Кіріспе

"Рим қызуы" – американдық жазушы Эдит Уортонның қысқа әңгімесі. Алғаш рет бұл әңгіме 1934 жылдың 10 қарашасында "Либерти" журналында жарияланды. Әңгіменің қайта қаралып, кеңейтілген нұсқасы Уортонның 1936 жылы шыққан "The World Over" атты қысқа әңгімелер жинағына енді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Грейс Ансли мен Алида Слейд – орта жастағы американдық әйелдер, қыздары Барбара Ансли мен Дженни Слейдпен бірге Римге сапар шегуде. Олар Нью-Йорктің Манхэттен қаласында тұрады және бала кезінен бері дос. Жастық шақтағы махаббатқа толы бәсекелестік Алида Слейдтің Грейс Анслиге деген қызғаныш пен жек көру сезімін тудырды. Грейс Ансли болса, Алида Слейдтің "қасіретті өмір" сүргенін ойлап, оған үстемдікпен қарайды. Әңгіменің басында екі әйел қыздарын салыстырып, бір-бірінің өмірі туралы ойға келеді. Соңында Алида, Грейске көп жыл бұрын Римге келгенде жазылған хаттың құпиясын ашады. Хат, Алиданың күйеу жігіті Дельфиннен деп айтылады, ол Грейсті Колизейде кездесуге шақырады. Бірақ шындығында, Алида Грейсті бекерге саяхатқа жіберіп, оның "әлсіз бойын" "қатыгез суыққа" таптыру үшін хатты өзі жасаған. Грейс Ансли бұл жайтқа ашуланып, бірақ Колозейде жалғыз қалдырылмағанын, хатқа жауап бергенін және Дельфиннің онымен кездесуге келгенін түсіндіреді. Содан кейін Грейс Ансли Алидаға аянышты екенін айтады, бұрынғы ойын қайталап. Алида, "Мен сонда жеңіліске ұшырадым" десе де, Грейс Ансли оны аямауы керек екенін, себебі ол "Дельфинді жиырма бес жыл бойы" ал Грейс Анслиде "ол жазбаған бір хаттан басқа ештеңе болған жоқ" дейді. Грейс Ансли әңгіменің соңғы сөзінде: "Мен Барбараны дүниеге келтірдім" деп жауап береді, осылай Барбараның Дельфиннің қызы екенін меңзеп көрсетеді.

Орнату

Оқиға Рим қаласында түстен кейін күн батуға дейін, Форумға көрініс беретін мейрамханада өтеді. Екі бай, орта жастағы жесір әйел екі үйленбеген қыздарымен бірге Римге саяхат жасап келген. Оқиға орны әйелдердің мәртебесі мен ықпалын көрсетеді, бірақ Колизей сияқты Көне Римнің аясы, Рим империясы дәуіріндегі сыр-сипатты жағдайларды сездіреді. Түстен күн батуға дейінгі уақыттың өтуі оқиға барысында екі әйелдің де бастан кешетін ауыр сынақтарды білдіреді. Оқиғадағы естеліктер Рим мен Нью-Йорк қалаларында кезекпен орын алады.

Талдау

"Рим қызуы" шығармасында тоқу – бірнеше бейнелі мотивтердің бірі. Ол Барбараның келекелеген үнмен айтқан ұсынысы арқылы енгізіледі, ол және Дженни "жастарды", аналарына ирониялық сілтеме жасай отырып, "тоқуларына қалдыруды" ұсынады. Дженни әйелдердің "шын мәнінде тоқымайтынын" (Уортонның назарына сала кетеді) айтады. Сонда Барбара: "Жарайды, бейнелі түрде айтам. Сыншы Кэтлин Уилер бұл әңгіменің басты тақырыптарының бірі – шындықты іздеу екенін айтады. Көптеген оқырмандар әңгіменің күтпеген соңына қызығушылық танытса да, Уилер әңгіменің алғашқы оқылымда көбінесе назардан тыс қалатын күрделілік деңгейлері бар екенін ұсынады. "Шындық, өткендей, құпияға оранылған", - деп жазады Уилер. Грейс пен Алиданың әңгімесінің соңғы беттеріндегі жауаптарға емес, Уилер "Уортонның оқырманға көптеген жауапсыз сұрақтарды қою арқылы қандай әсер ететініне" баса назар аударады.

Кейіпкерлер

Алида Слейд: Дельфин Слейдтің орта жастағы жесірі. Оның өзінің жеке басын күйеуімен байланыстыруы соншалықты күшті болғандықтан, "Дельфин Слейдтің әйелі болудан оның жесірі болу – үлкен құлдырау болды". Дельфин Слейд: "[А]тақты корпоративтік заңгер" және Алиданың қайтыс болған күйеуі. Дельфиннің "Уолл-стриттегі үлкен жетістігі" оған отбасын Шығыс 73-ші көшеден сәндірек "Жоғарғы Парк-авенюге" көшіруге мүмкіндік берді. Грейс Ансли: Хорас Анслидің орта жастағы жесірі. Ол "мэссис Слейдке қарағанда кішкентай және әлсіз" және "өз-өзіне және әлемдегі құқықтарына серігінен гөрі әлдеқайда аз сенімді". Хорас Ансли: Грейстің қайтыс болған күйеуі. Ол және оның әйелі әртүрлі сипатталады: "Ескі Нью-Йорктің музейлік үлгілері. Сырт келбеті жақсы, кінәсіз, үлгілі". Барбара Ансли: Грейс Анслидің қызы. Әңгіменің басында оның "баспалдақта келекелеген дауысы" естіледі, олар Дженни Слейдпен бірге кетеді. Қыздардың ата-аналары олардың екеуі де "періштелер" дейді, бірақ миссис Слейд Грейстің қызының "көктен түскен қанаттары" бар екенін айтады. Дженни Слейд: Алида Слейдтің қызы. Барбарадан кіші, ол "сирек кездесетін жағдай, өте әдемі қыз, ол жастық пен сұлулықты олардың жоқтығындай қауіпсіз сезіндіреді". Миссис Слейд "Дженнидің тіпті қате адамға ғашық болуын қалайды, оны бақылап, қиын жағдайдан шығаруға тура келсе екен; бірақ оның орнына Дженни анасын бақылап, суықтан сақтап, дәрісін ішкеніне көз жеткізді". Бас официант: Рим форумына, Колизейге және басқа да ежелгі қираған жерлерге қарап тұрған террасадағы мейрамхананың бас официанты. Алида Слейдтен сыйлық алғаннан кейін ол Алида мен Грейсті мейрамханада қалып, көріністі тамашалауға шақырады. Ескерте кетейік, бас официанттың әңгімеде сөзі жоқ – оның ойлары баяндаушы арқылы жеткізіледі. Алида Слейдтің ұлы: "Әкесінің қабілеттерін мұра еткен", бірақ "бала кезінде күрт қайтыс болған" бала. Грейстің қайтыс болған әжесі. Әңгіме бойынша, Харриет пен оның әпкесі бір адамды сүйген. Апасынан құтылу үшін Харриет оны алдап, Рим қызуына шалдықтырған. Кейін ол осы аурудан қайтыс болды.

Тақырыптар

Жоғары топтағылар арасындағы билік күресі: Дельфин Слэйдке күйеуге шығуға келісім берген Алида, Грейстің оны тартып алуы мүмкін деген күдікке толы. Алида, Грейстің жолынан кетіру үшін Дельфиннің қолымен жазылғандай көрінетін хатты қолдан жасап, оны Колоссейде түнгі кездесуге шақырады. Бірақ, жоспары керісінше болады, себебі Дельфин Грейспен кездеседі. Алида сүйіктісіне тұрмысқа шығады, алайда болашақ миссис Ансли, мырза Слэйдтің қызы Барбараның анасы болып шығады. Сатқындық пен алдау: Жас кезінде Слэйд ханым, некеге тұру мүмкіндігін жақсарту үшін түрлі хитролықтар мен амалдарға жүгінген. Ескі ренжістер: Орта жасқа келген Слэйд және Ансли ханымдар, ондаған жылдар бойы сақталған құпияларды аңғартады.

Әйелдер арасындағы қарым-қатынастың бейнеленуі

Грейс Алидаға аянып, ал Алида Грейске қызғанады. Әйелдер бір-бірін "кішкентай телескоптың кері жағынан көреді". Тек екі түрлі көзқарасты бөліскенде ғана олар өткен шақтарының толық суретін көре бастайды.

Бейімделулер

KPFA радиосы 1964 жылдың қыркүйегінде Эрик Бауэрсфельд бейімдеп, қойған "Roman Fever" радиолық қойылымын көрсетті, басты рөлдерде Пат Франклин мен Ширли Медина ойнады. Хью Леонардтың "Roman Fever" романының бір актілік сахналық нұсқасы алғаш рет 1983 жылы Дублинде қойылды. Роберт Уордтың опералық бейімделуі (Роджер Бруниате либреттосымен) 1993 жылы Дьюк университетінде тұңғыш рет көрсетілді. Венгр композиторы Гюла Фекетенің "Roman Fever" операсы ("Лиза Радецкидің қосымша өлеңдерімен") 1996 жылы Будапешттің Мерлин театрында дебют жасады. Алан Стрингердің "бір көріністегі операсы" 1996 жылы Нью-Йорктегі Манхэттен музыка мектебінде алғаш рет орындалды. Уортонның әңгімесіне негізделген Филип Хагеманның 1989 жылғы бір актілік операсы 2003 жылы Нью-Йоркте Линкольн орталығының Кларк студиясында орындалды. Әңгіменің бейімделу тарихы туралы толық мәліметтерді Скотт Маршаллдың (1998), Гермиона Лидің (2008) және Дэниел Хефконың (2016) зерттеулерінен табуға болады.