Кіріспе
Алп тауларының шығыс бөлігі. Шығыс Альп аймағы әдетте Констанс көлі мен Альпілік Рейн аңғарынан бастап, Альп тауларының суайырығындағы Сплюген өткеліне дейін, одан оңтүстікке қарай Лиро өзені арқылы Комо көліне дейінгі сызықтың шығысына орналасқан аймақ ретінде анықталады. Бұл аймақтың шыңдары мен тау өткелдері Батыс Альптен төмен, ал тау тізбегі кеңірек және иілісті емес.
The Eastern Alps are usually defined as the area east of a line from Lake Constance and the Alpine Rhine valley, up to the Splügen Pass at the Alpine divide, and down the Liro River to Lake Como in the south. The peaks and mountain passes are lower than the Western Alps, while the range itself is broader and less arched.
Шолу
Шығыс Альптар Швейцарияның шығыс бөліктерін (атап айтқанда Граубюнден), Лихтенштейннің толық аумағын, Австрияның басым бөлігін (Форарлбергтен бастап шығысқа қарай), сондай-ақ Германияның оңтүстік бөлігінің шеткі аймақтарын (Жоғарғы Бавария), Солтүстік-Батыс Италияны (Ломбардия), Солтүстік-Шығыс Италияны (Трентино-Альто-Адидже/Судтирол, Венето және Фриули-Венеция-Джулия) және Солтүстік Словенияның көп бөлігін (Жоғарғы Карниола және Төменгі Штирия) қамтиды. Оңтүстік жағынан бұл тау жотасы Италияның Падан жазығымен шектеседі, ал солтүстігінде Дунай өзенінің аңғары оны Богемия массивінен бөліп тұрады. Ең шығысқа қарай созылған тармағы – Вена ормандары, оның ішінде Леопольдсберг Дунайға және Вена алабына қарайды, бұл Карпат тауларының аркасына көшу аймағы болып табылады.
Ұлттық парктер мен қорғалатын жерлер
Триглав ұлттық паркі 1981 жылы құрылды. Ол алғаш рет 1924 жылы кішкентай аумақта ұйымдастырылған, бірақ 1944-1961 жылдар аралығында таратылды. Пастерце мұздығы – Австриядағы қорғалатын тау мұздығының бір бөлігі.
Мұз дәуірі
Вюрм мұз басу кезеңінде Шығыс Альп Батыс Альпке қарағанда құрғақ болды, біріккен мұз қалқаны Австриядағы Нидер-Тауэрн аймағында тоқтады. Бұл көптеген түрлерге мұз дәуірінен басқа жерде тіршілікке ие бола алмайтын Шығыс Альпта аман қалуға мүмкіндік берді. Сондықтан көптеген өсімдік түрлері Шығыс Альпке ендемик.
Ежелгі тарих
Қазіргі Лихтенштейн аймағында адамдардың тұрғандығының алғашқы белгілері Орта палеолит дәуіріне дейін жетеді. Жаңа тас дәуіріндегі егіншілік қоныстар шамамен б.з.д. 5300 жылы аңғарларда пайда болды. Бұл жердегі қола дәуіріне қатысты қоныс Пфин мәдениетімен (б.з.д. 3900–3500) байланысты, бұл Чур қаласын Швейцариядағы ең көне қоныстардың біріне айналдырды. Ежелгі заманда қазіргі Тичино аймағын Лепонтилер, кельт тайпасы мекендеген. Кейін, шамамен Август билік құрған кезеңде, ол Рим империясының құрамына кірді. Ежелгі заманда бұл аймақ Раэтия және Норик провинциялары Римнің құрамына енгенге дейін ұзақ жылдар бойы кельттермен мекенделген. Болашақ Воррлберг аймағында екі кельт тайпасы қоныстанды: биік таулы жерлерде Раэти және төмендіктерде, яғни Констанц көлі аймағы мен Рейн алқабында Винделичи тайпалары, Римдіктер Воррлберг аймағын бағындырғанға дейін. Рим б.з.д. 15 жылы болашақ Шеленберг муниципалитетінің аймағын жаулап алды.
Классикалық антикалық
Бұл аймақтың көп бөлігі б.з.д. 15 жылы құрылған Ратия атты рим провинциясының құрамына кірген. Граубюнденнің қазіргі астанасы Чур рим дәуірінде Курия деп аталған. Кейіннен бұл аймақ Чур діни округінің бір бөлігі болды. Римдік жол Лихтенштейн арқылы оңтүстіктен солтүстікке дейін өтіп, Альп тауларын Сплюген асуы арқылы кесіп, Рейн өзенінің оң жағалауымен, су тасқыны жиі болатын жазықтықтың шетімен созылған. Шаанвальд пен Ненделде римдік виллалардың қазбалары табылған. Шамамен 2000 жыл өткен соң, Граубюнден халқының бір бөлігі әлі де романш және Нендель тілдерінде сөйлейді. Инсбрук орналасқан аймақта, бәлкім, ерте тас дәуірінде де адамдар тұрған. Қаланың ішінде және айналасында римдік кезеңге дейінгі бірнеше жер-атаулар сақталған. 4-ғасырда Чур Альп тауларының солтүстігіндегі алғашқы христиандық епископтығының орталығы болды. Оның негізін аңыз бойынша британдық патша Сент-Люцийге жатқызуға болғанымен, бірінші ресми епископ – 451 жылы Асинио болған.
Ерте тарих
VI ғасырда славяндар бұл аймаққа қоныстанды, ал жергілікті діни округтер құлдырап кетті. Бұл археологиялық мәдениетте көрініс тапқан. Осы жерде славян тілінде сөйлейтін топ қалыптасты. Қазіргі словендердің арғы тегі деп есептелетін Альпі славяндары, Фриулидің ең шығыс таулы аймақтарында, Фриули Славиясы деп аталатын жерде, сондай-ақ Карст жазығында және Гориция қаласының солтүстігінде және оңтүстігінде де қоныстанды. Осы кезеңде Чур қаласын франктар жаулап алды. Франктар – Рейн өзенінің жоғарғы ағысындағы герман тайпаларының конфедерациясы. Шығыс Швейцария, Воралберг және Лихтенштейн алемандардың билігінде болды, ал 2022 жылғы мәліметтерге сәйкес, Лихтенштейн халқының 73% үйлерінде неміс тілінің туған диалектісінде сөйлейді. 553 жылы Остгот мемлекеті құлағаннан кейін, германдық Ломбард тайпасы Тироль арқылы Италияға басып кірді және Италияның Ломбард мемлекетін құрды, оған енді Тирольдің барлық аумағы емес, тек оңтүстік бөлігі ғана кірді. Тирольдің солтүстік бөлігі Баварияның ықпалына түсті, ал батысы, болжам бойынша, Аламаннияның құрамына кірді. Тирольдің көп бөлігі Бавария герцогтығының (шамамен 555 жылы құрылған) бақылауына өтті, ал қалған бөлігі Ломбардтардың билігінде қалды. 590 жылдарға қарай, бүгінгі Шығыс Тироль және Каринтия тарихи дереккөздерде Provincia Sclaborum (Славян елі) деп аталды. Дегенмен, славяндар қоныстанған аумақта, христиан дінін сақтап, Карантания славяндарын дінге көшіруге көмектескен, жергілікті роман тілдес кельт және паннониялық халықтың қалдықтары да өмір сүрді. 623-658 жылдар аралығында Эльба өзенінің жоғарғы ағысы мен Каруанкс таулары арасында славян тайпалары бірікті. Олар патша Самоның (Kralj Samo) басшылығымен бірікті. 889 жылы Каролинг империясы құрамында Каринтияның франк маркасы құрылды. Чур қаласы бірнеше шабуылға ұшырады: 925-926 жылдары мадьярлар соборды қиратты, ал 940 және 954 жылдары сарациндер шабуыл жасады. Бірақ кейіннен қаланың географиялық орнының арқасында дамыды, себебі бірнеше маңызды Альпі транзиттік жолдары осы жерде бірігіп, Рейн өзені бойымен жалғасады. 926 жылы мадьяр шабуылшылары тағы да аббаттыққа және жақын орналасқан Сент-Галлен қаласына шабуыл жасады. Шелленберг иелігі 9 ғасырда Ұлы Карл тарапынан құрылды.
Ортағасырлық тарих
1007 және 1027 жылдары Киелі Рим империясының императорлары Тренто және Виншгау графтықтарын Трент епископтығына, ал Бриксен епископтығына 1027 жылы Норитал графтығын, 1091 жылы Пустер алқабын Милан және Комо графтықтары берді. Шамамен 1100 жылы Тичино Милан және Комоның еркін қалалары арасындағы күрес орталығы болды. Рейн өзенінің жоғарғы ағысы римдік дәуірден бері саудагерлерге белгілі болған, бірақ Киелі Рим империясының Оттон әулеті тұсында маңыздырақ атанды. Император Оттон I 958 жылы өзінің вассалы Хартпертті Чур епископы етіп тағайындады және епископтыққа көптеген жеңілдіктер берді. 1170 жылы епископ князь-епископ болып, Чур мен Чиавенна арасындағы жолды толық бақылауға алды. Инсбруктағы елді мекенге қатысты алғашқы жазбаша дәлелдер 1180 жылға дейін барады, ал қала Oeni Pontum немесе Oeni Pons деп аталды, бұл латын тілінде Инн өзені (Flumen Oenus) үстіндегі көпір (pons) деген мағынаны білдіреді. Ол бұл жерде алғашқы жазбаша мәліметтерден бұрын, мүмкін тіпті 4-ғасырдағы римдік Велдидена маңында салынған, себебі Инн өзенінен өту үшін маңызды нүкте болды. Андх графтары алғаш рет 1180 жылы қалаға иелік етті, содан кейін 1248 жылы қала Тироль графтарының қолына өтті. 12-13 ғасырлар аралығында Жоғарғы Валестен Вальзерлер оңтүстікке, батысқа және шығысқа қарай тарала бастады, бұл Вальзер көші-қоны (Walserwanderungen) деп аталады. Шамамен 1500 жыл өткен соң Лихтенштейндегі Тризенберг халқы әлі де 14-ғасырдың басында Вальзер көшіп келгендерінің әсерімен неміс тілінің диалектісінде сөйлейді. 13-ғасырда Чурда шамамен 1300 тұрғыны болды және қала қабырғалармен қоршалған. 1367 жылы аймақтағы Үш лиганың құрылуы Чурдың автономиясына қарай жасалған алғашқы қадам болды: 1413 жылы алғаш рет бургмейстер (мэр) есімдері айтылды, ал епископтың резиденциясына тұрғындар шабуыл жасады. Чур Готтшаусбундтың немесе Чадэнің (Құдай үйінің лигасы) бас қаласы болды және Лигалардың жиналыстарының тұрақты өткізілетін орындарының бірі еді. Епископтардың билігі, енді жақын орналасқан Габсбургтердің Тироль графтығының ықпалында, азайып, 1464 жылы азаматтар жергілікті гильдиялар мен саяси лауазымдар үшін ереже ретінде қабылданған конституцияны жазды. Ортағасырлық Вадуц графтығы 1342 жылы Веральберг Монфорт әулетінің Верденберг графтығының кіші бөлігі ретінде құрылды. (Grafschaft Vaduz) Киелі Рим империясының тарихи мемлекеті болды. 1367 жылы Чур епискобының күшейіп келе жатқан билігіне қарсы тұру үшін Құдай үйінің лигасы (Cadi, Gottes Haus, Ca' di Dio) құрылды. 1395 жылы Жоғарғы Рейн аңғарында Сұр лига (Grauer Bund) құрылды. 14-ғасырда оны Милан герцогтары Висконти иеленді. 15-ғасырда швейцариялық конфедераттар Альп тауларынан оңтүстікке қарай орналасқан аңғарларды үш жеке шабуылмен бағындырды. Шелленберг иелігін 1437 жылы Вадуц графтары сатып алды. Бреннер темір жолы 1867 жылы ашылды.
From upper Valais, the Walser began to spread south, west and east between the 12th and 13th centuries, in the so called Walser migrations (Walserwanderungen). Nearly 1,500 years later the people of Triesenberg in Liechtenstein still speak a dialect of German that was influence of Walser migrants from the early in the 14th century. In the 13th century Chur had some 1,300 inhabitants and was surrounded by a line of walls. In 1367 the foundation of the Three Leagues in the area was a first step towards Chur's autonomy: a burgmeister (mayor) is first mentioned in 1413, and the bishop's residence was attacked by the inhabitants. Chur was the chief town of the Gotteshausbund or Chadé (League of the House of God), and one of the regular meeting places of the assemblies of the Leagues. As the power of the bishops, now increasingly under the influence of the nearby Habsburg County of Tyrol, decreased, in 1464 the citizens wrote a constitution which was adopted as the rule for the peoples of the local guilds and political positions. The medieval county of Vaduz was formed in 1342 as a small subdivision of the Werdenberg county of the dynasty of Montfort of Vorarlberg. (Grafschaft Vaduz) was a historic state of the Holy Roman Empire
In 1367 the League of God's House (Cadi, Gottes Haus, Ca' di Dio) was founded to resist the rising power of the Bishop of Chur. This was followed by the establishment of the Grey League (Grauer Bund), sometimes called Oberbund, in 1395 in the Upper Rhine valley. In the 14th century it was acquired by the Visconti, Dukes of Milan. In the 15th century the Swiss Confederates conquered the valleys south of the Alps in three separate conquests. The Lordship of Schellenberg was purchased by the Counts of Vaduz in 1437. The Brenner Railway was opened in 1867.
Қазіргі тарих
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Австрия-Мажарстанның тарауынан соң, ол Сен-Жермен-ан-Лай шарты арқылы екі заманауи әкімшілік бөлікке бөлінді. Лихтенштейн 1919 жылы Австрия-Мажарстанмен кедендік одағын да тоқтатты. Лихтенштейн 1924 жылы Швейцариямен кедендік одақ құрды. ФО темір жолының соңғы бөлігі 1926 жылы аяқталды. Осылайша Вале және Граубюнден кантондары туристік дамуға мүмкіндік алды. Бұл Бриг пен Чур, сондай-ақ Бриг пен Сент-Мориц арасында "Курсваген" (коучтер арқылы) енгізілуіне әкелді. Гросглокнер тау жолы (неміс тілінде Großglockner Hochalpenstraße) 1935 жылы ашылды. 1943 жылдан 1945 жылғы сәуірге дейін Оскін күштері Инсбрукты басып алды, ол осы кезеңде Одақтас әскерлерінің 22 әуе шабуылына ұшырады және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауыр зардап шекті. Швейцария мен Лихтенштейн соғыста бейтарап қалды. Тауэрн автобаны (A 10) 1975 жылы ашылды және 1988 жылы толыққанды аяқталды. Триглав ұлттық паркі 1981 жылы құрылды. Бад-Рагаз және Санкт-Галлендегі Сент-Маргретенде де ұлттық парктері бар. Инсбрук Австрияның Тироль аймағындағы маңызды туристік орталық, сондай-ақ Словениядағы Бовец муниципалитеті де ірі туристік орталық болып табылады.
Лихтенштейн экономикасы
Лихтенштейн Швейцариямен кедендік одаққа қатысады және ұлттық валютасы ретінде швейцариялық франкты пайдаланады. Швейцария сияқты, ол да салық төлеуден сақтануға мүмкіндік беретін ел. Өнеркәсіптеріне электроника, тоқыма, дәлдік аспаптары, металл өңдеу, электр құралдары, анкерлік бұрандалар, калькуляторлар, фармацевтикалық өнімдер және азық-түлік тауарлары (бидай, арпа, жүгері, картоп, сүт өнімдері, мал және шарап) кіреді. Ең ірі жұмыс беруші және ең танымал компания – тікелей бекіту жүйелерін және басқа да жоғары сапалы электр құралдарын өндіретін Hilti.
Граубюндендегі ауыл шаруашылығы
Граубюнденнің тек шамамен 30% ғана өнімді жер болып есептеледі, оның жалпы аумағының бестен бір бөлігін ормандар алып жатыр. Оның оңтүстік-шығыс бөлігінде Швейцарияның жалғыз ресми ұлттық паркі орналасқан. Оның солтүстік бөлігіндегі таулар 2008 жылы ЮНЕСКО-ның геологиялық дүниежүзілік мұрасы деп жарияланған, «Швейцариялық тектоникалық арена Сардона» деген атпен қалыптасқан. Швейцария ұлттық паркіне жақын орналасқан «Биосфера Вал Мюстаир» тағы бір биосфералық қорық, ал «Эла» табиғат паркі – аймақтық деңгейде қолдау көрсетілетін парктердің бірі.
Ауыл шаруашылығы Сент-Галлен
Сент-Галленнің ауыл шаруашылығы көбінесе таулы аймақтарда сүт шаруашылығы және мал өсірумен айналысады, жеміс-жидек және шарап өндірісі де маңызды, бірақ жазық жерлерде аралас шаруашылық та кездеседі. Сент-Галленде ылғалды континенттік климат (Dfb) басым.
Каринтиядағы өнеркәсіп
Австрияның Каринтиясы ылғалды континенталды климатқа (Кёппен бойынша) ие, ал Словенияның Каринтиясы альпілік климатқа және ішінара континенталды климатқа ие, мұндағы маңызды элемент – температура инверсиясы. Словения Каринтиясында ірі словениялық болат зауыты, ірі су электр стансасы (60 мегаватт), бұрынғы қорғасын қорыту зауыты және қорғасын мен мырыш кендері бар. Австрия Каринтиясының негізгі өнеркәсіптері – туризм, электроника, машина жасау, орман шаруашылығы және ауыл шаруашылығы.
Темір жол
1867 жылы ашылған Бреннер темір жолы және Төменгі Инн аңғары темір жолы Берлин-Палермо трансальпілік Еуропа темір жолының маңызды бөлігін құрайды. ФО темір жолының соңғы учаскесі 1926 жылы салыныс аяқталды. Осының нәтижесінде Вале және Граубюнден кантондары туристік дамуға мүмкіндік алды. Бұл Бриг пен Чур, сондай-ақ Бриг пен Сент-Мориц қалалары арасында "Курсваген" (түзу жүретін вагондар) тасымалын ұйымдастыруға себеп болды.
Жол
Бреннер және Каццберг асулары Альп тауларының бір бөлігі арқылы өткен тарихи жолдар болды. Тауерн автобаны (A 10) – Австриядағы автобаны (автожол), Зальцбургтан Каринтиядағы Виллахқа дейін Тауерн таулары арқылы өтеді. Ол 1975 жылы салынды және 1988 жылы аяқталды. Гросглокнер жоғары альпілік жолы (неміс тілінде Großglockner Hochalpenstraße) – Австриядағы ең биік асфальтталған тау жолы. Ол Зальцбург штатындағы Бруктан Каринтия штатындағы Хайлигенблутке дейін Фушер Тёрл және Хохтор асулары арқылы өтеді. Ол Австрияның ең биік тауы Гросглокнердің құрметіне аталған және әдемі көрікті маршрут ретінде, сонымен қатар ақы төленетін жол ретінде салынған. Ол 1935 жылы ашылды. Австрияның Тироль және Форарлберг штаттары да Silvretta Hochalpenstraße деп аталатын тау жолымен байланысты (биіктігі 2032 метр).
Қысқы Олимпиада ойындары
1964 және 1976 жылдары Инсбрук қаласында, ал 1956 жылы Кортинада өткізілді.