кодтарының қайталама үлгісі естіледі. Бұл ұшқыштарға CAT I шешім биіктігінен (әдетте, сырғу жолы бойынша жерден 200 фут (61 метр) биіктікте) төмендеп бара жатқанын ескертеді және егер бірнеше көрінетін белгілердің бірі анықталмаса, қанатын қайтару процедурасын бастау керек екенін хабарлайды.

Ішкі маркер

Сыртқы және ортаңғы белгілерге ұқсас, кейбір ILS жүйелерінде (әдетте II және III санаттағы) ұшу-қону жолағының басында (шегінде) орналасқан ішкі белгі, шешім биіктігі 200 футтан (61 м) AGL-ден кем болады. Сыртқы және ортаңғы белгілерге арналған бірдей белгішесі бар сигнал қабылдағышта жарқырап тұратын ақ жарық пайда болады; сондай-ақ, құлаққаптарда 3000 Гц жиілігіндегі аудио дыбыс "нүктелер" сериясы естіледі. Кейбір ескі маркерлік маяк қабылдағыштарында "O", "M" және "I" көрсеткіштерінің орнына (сыртқы, ортаңғы, ішкі) "A" (немесе FM/Z), "O" және "M" (әуе жолы немесе Fan және Z маркері, сыртқы, ортаңғы) көрсеткіштері қолданылады. Әуе жолы маркері қазір қолданылмайтын "Қызыл" әуе жолдарының орта сызығы бойындағы хабарлау нүктелерін көрсету үшін пайдаланылды; бұл кейде "желкенше" маркері болатын, оның сәулелену схемасы әуе жолы бағытымен тік бұрышта созылған, сондықтан бағытынан сәл ауысқан ұшақ оны қабылдай алатын. "Z" маркері кейде төмен немесе орта жиілікті станцияларда станциядан өтуді дәл көрсету үшін орналастырылған. Әуе жолы маяктары ішкі маркермен бірдей 3000 Гц аудио жиілігін қолданғандықтан, ескі қабылдағыштардағы "A" көрсеткіші ішкі маркерді анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін.

Кері бағыт белгісі

Кері бағыт белгісі (BC) әдетте ILS жүйесіндегі соңғы бағытты көрсететін нүкте, онда түсу басталды. Ол 3000 Гц жиілігінде (минутына 95 жұп) Морзе кодінің "нүктелер" жұптары арқылы анықталады, бұл маркерлік маяк көрсеткішінде ақ жарықты жандырады, бірақ ішкі маркерден немесе жол бойындағы маркерден өзгеше дыбыс ырғағымен. Жасылша белгілі маяктар кейде дәлдігі талап етілмейтін ұшу тәсілінің бөлігі болып табылды және олар жан-жақты ақ жарықпен және қайталама нүкте-сызық-нүкте сигналымен анықталады. FAA-ның AIM нұсқаулығының жаңа басылымдарында енді желдеткіш белгілері туралы еске салынбайды. 2017 жылдың тамыз айында АҚШ-та жеті желдеткіш маркері пайдалануда.