Кіріспе
Жыныстық қылмыс жасаған адам – қылмыстық термин. Жыныстық қылмыс жасаған адам (жыныстық қылмыскер, жыныстық зорлық жасаушы немесе жыныстық зорлыққа ұшыратушы) – жыныстық қылмыс жасаған адам. Жыныстық қылмыс деп есептелетін қылмыстар мәдениетке және заңдық юрисдикцияға қарай өзгешеленеді. Сотталған жыныстық қылмыскерлердің көпшілігі жыныстық сипаттағы қылмыстар үшін сотталған, алайда кейбір жыныстық қылмыскерлер жыныстық санатка жататын заңды ғана бұзған. Әдетте, міндетті түрде жыныстық қылмыскерлер тізіміне енгізілетін ауыр қылмыстарға жыныстық зорлау, жасы жетпеген қызбен жыныстық қатынас, жануарлармен жыныстық қатынас, балаларға жыныстық зорлық көрсету, инцест, зорлау және жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу жатады. АҚШ-тағы жыныстық қылмыскерлерді тіркеу заңдары, жыныстық қылмыскерлерді тіркеуді талап ететін, одан да аз ауыр қылмыстарды да жыныстық қылмыстар ретінде жіктеуі мүмкін. Кейбір штаттарда қоғамдық жерде зәр шығару, жағажайда жыныстық қатынас жасау немесе кәмелетке толмағанды заңсыз түрде ұстау да тіркеуді талап ететін жыныстық қылмыстар болып табылады.
the criminal term
A sex offender (sexual offender, sex abuser, or sexual abuser) is a person who has committed a sex crime. What constitutes a sex crime differs by culture and legal jurisdiction. The majority of convicted sex offenders have convictions for crimes of a sexual nature; however, some sex offenders have simply violated a law contained in a sexual category. Some of the serious crimes which usually result in a mandatory sex offender classification are sexual assault, statutory rape, bestiality, child sexual abuse, incest, rape, and sexual imposition. Sex offender registration laws in the United States may also classify less serious offenses as sexual offenses requiring sex offender registration. In some states public urination, having sex on a beach, or unlawful imprisonment of a minor also constitute sexual offenses requiring registration.
Шолу
Қылмыстардың әртүрлі түрлерін қарастырғанда, цифрлық әдепсіздіктің бір мысалы – балалар порнографиясы. Қазіргі заманғы технологиялар дәуірінде көптеген мемлекеттер өз заңдарын жыныстық қылмыскерлерді артық қудалауды болдырмау және құрбандыққа қатысты қылмыстарға баса назар аудару үшін реформалап жатыр. "Жыныстық жыртқыш" термині көбінесе жыныстық қылмыскерді немесе "деңгейлік қылмыскерлерді" сипаттау үшін қолданылады; алайда, жыныстық зорлық-зомбылық жасаған жыныстық жыртқыштан бір деңгей төменгі категориясы ғана ауыр немесе қайталап жасалған жыныстық қылмыстар жасаған қылмыскерге арналған: жыныстық жыртқыш. АҚШ-та Адам Уолш заңы (АВА) өз заңдарына осы заңның ережелерін енгізуге келісетін әрбір мемлекетке қаржы жәрдемі көрсетуді ұсынды. Осы келісімді қабылдаған бірнеше мемлекетте I, II және III деңгейдегі жыныстық қылмыскерлер бар. АВА-ға жатпайтын, жеңіл қылмыстар жасағандар бұрынғы ережелерге сәйкес, оларды жыныстық қылмыскер (немесе көп рет жасаған жыныстық қылмыскер, жыныстық жыртқыш, жыныстық зорлық-зомбылық жасаған жыныстық жыртқыш немесе бала құрбан болған қылмыскер) деп тануға міндетті. АҚШ, Ұлыбритания және басқа да елдерде сотталған жыныстық қылмыскерлер тиісті мемлекеттің жыныстық қылмыскерлер тізіліміне тіркелуге міндетті. АҚШ-та тізілімнің дерекқоры көбінесе халыққа ашық болады. Жыныстық қылмыскерлер кейде деңгей бойынша жіктеледі. Жоғары деңгейдегі қылмыскерлер әдетте өмір бойы тіркелуге міндетті; ал төмен деңгейдегі қылмыскерлер белгілі бір мерзімге ғана тіркелуі керек.
Қайталап қылмыс жасау
Жыныстық қылмыскерлердің қайталап қылмыс жасау деңгейі сауалнамалар мен жыныстық қылмыстың түрлеріне қарай өзгереді. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, бұл көрсеткіш көбінесе қабылданатын деңгейден төмен. Дегенмен, АҚШ Әділет министрлігінің Әділет бағдарламалары кеңсесінің (OJP) мәліметінше, жыныстық қылмыскерлердің қайталап қылмыс жасауының нақты көрсеткіштері кем бағаланады. OJP 1994 жылы АҚШ-тың 15 штатындағы түрмелерден босатылған 9691 ер адамнан тұратын жыныстық қылмыскерлерді зерттеді. Босатылғаннан кейінгі алғашқы 3 жылда жаңа жыныстық қылмыстар үшін қайта ұсталғандардың көрсеткіші 5,3%, ал қайта сотталғандардың көрсеткіші 3,5% болды, яғни босатылған 19 жыныстық қылмыскердің шамамен біреуі үш жыл ішінде тағы бір жыныстық қылмыс үшін ұсталды. Сол зерттеуде босатылғаннан кейінгі 3 жылда жыныстық қылмыскер емес босатылғандардың 68 пайызы кез келген қылмыс үшін қайта ұсталды (және 47,8 пайызы қайта сотталды), ал босатылған жыныстық қылмыскерлердің 43 пайызы кез келген қылмыс үшін қайта ұсталды (және 24 пайызы қайта сотталды). OJP мәліметінше, Нью-Йорк штатында жыныстық қылмыскерлердің қайталап қылмыс жасау деңгейі тек қана адам өлтіруден басқа қылмыстарға қарағанда төмен. OJP-нің тағы бір есебі, 1994 жылы 15 штатта босатылған тұтқындардың қайталап қылмыс жасауын зерттеді (бұл жылғы АҚШ-та босатылған барлық тұтқындардың үштен екісін құрады) және сол қорытындыға келді. Тағы бір жыныстық қылмыс жасады деген айыппен ұсталған босатылған жыныстық қылмыскерлердің 40 пайызы түрмеден босатылғаннан кейін бір жыл немесе одан аз уақыт ішінде жаңа қылмысты жасады. Босатылған зорлаушылардың 2,5 пайызы босатылғаннан кейін үш жыл ішінде тағы бір зорлау үшін ұсталды, ал адам өлтіргені үшін жазасын өтеп келгендердің 1,2 пайызы жаңа адам өлтіргені үшін ұсталды. Түрмеден шыққаннан кейін жыныстық қылмыскерлердің басқа жыныстық қылмыс үшін ұсталу ықтималдығы жыныстық қылмыскер емес адамдарға қарағанда төрт есе жоғары болды (жыныстық қылмыскерлердің 5,3 пайызы, жыныстық қылмыскер емес адамдардың 1,3 пайызы). 1991 жылы зорлау үшін жазасын өтеп жатқандардың 24 пайызы және жыныстық зорлау үшін жазасын өтеп жатқандардың 19 пайызы қылмыстық іс жасағанда мерзімінен бұрын босатылған. Сауалнама мәліметтеріне сәйкес, жыныстық зорлыққа қатысқандардың 85,0% және voyeur-лардың 64,9% бұрын жыныстық қылмыс жасағаны үшін сотталған.
Тәуекелдерді бағалау
Жыныстық қылмыскерлердің қайталап қылмыс жасау қаупін бағалау үшін әртүрлі әдістер қолданылуы мүмкін. Кейбір тәуекелді бағалау құралдары зерттеулер арқылы жыныстық қылмыстың қайталану қаупімен байланысты екені дәлелденген факторларды қарастырады. Бұл факторларға биологиялық және демографиялық көрсеткіштер, қылмыстық факторлар, мінез-құлық және даму көрсеткіштері, сондай-ақ қайталап қылмыс жасаумен байланысты екені көрсетілген клиникалық көрсеткіштер кіреді. Дегенмен, әртүрлі факторларды жыныстық қылмыстың қайталану қаупімен байланыстыратын зерттеулердің сапасы әдістемелік тұрғыдан әртүрлі. Мысалы, кейбір зерттеулер клиникалық деректер арқылы белгілі бір факторларды жыныстық қылмыстың қайталану қаупімен байланыстырады, бұл басқа зерттеулерге қарағанда әдістемелік тұрғыдан кем қатаң деп сынға ұшырауы мүмкін, себебі олар тәжірибелік әдістерді, соның ішінде эксперименттік зерттеулерді қолданды. Осы жіктелімдердің ішінде эмпирикалық актуарлық құралдар әдістемелік тұрғыдан ең қатаң болып табылады, өйткені олар алдын ала анықталған, нақты анықталған факторларды қамтиды, олар нақты белгіленген нұсқаулар бойынша механикалық түрде ұпайға немесе тәуекел санатына біріктіріліп, содан кейін қайталап қылмыс жасау ықтималдығын бағалаумен байланыстырылады. Құрылымдық кәсіби бағалау (SPJ) құралдары тәуекелді бағалаудың ең аз қатаң құралдарының бірі болып табылады, өйткені бұл құралдар қарастырылатын мәселелерді анықтайды, ал клиникші ақыр соңында бағалау қорытындыларына жету үшін факторларды субъективті түрде біріктіреді, мысалы, "төмен", "орташа" немесе "жоғары" тәуекел. Екі түрлі факторды қарастыру арқылы қылмыскердің тәуекеліне толыққанды көзқарас қалыптастыруға болады, тек статикалық немесе динамикалық факторларды жеке қолданғандағыдан гөрі. Клиникшілер жыныстық қылмыстың қайталану қаупін бағалау үшін міндетті түрде қолдануға тиіс бір құрал жоқ, бірақ Static 99R сияқты кеңінен қолданылатын құралдар бар. Static 99R АҚШ-та ең танымал актуарлық шкала болып табылады. Бұған кәмелетке толмағандардың қасында болу, мектеп немесе балабақшаға жақын жерде тұру, ойыншықтар (немесе кәмелетке толмағандарды қызықтыратын басқа да заттар) болу немесе олардың паспортында халықаралық сапарлар үшін баратын елдердің билік органдарына хабарлайтын белгі болуы кіреді. Израильдің жыныстық қылмыскерлер тізіліміне тек қауіпсіздік қызметкерлері ғана қол жеткізе алады, ол жалпы жұртшылыққа қолжетімді емес. АҚШ-тағы "Меган заңы" жыныстық қылмыскерлерді жазалау және олардың қайталап қылмыс жасау деңгейін төмендету үшін жасалған. Заң штаттар бойынша қабылданады және күшіне енгізіледі. Көптеген штаттар сотталған жыныстық қылмыскерлердің босатылғаннан кейін тұратын жерін шектейді, мектептер мен балабақшалардан белгілі бір қашықтықта тұруды тыйым салады (әдетте). 2007 жылғы Адам Уолш балаларды қорғау және қауіпсіздік заңына сәйкес, жыныстық қылмыскерлер мектептер, автобус аялдамалары, спорт залдары, демалыс орталықтары, ойын алаңдары, саябақтар, бассейндер, кітапханалар, зейнеткерлер үйлері және құдайға табыну орындары сияқты аумақтардан аулақ болуы керек. Дегенмен, тұру шарттары штаттар бойынша өзгереді. Кейбір штаттар (мысалы, Арканзас, Иллинойс, Вашингтон және Айдахо) жыныстық қылмыскерлерге тыйым салынған нысан салынса немесе қылмыскер тұрғын үйге орналасқаннан кейін заң қабылданса, олардың тұрғын үйлерінен көшіп кетуді талап етпейді. Заңдардың көптеген аспектілерін реформаторлар мен азаматтық құқықтарды қорғаушылар, мысалы, National RSOL және Human Rights Watch, сондай-ақ емдеу мамандары сынға алады. 2005 жылдың 1 қаңтарынан кейін сотталған жағдайда, сотқа жіберу үшін сотталған жыныстық қылмыскерге жергілікті құқық қорғау органдары тіркеу ережелері туралы хабарлауы керек. Қылмыскер хабарламаны алғаннан кейін бес жұмыс күні ішінде оған жауап беруі тиіс. Қылмыскер қамақтан босатылса, ол өзінің тіркеу мәртебесін бес жұмыс күні ішінде растауы тиіс. Тіркеу деректеріне қылмыскердің жынысы, бойы, салмағы, туған күні, сәйкестендіру белгілері (бар болса), бұзылған заңдар, саусақ іздері және соңғы суреті кіреді. Қылмыскердің электрондық пошта мекенжайы, чат-камерасының идентификаторы және жедел хабарлама псевдонимдері билік органдарына тапсырылуы тиіс. Колорадо штатында қылмыскер жаңа мекенжайға көшіп, заңды атын, жұмыс орнын, ерікті қызметін, онлайн пайдаланылған ақпаратты немесе жоғары білім беру мекемесіндегі оқу статусын өзгерткен кезде қайта тіркелуі керек. Каунти веб-сайттарында веб-негізгі тіркеу тізімі орналасқан, онда жыныстық зорлық-зомбылық жасаған және ауыр қылмыстық әрекеттер жасаған немесе тіркелу талаптарын бұзған ересек сотталған жыныстық қылмыскерлер туралы ақпарат бар. Заң бойынша, "жыныстық зорлық-зомбылық жасаған кез келген адам және ересек ретінде сотталған кез келген адам өмір бойы тіркелуге міндетті". Бұл ережеден сотта үкімнің күшіне енбеуі немесе тіркелуді тоқтату туралы сот өтініші болған жағдайлар басқарылады. Кейбір жыныстық қылмыскерлер қоғамға қауіпті деп танылып, белгісіз мерзімге қамауға алынады, бұл қылмыскерге мағыналы емдеу беруге тиіс, бірақ әрқашан осылай бола бермейді.
Емдеу әдістері мен емдеу
Мінезді өзгерту бағдарламалары жыныстық қылмыскерлердің қайталап қылмыс жасау көрсеткіштерін төмендетуге көмектеседі. Мұндай бағдарламалар көбінесе қолданбалы мінез-талдау принциптерін пайдаланады. Осы зерттеу саласынан шыққан екі тәсіл перспективалы болып көрінеді. Біріншісі – оперантты шарттау тәсілдері (жаңа мінез-құлықты, мысалы, мәселелерді шешуді үйрету үшін сыйлық пен жаза қолданылады), ал екіншісі – респонденттік шарттау процедуралары, мысалы, аверсиялық терапия. Көптеген мінездік бағдарламалар жасырын сенсибилизацияны және/немесе иіс аверсиясын қолданады: екеуі де этикалық мәселелер тудырған аверсиялық терапияның түрлері. Мұндай бағдарламалар қайталап қылмыс жасауды 15–18 пайызға дейін төмендетуге тиімді. Аверсиялық терапияны қолдану әлі де даулы мәселе болып табылады және мінез-талдаудың кәсіби практикасына қатысты этикалық мәселе тудырады. 2007 жылы Техас штатының аудиторы Техас жыныстық қылмыскерлерді емдеу бағдарламасын (SOTP) аяқтағандардың жаңа қылмыс жасау ықтималдығы 61 пайызға төмендегенін көрсеткен баяндама жариялады. Химиялық кастрация кейбір елдерде және АҚШ штаттарында еркек жыныстық қылмыскерлерді емдеу үшін қолданылады. Физикалық кастрациядан айырмашылығы, оны дәріні тоқтату арқылы қайтаруға болады. Ауыр немесе өте ауыр парафилиясы бар еркек жыныстық қылмыскерлер үшін физикалық кастрация тиімді болып көрінеді. 1963 жылы неміс зерттеушісі А. Лангелюддеке жүргізген, барлығы 1036 жыныстық қылмыскерді қамтыған ірі зерттеуге сәйкес, одан кейін 20 жыл ішінде қылмыс жасау көрсеткіші 2,3 пайызға дейін төмендеген (емделмеген бақылау тобында 80 пайызды құраған). Бұл жалпы жыныстық қылмыскерлердің қайталап қылмыс жасау көрсеткіштерімен салыстырғанда күтілгеннен әлдеқайда төмен. Көптеген адамдар бұл жазаны қатыгез және ерекше деп санаса да, физикалық кастрация ерлердің өмір сүру ұзақтығына әсер етпейді (кастрацияланбаған ерлермен салыстырғанда).
Дау
АҚШ-та жыныстық қылмыскерлер, жыныстық қатынасқа қатысты моральдық үрейдің, бейтаныс қауіп-қатердің және ұлттық паранойяның жаңа көрінісі ретінде қарастырылады, жаңа халық шайтаны немесе қорқынышты тұлғалар. Кез келген жыныстық қылмыс жасаған адамдар "жамандық түріне айналып, кейін бет-бейнесі жоқ, қорқынышты және жыртқыш шайтандар тобы ретінде бейнеленеді". Олар ғылыми дәлелдерге қайшы, үнемі қауіп тудыратын, шабуылға мүмкіндік күтетін жандар ретінде қабылданады. Осының салдарынан, тіркелген жыныстық қылмыскерлердің Хэллоуинде зорлық жасауы немесе балаларды ұрлауы тіркелмегендігіне қарамастан, бұл мерекеде бұқаралық ақпарат құралдары оларға ерекше назар аударады. Бұл жағдай заң шығарушыларды қоғамдық гистерияға байланысты жылдам шешімдер қабылдауға итермелейді, "халықшылдық жазалау" көзқарасын бекітеді. Көптеген заң шығарушылар "жыныстық қылмыскерлерге қатысты қатаң" болып көріну арқылы сайлаушылардың қолдауын алуға тырысады. Сыншылар атап өткен бір мәселе – Адам Уолш ісінің жақтасы және Адам Уолш заңының авторы Джон Уолш, 20 жасында 16 жастағы қызбен қарым-қатынаста болғанын мойындады. Нью-Йоркте жасқа келісім беру шегі 17 болғандықтан, ол айыпталған болса, өзі жыныстық қылмыскер ретінде тіркелуі мүмкін еді. Адам Уолш заңы қабылданғаннан кейін Уолш өзі заңды сынап, "Жыныстық қылмыскерлерді бір жаққа жинап бағалауға болмайды" деді. Сыншылар бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетілгеннен өзгеше, жыртқыш қылмыскерлердің зорлық жасауы сирек кездеседі деп мәлімдейді. АҚШ Әділет министрлігінің мәліметінше, жыныстық қылмыскерлердің қайта қылмыс жасауы 5,3% құрайды, бұл тек адам өлтіруден басқа қылмыстардың арасындағы ең төменгі көрсеткіш. Сыншылар бастапқыда ең қауіпті қылмыскерлерге бағытталған заңдар, моральдық үрейдің салдарынан бірнеше түзетулерден өтті. Көптеген түзетулер, көпшілікке кеңінен танымал болған жыртқыш қылмыстың құрбанының есімімен аталады, заңның ауқымын төмен деңгейдегі қылмыскерлерге дейін кеңейтіп, оларды жыртқыш қылмыскерлермен бірдей қарастырады. Бұл жыныстық қылмыскерлердің тізіліміне енгізілуіне алып келіп, олардың қозғалысы, жұмыспен қамту және тұрғын үй жағдайларына шектеулер қойылады. Бұқаралық ақпарат құралдарындағы жыныстық қылмыскерлер туралы таратылған ақпараттың нәтижесінде, бұл үрей сақталып, заң шығарушыларды барлық жыныстық қылмыстарды тіркеуді міндетті етуге мәжбүр етеді, ал қауіптілігі төмен қылмыскерлер үшін сот шешіміне мүмкіндік берілмейді.
Құрбандар
Меган Канка: 1994 жылы Нью-Джерсиде көршісі Джесси Тиммендеквас зорлап өлтірді. Бұл қылмыс ұлттық назар аудартып, кейіннен "Меган заңының" қабылдануына әкелді, ол құқық қорғау органдарына сотталған жыныстық қылмыскерлер туралы ақпаратты жинап, халыққа жеткізуді міндеттейді. Поли Клас: 1993 жылы 12 жасында Калифорниядағы үйінен ұрланды. Ричард Аллен Дэвис, 1960 жылдардың соңынан бастап қылмыстық тізімде тұрып, жыныстық қылмыстар жасаған, оның өлтірілуіне кінәлі деп танылды. Джессика Лансфорд: 9 жасында 2005 жылы Флоридадағы үйінен ұрланып, бұрын сотталған жыныстық қылмыскер Джон Куи тарапынан өлтірілді. Оның ісіне байланысты АҚШ-тың көптеген штаттарында "Джессика заңдары" қабылданды. Дрю Шёдин: 2003 жылы Солтүстік Дакота университетінің студенті ұрланып, бес айдан кейін өлі күйде табылған. Оның өлтірілуіне тіркелген жыныстық қылмыскер кінәлі деп танылды. Адам Уолш: 1981 жылы 6 жасар бала ұрланып өлтірілді. Джейкоб Веттерлинг: 1989 жылы 11 жасында Миннесота штатындағы туған қаласынан ұрланды. Оның денесі 2016 жылы күдікті Дэнни Генрих полицияны жерлеу орнына жетектеп келгеннен кейін табылды. Джейси Ли Дугард: 18 жыл бойы ұрланды. Вирджиния Гиффр: Джеффри Эпштейн мен Гислен Максвеллдің сексуалдық құлдық желісінің құрбаны. Сексуалдық құлдыққа қарсы белсенді.
Әңгімелесушілер
Джон Уолш: Адам Уолштың әкесі және «Американың ең ізделіп отырғандары» бағдарламасының жүргізушісі. Патти Веттерлинг: Джейкоб Веттерлингтің анасы. Аз ғана қылмыс жасағандарды жоғары тәуекелді қылмыскерлермен бір деңгейде қарастыратын, өте кең ауқымды тіркеу заңдарына қарсы шығуымен белгілі.