Кіріспе
Шейк Исмаэль Тьоте (21 маусым 1986 – 5 маусым 2017) – африкалық елдегі Кот-д’Ивуар футболшысы, қорғаушы жартылай қорғаушы. Туған қаласы Ямуссукродағы «Бибо» клубының жастар құрамасында ойнағаннан кейін, 2005 жылы бельгиялық «Андерлехт» клубында кәсіби карьерасын бастады. 2008 жылы «Рода» клубындағы арендадан кейін, «Эредивизи» клубы «Твентеге» қосылып, екінші маусымда чемпион атанды. 2010 жылдың тамызында Англияның «Премьер-лигасы» клубы «Ньюкасл Юнайтед» сапына 3,5 миллион фунт стерлингке ауысты. Тьоте «Ньюкасл» сапында алты жарым маусымда 156 ойын өткізіп, бір гол соқты. 2017 жылдың ақпанында Қытайдың бірінші лигасының «Пекин Энтерпрайзес Груп» клубына өтті. 2017 жылдың маусымында жаттығу барысында жүрек тоқтауынан 30 жасында қайтыс болды. Тьоте 2009 жылдан 2015 жылға дейін Кот-д’Ивуар Ұлттық футбол құрамасы сапында 55 рет ойнап, бір гол соқты. Ол екі рет ФИФА Әлем чемпионатында және төрт рет Африка Ұлттары кубогында ел намысын қорғады, соңғысында 2015 жылы жеңіс одны.
Cheick Ismaël Tioté (ʃɛik ismaɛl tjote; 21 June 1986 – 5 June 2017) was an Ivorian professional footballer who played as a defensive midfielder. After playing youth football for FC Bibo in his hometown of Yamoussoukro, he made his professional debut in 2005 with Belgian First Division A club Anderlecht. In 2008, following a loan at Roda JC, he joined Eredivisie club FC Twente, winning the title in his second season. In August 2010, he signed for Premier League club Newcastle United in England for a fee of £3.5 million. Tioté played 156 games for Newcastle over six and a half seasons, scoring one goal. In February 2017, he joined China League One club Beijing Enterprises Group. He died of cardiac arrest in June 2017, during a training session, aged 30. Tioté played 55 times for the Ivory Coast national football team from 2009 to 2015, scoring once. He represented the country at two FIFA World Cups and four Africa Cup of Nations, winning the 2015 edition of the latter.
Ерте өмір
Ямусукрода туған Тиоте 10 жасында бос аяқпен көше футболын ойнай бастады және 15 жасқа дейін бутсасы болған емес. Ол Кот-д’Ивуардың екінші лигасындағы "ФК Бибо" клубының жастар құрамасында ойнады. "Evening Chronicle" газетіне берген сұхбатында Тиоте тоғыз бауырласы мен қарындасы бар екенін айтты. Абиджан қаласында өскен ол жас кезінде оқуын доғарды. Ол: "Футбол мен үшін әрқашан ең бастысы болды. Мен не істегім келетінін білдім және осының менің өмірім болатынына көз жеткіздім. Бірақ мен осы үшін тырыстым, тырыстым, тырыстым, және осы қажырлы еңбегімнің арқасында мен осы жетістікке қол жеткіздім" деді.
Андерлехт
2005 жылы ол бельгиялық «Андерлехт» клубының назарына ілігіп, клубпен үш жылдық келісімшартқа қол қойды. Клубтың резервтік құрамында бірнеше ай өткізген соң, ол «Андерлехт» сапында Бельгия кубогында дебют жасады, бірақ Тиоте пенальтиді мүлттігінен команда «Геелге» есе жіберді. Келесі айда Тиоте УЕФА Чемпиондар лигасындегі алғашқы ойынын өткізді, 6-шы турдағы топтық кезеңде «Реал Бетиске» 1:0 есебімен жеңіліске ұшырады. 2006 жылдың 18 наурызында ол клуб сапында лигадағы алғашқы ойынын өткізді, «Беверен» клубын 4:0 есебімен ұтып, соңғы минуттарда алаңға түсті. Лигада тағы бір ойыннан кейін Тиоте 2005/06 маусымында барлық турнирлерде төрт ойынға қатысты. Келесі маусымда Тиоте барлық турнирлерде үш ойын өткізді, себебі маусымның көп бөлігін жарақаттармен күресті. 2007/08 маусымында ол «Рода ЖС» клубына маусымдық негізде жалға берілді, онда ол отандасы Секу Сиссемен бірге ойнады. «Рода ЖС» сапындағы дебюттік ойынында, 2007 жылдың 2 қыркүйегінде «ВВВ Венлоға» қарсы өткен 5:3 есебімен жеңіске жеткен кезде, ол клуб үшін алғашқы голын соқты. «Рода ЖС» клубында жақсы өнер көрсеткеннен кейін ол клуб жанкүйерлерінің сүйікті ойыншысына айналды. 2007 жылдың 27 желтоқсанында ол «Рода ЖС» сапындағы екінші голын «Хееренвеен» клубына қарсы өткен 1:0 есебімен жеңіске жетті. Бірақ 2008 жылдың 4 сәуірінде Тиоте 33-ші минутта алаңнан қуылды, «NEC» клубына қарсы 2:0 есебімен жеңіліске ұшырады, бұл оның соңғы ойыны болды. Екі матчтық дисквалификациядан кейін ол маусымның қалған бөлігінде барлық турнирлерде отыз ойынға қатысып, екі гол соқты.
Твенте
Маусым соңында «Рода JC» және «Серкл Брюгге» клубтары Тиотеге қол қоюға қызығушылық танытты. Ақырында, 2008 жылдың 12 маусымында Тиоте голландиялық «Твенте» клубымен 750 000 евроға келісім жасасты, төрт жылдық келісімшартқа қол қойды, сондай-ақ бір жылға ұзарту опциясы болды. Клубқа қосылғаннан кейін Тиоте, егер ол «Андерлехт» құрамында қалғанда, негізгі құрамға түсуге күмәнданатынын айтты. Тиоте 2008 жылдың 13 тамызында клуб сапындағы тұңғыш ресми ойынын өткізді, ол «Арсеналға» қарсы УЕФА Чемпиондар лигасының іріктеу кезеңінде 0:2 есебімен жеңілді. Бірнеше аптадан кейін, 2008 жылдың 30 тамызында, ол маусымның ашылу ойынында «Рода JC» клубына қарсы 1:1 есебімен тең түскен кезде лигадағы тұңғыш ойынын өткізді және негізгі құрамда дебют жасады. Алайда, 2009 жылдың 18 сәуірінде «Фейеноордқа» қарсы өткен матчта ол екінші сары карточка алғаннан кейін алаңнан қуылды, нәтижесінде «Твенте» 0:1 есебімен жеңілді. Шектен тысқары жазадан кейін негізгі құрамға оралған Тиоте KNVB кубогының финалында «Херенвеенге» қарсы толық ойынды өткізді, бірақ 120 минуттан кейін 2:2 есебімен тең түскен матчта пенальти сериясында жеңіліске ұшырады. Осыған қарамастан, Тиоте өзінің алғашқы маусымында негізгі құрамда бекінді, барлық турнирлерде қырық бір ойынға қатысты. Екінші маусымда клубта Тиоте «Твентеден» кетуі мүмкін деген қауесет тарады, француз клубтары онымен келісім жасауға қызығушылық танытты. Жаз бойы клубта қалғаннан кейін Тиоте негізгі құрамның тұрақты ойыншысы болды және 2009 жылдың 20 қыркүйегінде «Утрехтке» қарсы 3:2 есебімен жеңіске жеткен кезде екінші сары карточка алғаннан кейін алаңнан қуылды. 2010 жылдың 10 сәуірінде Тиоте «Твенте» сапындағы алғашқы голын соқты, «Херенвеенді» 2:0 есебімен жеңді. 2010 жылдың 13 сәуірінде «АЗ Алкмарға» қарсы 0:1 есебімен жеңілген матчта сары карточка алғаннан кейін Тиоте бұл үшін бір ойынға дисквалификацияланды. Тиоте маусымның соңғы матчында екінші таймда алаңға шығып, «НАК Бреданы» 2:0 есебімен жеңіп, клубтың тарихындағы тұңғыш лигалық титулын жеңіп алды. Ол сондай-ақ Еуропа лигасы мен Чемпиондар лигасына қатысты, барлық турнирлерде қырық екі ойынға қатысып, бір гол соқты. «Твентеде» өткізген екі жылында ол өзінің әзірленген, жанкешті және жақсы пас беретін жартылай қорғаушы ретінде беделін қалыптастырды, лигадағы жиырма жеті ойында бір гол соғып, он төрт нәтижелі пас берді. Әлем чемпионатындағы өнерінен кейін Тиотеге «Бирмингем Сити» сияқты клубтардан қызығушылық туды, бірақ жаңадан тағайындалған бас жаттықтырушы Мишель Преуд’омм оны клубта қалдыруды талап етті. 2010-11 маусымында ол «Ньюкасл Юнайтедке» қол қоюдан бұрын екі ойынға қатысты.
Ньюкасл Юнайтед
26 тамыз 2010 жылы Тиоте жұмысқа алу рұқсатын алғаннан кейін 3,5 миллион фунт стерлингке «Ньюкасл Юнайтед» клубына қосылды. Ол жергілікті «Evening Chronicle» газетіне: «Мен үшін «Ньюкасл Юнайтед» сияқты танымал клубқа қосылу – үлкен қуаныш» деді. Оған 24-нөмірлі жейде берілді. Алғашқы ойынын 18 қыркүйекте «Гудисон Парк» стадионында «Эвертонға» қарсы өткізді. Ол 64 пас берді, екі рет допты ұстады, бес рет дұрыс тәсілмен допты тартып алды, ал жалғыз соққысы мақсатқа тиді. Тиоте жанкүйерлердің сүйіктісіне айналды. 8 қаңтар 2011 жылы «Ньюкаслдың» ФА кубогының үшінші турында «Стивенейджге» қарсы ойынында алаңнан қуылды. «Ньюкасл» шешімге шағымдануға тырысты, бірақ ФА оны қолдады және Тиоте үш ойынға қатысудан шеттетілді. 5 ақпанда Тиоте клуб сапындағы алғашқы және жалғыз голын соқты – 25 метрден алыс қашықтықтан берілген керемет соққы, «Арсеналға» қарсы 4:4 есебімен теңестірді, ал «Ньюкасл» бірінші таймда 0:4 есебімен ұтылып жатқан болатын. 25 ақпанда 2011 жылы «Ньюкасл» Тиоте клубқа адалдығын көрсету үшін жаңа алты жарым жылдық келісімшартқа қол қойғанын хабарлады, ол 2017 жылға дейін «Ньюкасл» сапында ойнайтын болды. Жаңа келісімшартқа қол қойғаннан кейін Тиоте: «Премьер-лигада ойнау тәжірибесі мен күткеннен де жақсы болды. Бұл – керемет клуб, жанкүйерлер тамаша, мен мұндай қолдауды ешқашан көрген емеспін» деді. Жазалаудан кейін барлық жарыстарда 28 ойынға қатысып, бір гол соқты. 2011-12 маусымында Тиоте клуб үшін жақсы бастады, 17-24 қыркүйек аралығында «Астон Вилла» және «Блэкберн Роверс» командаларына қарсы екі ойында екі голға гол пас берді, нәтижесінде тең түсті және жеңіске жетті. Алайда 22 қазанда «Виган Атлетикпен» 1:0 есебімен жеңіске жеткен кезде, ол мұрынның сынуы мен тізе жарақатын алды, нәтижесінде екі айға алаңнан шеттетілді. 17 желтоқсанда оралды, «Суонси Ситиге» қарсы 0:0 есебімен тең түскен кезде 82 минут ойнады, содан кейін ауыстырылды. Африка Ұлттары кубогы аяқталғаннан кейін Тиоте бірінші командаға оралды, онда 25 ақпанда 2012 жылы «Вулвергемптон Уондерерс» клубына қарсы 2:2 есебімен тең түскен кезде голға гол пас берді. 2011-12 маусымында ол барлық жарыстарда 24 ойынға қатысты. «Ньюкасл» сапында екі маусым өткеннен кейін Тиоте лигадағы 50 ойында 25 сары карточка алды, яғни әр екі ойында бір сары карточка алды, бірақ жергілікті қарсыласы «Сандерлендке» қарсы бір ғана алаңнан қуылды. Ол 21 қазан 2012 жылы «Стадион оф Лайт» стадионында «Ньюкаслдың» «Сандерлендпен» 1:1 есебімен тең түскен ойынында Стивен Флетчерге жасаған қатыгез әрекеті үшін алаңнан қуылды. 22 желтоқсанда «Квинс Парк Рейнджерс» клубына 1:0 есебімен жеңіске жеткен кезде Тиоте сары карточка алды, бұл маусымдағы бесінші ескертуі болды және ол бір ойынға қатысудан шеттетілді. Алайда, 2012-13 маусымында Тиоте халықаралық міндеттемелерге екі рет және жарақаттарға байланысты қиындыққа тап болды. Осыған қарамастан, ол 2012-13 маусымында барлық жарыстарда 31 ойынға қатысты. 2013-14 маусымында Тиоте алғаш рет «Ньюкаслдың» капитаны болды, жарақат алғандықтан алаңға шыға алмаған Фабрисио Колочини мен Йохан Кабаені ауыстырды және 19 қазан 2013 жылы 2:2 есебімен тең түскен ойында жақсы өнер көрсетті. Ойыннан кейін оның капитандық рөлін жаттықтырушы Алан Пардью мақтады және оны тағы бір ойында капитан етіп тағайындағысы келді. 2014 жылдың 12 қаңтарында «Ньюкасл» өз алаңында «Манчестер Ситиге» 0:1 есебімен ұтылып жатқанда Тиоте соққан гол төреші Майк Джонс тарапынан есепке алынбады, өйткені Йоан Гофран офсайдта тұрып қақпашының көру бұрышын кесті деген шешім қабылданды, ал сарапшылар голды есепке алмау туралы шешімді сынады. Сол айдың соңында Кабае клубты тастап, «Пари Сен-Жерменге» қосылды, осылайша екеудің табысты серіктестігін бұзды. Нәтижесінде оның формасы нашарлады, оның орнына келген Дэн Гослинг қанағаттандырмады. Алайда, тізе жарақатын алған Колочини болмаған жағдайда Тиотеге капитандық белгі берілді. 2013-14 маусымының соңында Тиоте барлық жарыстарда 36 ойынға қатысты. Тейнекей жарақат алғандықтан Тиоте келесі маусымды команда мүшелерінен кейінірек бастады, ол қыркүйекте «Халл Ситиге» қарсы өткен ойында алғаш рет алаңға шықты, онда ол 2:2 есебімен тең түскен кезде голға гол пас берді. Ол 2015 жылғы Африка Ұлттары кубогына қатысу үшін халықаралық кезекке шығудан бұрын лигада тағы он бір ойынға қатысты. Ол тізе жарақатын алды және операция жасады, нәтижесінде маусымның қалған бөлігінде алаңнан шеттетілді. Бұл ойыншы үшін үлкен соққы болды, ол Пловдив баспасына «Ньюкаслдан кетуді қалайтынын» мәлімдеді. Ол бұған дейін «Арсенал» және «Манчестер Юнайтед» командаларымен байланыста болған және «Арсенал» пен аты аталмаған ресейлік клубтың онымен байланыста болғанын мойындады. 2015-16 маусымында Тиоте 20 рет лигада, алдымен Стив МакКлареннің, содан кейін Рафаэль Бенитестің басшылығымен ойнады. Осыған қарамастан, ол Мосса Сиссоко мен Георгиньо Вейналдумнан орын ала алмады және көбінесе оған сәйкес келмейтін позицияларда ойнады. 6 ақпан 2016 жылы «Вест Бромвич Альбионға» қарсы ойында Тиоте екі жыл бұрынғыдай жағдайда тағы да гол соқты, бірақ ол есепке алынбады. Бұл жолы төреші Ли Мейсон Александр Митрович офсайдта тұрып қақпашының көру бұрышын кесті деген шешім қабылдады, бірақ бұл шешім командаға зиян келтірмеді, өйткені Митрович бірнеше минуттан кейін жеңіс голын соқты. Келесі жазда Тиоте Түркия мен Қытай клубтарына ауысу мүмкіндігіне ие болды, бірақ ешқандай келісімге қол жеткізілмеді. Бенитес оны құрамдық ойыншы ретінде сақтап қалды және ол Жонжо Шелви, Джек Колбэк және Исаак Хейденнен кейін тізімде төменге түсті. Ол клуб үшін тағы үш ойынға қатысты – біреуі «Астон Вилламен» 1:1 есебімен тең түскен лигада, және екеуі «Бирмингем Ситиге» қарсы ФА кубогының үшінші раундында.
Beijing Enterprises Group компаниясы
2017 жылдың 9 ақпанында Тиоте Қытай бірінші лигасының «Beijing Enterprises Group» командасына құпия сомаға қосылды. Тиоте «Beijing Enterprises Group» сапындағы тұңғыш ойынын маусымның ашылу матчында өткізді, және «Циндао Хуанхайға» қарсы өткен ойында 2:1 есебімен жеңіліске ұшырады. 3 маусымда «Баодин Ингли ETS» командасына қарсы 4:2 есебімен жеңіске жеткенге дейін клуб үшін 12 матчтың 11-інде ойнады.
Халықаралық мансап
2009 жылдың 23 наурызында Тиоте Кот-д’Ивуар құрамасына бірінші рет шақырылды, бірақ ойынға қатыспады. Мамыр айында тағы шақырылғаннан кейін, 12 тамызда Тунис командасына қарсы өткен жолдастық ойында халықаралық дебютін жасады. 2010 жылғы Африка Ұлттары Кубогына Кот-д’Ивуар құрамасына 9 нөмірмен қосылды. «Ле Элефантс» командасының барлық үш матчында негізгі құрамда ойнады. Команда Алжирмен өткен ширек финалда жеңіліс таныды. Тиоте 2010 жылғы ФИФА Әлем чемпионатында Оңтүстік Африкада Кот-д’Ивуардың барлық ойындарын бастады, бірақ команда жартылай финалға өте алмады. Бразилияға қарсы өткен матчтың бірінде Тиоте Эланомен қақтығысып, жарақат алып, турнирдің қалған бөлігіне қатыса алмады. 2012 жылдың 13 қаңтарында Тиоте Тунис командасына қарсы Африка Ұлттары Кубогына дайындық матчында «қатыгез ойын» жасағаны үшін алаңнан қуылды. Дегенмен, ол Кот-д’Ивуардың топтық кезеңдегі алғашқы екі матчында, сондай-ақ жартылай финал мен финалда негізгі құрамда ойнады. Финалда Замбияға қарсы өткен пенальти сериясында команданың бірінші соққысын голмен аяқтады. Турнир аяқталғаннан кейін Тиоте жеңіліс салдарынан медалін досына сыйға бергенін айтты. 2013 жылғы Африка Ұлттары Кубогында Тиоте Нигерияға 2:1 есебімен жеңілген ширек финалда 50-ші минутта алғашқы халықаралық голын соқты. 2014 жылғы ФИФА Әлем чемпионатында Тиоте топтық кезеңдегі барлық үш ойында қатысты. 2015 жылғы Африка Ұлттары Кубогында Тиоте топтық кезеңдегі алғашқы екі ойында негізгі құрамда ойнады. Малиге қарсы матчта білезігіне жарақат алып, турнирдегі қатысуын аяқтады. Кот-д’Ивуар бұл турнирде жеңіске жетті.
Жеке өмір
Тиотэ мұсылман дініне берік болған. Ол ислам дінінің Рамазан айында ораза ұстаған. 2011 жылдың мамырында полиция Тиотэнің көлігін жол ережелерін бұзғаны үшін тәркіледі. 2013 жылдың 13 ақпанында ол алаяқтық жасады деген күдікпен тұтқындалып, көлігі қайтадан полицияға тәркіленді. Белгиялық жүргізуші куәлігінің жалған екенін мойындағаннан кейін, оған үзілісті жаза берілді, сондай-ақ алты айға көлік жүргізуден айырылды. 2012 жылы «Ньюкасл Юнайтед» клубы «Вонгамен» демеушілік келісімге келгеннен кейін Тиотэ, командаластары Паписс Сиссе, Хатем Бен Арфа және Демба Бамен бірге, жаңа демеушінің логотипін жейделеріне жазудан бастапқыда бас тартты. «Вонга» компаниясы жылдам несие беретін фирма болғандықтан, шариғат заңы бойынша мұсылмандар ақша беруден немесе алудан пайда табуға болмайды, яғни пайыз алуға тыйым салынған. Бұл мәселе келесі маусымда шешілді. Оның бірінші әйелі Мадахтан екі баласы бар. «Ньюкасл» клубында ойнаған кезінде олар Нортумберлендтегі Понтленд ауылында тұрды және ол Тайнсайдқа көшуден бұрын үйленген. 2014 жылдың 29 қыркүйегінде «Evening Chronicle» басылымы Тиотэнің Кот-д’Ивуардың астанасы Абиджан қаласында екінші әйелі Лэтисия Дукроуға үйленгенін хабарлады. Үйлену маусым басталғанға дейін болған. Оның агенті Жан Мусампа жергілікті газетке: «Оның үйленгенін және бұл оның екінші некесі екенін айта аламын» деді. Содан кейін, оның сүйіктісі Нкосифиле Мпофу, одан баласы бар, олардың қарым-қатынасын аяқтағаны хабарланды.
Өлім
2017 жылдың 5 маусымында Тиоте Қытайдың Пекин қаласында жаттығу барысында жүрек тоқтауынан көз жұмды. Демба Ба әлеуметтік желілер арқылы ең бірінші болып атышулы африкалық футболшыға құрмет көрсетті, содан кейін көп ұзамай оның бұрынғы «Ньюкасл» командаластары да оның қадамдарынан ерді. Оның бұрынғы жаттықтырушылары да оны жоғары бағалады: Рафаэль Бенитес оны «шынайы кәсіби» десе, Алан Пардью оны «Ньюкасл футболшысының қалаған барлық қасиеттеріне ие» деп сипаттады, Стив Маккларен (ол оны «Твенте» мен «Ньюкасл» командаларында жаттықтырған) оны өмірінде көрген ең жанкешті ойыншы деп еске алды, ал Крис Хьютон (оны «Ньюкаслға» әкелген) оның қарапайымдығын айтып, оны «өте лайықты» деп атады. 13 маусымда Пекинде Тиотеге арналған қоштасу рәсімі өтті, онда оның «Beijing Enterprises Group» командаластары мен «Ньюкасл» құрамында бірге ойнаған Паписс Сиссе қатысты. 15 маусымда оның денесі жеке жерлеу үшін Кот-д’Ивуарға жеткізілді, оның жерлену орны мәселесі бойынша оның отбасы мен Кот-д’Ивуар Футбол Федерациясы арасында дау туды. 18 маусымда Абиджан қаласында әскери салтанатпен жерленді, оған оның ұлттық құрама командаластары мен премьер-министр Амаду Гон Кулибали бастаған саясаткерлер қатысты. «Beijing Enterprises Group» 24 маусымда Тиотенің 24 нөмірі бар жейдесін пайдаланудан алып тастады.