Мэри Элиза Хавейс: Суретші, жазушы және өнер зерттеушісінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Британдық автор Мэри Элиза Хавейс, Джой тегімен туған (21 ақпан 1848 – 24 қараша 1898). Ол түрлі тақырыптар бойынша көптеген басылған мақалалар мен қолжазба түріндегі еңбектерді де қалдырды.

Өмірбаян

Хавейс 1848 жылы Лондонның Челси қаласында, Слоан-стритте дүниеге келді. Ол Томас Масгрейв Джой мен Элиза Род Джойдың екі қызының үлкені болды. Анасы Солсберидің Чарльз Спраттінің қызы, епископ Спратттің тікелей ұрпағы, сондай-ақ Вестминстердің деканы, Джеймс II мен Аннаның тұсындағы көрнекті шіркеу қайраткері. Әкесінің әкесі жер иесі болғандықтан, отбасының қонысы Бьютон-Холл, Мончельси, Яльдинг, Кент болды. Танымал суретші Томас Масгрейв Джой 1841 жылы патшайымнан корольдік балаларды суретке түсіруді тапсырды. Ол сондай-ақ принц Альберт үшін бірнеше сурет жасады, ал оның туындыларын ағылшын дворяндарының көптеген өкілдері, соның ішінде Кембридж герцогы да жоғары бағалады. 1848 жылдың 25 ақпанында Кенсингтон мен Челсидегі Сент-Сэвиор шіркеуінде крещение рәсімі болды. Бала кезінде әдемі бет-әлпеті болғандықтан, Мэри әкесінің көптеген жұмыстарының моделі болды. Бірақ ол тек модель ғана емес, сонымен қатар оның үлгісін қайталаған. Әкесі сияқты, ол да сурет салуға табиғи қабілетімен ерекшеленді. Формальды сурет салу сабақтарын алмаса да, ол әкесі студияда жұмыс істегенін үнемі бақылап отырды. Сурет салғанда ол әкесінен ғана кеңес алатын. Кейде әкесі оның жұмысын қарап, бірнеше штрихтар қосатын. Өте ерте жасынан-ақ түстерді керемет сезгендіктен, әкесі оның суреттерін алты-жеті жасында көрмеге жіберді. Жеке көрме күні сатып алынған оның суреті Жан Ингелоудың өлеңінің бірін суреттеді. Ол портреттерге тапсырыс та алды. Әкесінің қайтысынан кейін ол оның аяқталмаған бірнеше тапсырмасын орындады. Сурет салуда және сызуда өте жақсы болғанымен, ол әдеби дарынға да ие болды. Ағылшын тілінде еркін және көркем жазуды үйренбей тұрып, жеті-он жас аралығында кітапшаларды көшіріп, басып шығарды. Олардың төрт баласы болды. Ұлы Реджинальд Джой 1869 жылы нәсіби кезінде қайтыс болды, бірақ үш бала ересекке дейін жетті: Лайонел (1870 ж.т.), Хуголин Олив (1873 ж.т.) және Стивен Хью Уиллиамс (1878 ж.т.), ол да суретші болды. Пастор Хавейс танымал уағызшы болғандықтан, Мэри Элиза Хавейс күйеуімен бірге континент және Солтүстік Америкаға уағыз сапарларына қатысты. Көп ұзамай шетелге саяхаттары жыл сайынғы дәстүрге айналды, бұл оған Франция, Германия және Италия сияқты еуропалық елдердегі көптеген көркем галереяларды аралауға мүмкіндік берді. 1885 жылы ол күйеуімен Америкаға сапар шекті, онда пастор Хавейс Бостон қаласында лекция оқыды және Гарвард университетінде уағыз айтты. Ол сонымен қатар Шосердің поэзиясын қолдағы суреттермен байланыстырған алғашқы шосерлік/өнер тарихшысы. Әдетте өзін миссис Х.Р. Хавейс деп таныстырып, ол 1877 жылы «Балалар үшін Шосер: алтын кілт» атты танымал еңбегін жазды, сонымен қатар өзі суреттеді, Хавейстің өнер туралы білімі мен әдебиетке құштарлығын шебер үйлестірді. Бұл кітаптың мақсаты – ортағасырлық киім мен жиһаздың тарихи тұрғыдан дәл сипаттамасын беру, ағаш кескіндерімен және түсті тақталармен (яғни егжей-тегжейлі хромолитографиялық суреттермен) суреттеу болды, олардың егжей-тегжейлі суреттері ортағасырлық қолжазбалардан алынған. 1881 жылы сэр Джон Любок та осы кітапты «Оқуға арналған жүз ең жақсы кітаптың» тізіміне қосты. Нәтижесінде ол жасөспірімдерге лайықты, ризасыз элементтері бар ортағасырлық әңгімені моральдық және әдептілік ескертулерін қоса отырып, өзгертіп жазды. Ол сонымен қатар Виктория дәуіріндегі оқырманның әңгімеге қабылдануы туралы қазіргі заманғы көзқарасты түбегейлі өзгертті; оның осы әңгімеге арналған аудиториясы ақылды және дүниеге бейім деп есептеледі. Осы кітаптағы еңбегі үшін ол жағымды әдеби пікірлер алды. Миллердің әңгімесін оқыған ғалымдар, әйелдер мен балалар оны оқып, күлді. Бездірудің пайдалы және табиғи пропорциямен үйлесімді болуы керек деп сенген ол «Rus in Urbe: Лондон бақшалары мен түтінді қалаларда өсетін гүлдер» (1886) және «Үй шаруашылығының өнері: қалыңдық гүлшоғыры» (1889) атты жаңадан үйленген әйелдерге арналған үй шаруашылығын басқару жөніндегі практикалық нұсқаулық жазды. Әкесінің портреттік суреттерінің арқасында Хавейс императрица туралы ертедегі естеліктерін сақтап қалды: «Принцесса Роял өте әдемі бала болды. Мен әкем Т.М. Джой жасаған оның дөңгелек суретін есімде сақтаймын, біз үшін – ескірген грузин беті ескі неміс костюміне ұқсас қалпақта, және патшайым баланың суретін салуды тапсырған қатты көйлек, менің ойымша, 1842 жылы: түпнұсқасы, әрине, әлі де Ұлылық иелігінде». Оның соңғы жарияланған туындысы – әйелдердің сайлау құқығы қозғалысын қолдау және некедегі әйелдердің әлсіздігін көрсету үшін жазылған «Оттың жалыны» (1897) романы болды. Бұл романда оның қаһармандығы Аглая Доррифорт Генри Кекетке үйленеді, «пайдасыз тиран» – оның одан кейінгі жаман қарым-қатынасы Аглаяның олардың махаббат кезеңінде және ерте некеде бастан өткерген көңілсіздігін жояды және оған өз интеллектуалдық күштерін қорғану үшін пайдалануға итермелейді. Әйелдерді қолдаудан басқа, Хавейс жануарларға да көңіл бөлді; ол антививисекциялық науқанға қатысты. Оның денесі 26 қарашада Вокингте өртеліп, күлі Кент, Бьютон Мончельсеядағы Сент-Питердегі Джой отбасының мазарында жерленді. Оның өліміндегі мүлігі 2,920 фунт 17 шиллинг болды. Мэри Элиза Хавейстің және әйелдердің құқықтарын қолдауға батылдығы мен тынбай жасаған тыранының құрметіне оның атынан қор құрылды. «Миссис Хавейс қыздары үшін қоры» «он екі және жиырма жас арасындағы ағылшын және американ қыздарына өздерін асырауға жететін кәсіпті үйренуге немесе оқытуға ақы төлеу, тамақтандыру, тұру орынымен қамтамасыз ету, киім-кешекпен жабдықтау, саяхат ақшасын беру немесе жұмыс табуға сыйлық беру арқылы жұмыс істеуге мүмкіндік беруді» мақсат етті.

Haweis was born in Sloane Street, Chelsea, London, in 1848, the eldest of two daughters born to Thomas Musgrave Joy, and Eliza Rohde Joy, née Spratt. Her mother was a daughter of Charles Spratt, of Salisbury, descended in direct line from Bishop Spratt, also Dean of Westminster, a prominent churchman in the reigns of James II and Anne. As her grandfather was a landed proprietor, her father's family seat was Boughton Hall, Monchelsea, Yalding, Kent. A highly acclaimed painter, Thomas Musgrave Joy was commanded by the Queen to paint the Royal children in 1841. He also did several pictures for Prince Albert and his work was praised by a number of the English nobility, including the Duke of Cambridge. She was baptized on 25 February 1848 at St Saviour's Church, Kensington and Chelsea. Because as a child, she had a very sweet face, Mary served as a model for many of her father's works. However, she was more than a model; she was also his imitator. Like her father, she had a natural gift for painting. Though she did not receive any formal painting instruction, she regularly watched her father work in his studio. When she was drawing or painting, the only assistance she received was her father's guidance. Occasionally, he would survey her work and add in a few lines here and there. Since, at a very early age, she displayed a wonderful eye for color, her father sent her drawings to an exhibition when she was six or seven. Bought on the private view day, her picture illustrated one of Jean Ingelow's poems. She undertook portrait commissions as well. After her father's death, she completed several of his unfinished orders. Though she excelled in both drawing and painting, she also showed literary promise. Before she could write fluently and elegantly, she practiced copying print in booklets when she was between the ages of seven and ten. They had four children together. Their first born son, Reginald Joy, died in infancy in 1869, but three further children survived to adulthood: Lionel (b. 1870), Hugolin Olive (b.1873), and Stephen Hugh Wyllyams (b. 1878), who also became a painter. As Reverend Haweis was a popular preacher, Mary Eliza Haweis accompanied her husband on preaching tours of the continent and North America. Soon her travels abroad became an annual occurrence, enabling her to visit many great art galleries in European countries such as France, Germany, and Italy. In 1885, she and her husband traveled to America, where Reverend Haweis was a lecturer at Boston and a University preacher at Harvard. She is also the first Chaucerian/art historian to link Chaucer's poetry to existing paintings and drawings. Usually giving her name as Mrs. H. R. Haweis, she first wrote her well known Chaucer for Children: a Golden Key (1877) which she also illustrated herself, skillfully combining both Haweis' knowledge of art and familiarity with literature. Ostensibly, it was intended to function as a historically accurate description of medieval costume and furniture, illustrated with woodcuts and color plates (i. e. detailed chromo lithograph drawings) whose details were drawn from medieval manuscripts. In 1881, Sir John Lubbock also included the book in his list of the "Hundred Best Books" to read. Ultimately, she turned a taboo medieval story containing risqué elements into one appropriate for adolescents, managing to include morals and reminders of proper manners. She also radically changed modern views of what the proper Victorian reader's reception should be to a tale; her imagined audience for this tale is assumed by the narrator to be canny and worldly. The literary reception she received for her work in this book was positive. Her readership of the Miller's Tale, composed of male scholars, women, and children, read and laughed at it. Believing that decoration should be both useful and in harmony with natural proportion, she produced Rus in Urbe: Flowers that Thrive in London Gardens & Smoky Towns (1886) and The Art of Housekeeping: a Bridal Garland (1889), a practical household management guide for newly married women. Because of her father's portrait painting, Haweis retained early memories of the empress, reminiscing, "The Princess Royal was a very sweet looking child. I remember a rough drawing of her done by my father, T. M. Joy, by for us children – a softened Georgian face in a quaint cap, and the stiff gown of some old German costume, in which Queen Victoria had commissioned him to sketch the child, I think in 1842: the original, of course, is still possessed by Her Majesty." Her last known publication was the novel A Flame of Fire (1897), written in support of the female suffrage movement and to illustrate the helplessness of women in marriage. In this novel, her heroine Aglae Dorriforth, marries Henry Quekett, "a worthless tyrant" – his subsequent ill treatment of her roughly dispels the helpless stupor Aglae experienced during their courtship and early marriage and causes her to begin using her own intellectual powers in defense. Besides advocating for women, Haweis also sympathized with animals; she was part of the anti vivisection campaign. Her body was cremated at Woking on 26 November, and her ashes interred in the Joy family vault at St. Peter's, Boughton Monchelsea, Kent. Her wealth at death was £2,920 17s. In honor and memory of Mary Eliza Haweis and her unfailing courage and unwearied efforts to support the rights of women, a fund was established in her name. The "Mrs. Haweis' Fund for Working Girls" strove "to enable English and American girls between the ages of twelve and twenty years to learn a self supporting trade, or engage in a remunerative occupation, either by paying for their instruction, providing them with board, lodging, or outfits, supplying them with traveling money, or a premium for obtaining employment."