Кіріспе
Наурудағы Австралия футболы (көбінесе "футбол", "Австралия футболы" немесе сирек жағдайда "AFL" деп аталады) 1910-шы жылдарға дейін барады. Австралия футболы 1968 жылы Науру тәуелсіздік алғаннан кейін ұлттық спортқа айналды. Бүгінде ұлттық қатысу көрсеткіші 30%-дан асып, әлемдегі ең жоғары көрсеткішті құрайды. Басқарушы орган – Науру Австралия футбол қауымдастығы, ал дамыту органы – AFL Науру, ол AFL Pacific Nations аймақтық ұйымының мүшесі. Халықаралық жарыстарда Науру құрамасы Халықаралық кубокта жақсы нәтижелер көрсетіп, әсіресе жасөспірімдер деңгейінде үстемдік танытты, Океания кубогы сияқты турнирлерде көптеген жүлделер жеңіп алды.
Құрылымы
Футбол лигасы жүйесі бір ұлттық лигадан тұрады, оны Науру Австралия футбол қауымдастығы (NAFA) басқарады, ол елдің жалғыз қолданыстағы стадионы – Linkbelt Oval-да орналасқан. Овалдың беті ұсақталған фосфат шаңымен жабылған. Спорт министрлігі, құрметті Спорт, Әділет және Денсаулық сақтау министрі Мэттью Батсуа мырзаның басшылығымен, екі семинар өткізілгеннен кейін Науру Австралия футбол лигасы (NAFL) уақытша құрылды. NAFL-дің уақытша жаңа басқарма мүшелері Лионс клубының бұрынғы қорғаушысы Рой Харристі жаңа президент етіп сайлады, футбол басқармасы жастарды қолдаушы, әйел – Энн Хьюбертті NAFL құрамына хатшы болып сайлады, ал NAFA-ның бұрынғы уақытша президенті Дэвид Доуийого және басқа да ынталы мүшелер Фиделис Амвано, Сэмюэл Грундлер және Энди Кейн қауымдық ұйымдар тарапынан сайланды.
Тарих
Плезант аралында (Науру) футбол туралы ең алғашқы айтылғандардың бірі – 1919 жылы 20 адамнан тұратын Науру полиция командасының австралиялық ережелерге сәйкес жеңсіз гарнсей киюі; фотосурет 1916 жылдан бастап Ұлттық мұрағаттан алынған. Мелбурннан келген В. Истон және В. Х. Сент-Клэр осы уақытта ойынды жергілікті тұрғындарға таныстырып, тұрақты жарыс пен төрелік матчтарды ұйымдастырды. Рагби мен футбол бірінші болып енгізілгенімен, жергілікті тұрғындар австралиялық ереже бойынша ойнауды көбірек ұнатты. 1924 жылдың 4 ақпанында Науру футбол лигасы құрылды. Алғашқы матчтар 1924 жылы Науру үкіметі Бое ауданында арнайы алаң салғанға дейін басқа спорт түрлерімен ортақ жерде өтті. Виктория футбол лигасы ойынның әкімшісі Т. Гриффитс мырзаның лига әкімшісі Е. Л. Уилсон мен Коллингвудтың Сид Шерринге Шеррин бренді футболдары үшін берген өтінішіне жауап берді, алғашқы партия, гарнсейлермен бірге, жақын арада жеткізілді. Алғашқы бақылаушылар Науру әйелдерінің жарысқа ынталы қатысуын, ойындарға ерлер де, әйелдер де бірдей жиналатынын атап өтті. 1929 жылы басқару органы құрылды және Австралияның сенімдісі ретінде Австралия Ұлттық футбол кеңесіне қабылданды, бірақ толық дауыс беру құқығы бар мүше емес, серіктес ретінде ғана. Жаңа лига құрылды, ал Науру лигасының әкімшісі В. А. Ньюман көптеген командалар тұрақты матчтар ойнап жатқанын, ойыншылардың денсаулығын сақтап отырғанын және Тынық мұхитындағы көрші аралдардың қатысуға қызығушылық білдіргенін хабарлады. Жарысқа жеті аудандық команда қатысты. Ойындарды аралдың барлық халқы тамашалады. 1931 жылы NAFA VFL финал жүйесін енгізді. 1935 жылы жас наурулықтарға Geelong Junior Technical School-де оқу мүмкіндігі беру бағдарламасы басталды, осы бағдарлама аясында жас студенттер VFL матчтарына жіберілді. Бұл бағдарламаның нәтижесінде 1954 жылы Гилонг футбол клубы Науруды өз қанатына алды, футбол соншалықты танымал болды, ол аралдағы балалар ойнайтын жалғыз спорт түріне айналды, ал жергілікті регби және футбол лигалары ойыншылардың жетіспеуінен таратылды. 1960 жылдары Австралия астаналық аумағы Науруды рекрут аймағы ретінде тіркеді, ал 1963 жылы Канберра Австралия футбол лигасының Тернер футбол клубы Лабби (Лаби) Харристі (Ұлттық әуесқойлық карнавалда ACT құрамында өнер көрсетті), Джейкоб Грундлер және Вилли Берниккені қабылдады. 1968 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін алғашқы ұлттық команда құрылды және жарысқа қатысуға құштар болды. 1976 жылы Науру өзінің ұлттық құрамын Папуа-Жаңа Гвинеяға саяхатқа жіберді, Порт-Морсбидегі сэр Хьюберт Мюррей стадионында 10 000-нан астам көрерменнің алдында ойнады, бірақ 129 ұпаймен жеңілді. Науруда тестілік матчтар өткізген шетелдік команда болған жоқ. Папуа-Жаңа Гвинея NAFA-ға 1977 жылы қайта сапар жасауға уәде берді, бірақ ұлттық команданы қалай құруға және қаржыны қалай жинауға болатыны туралы келісе алмады, сондықтан команда жіберілмеді. 1994 жылы Берни Куинлан қаржылық қиындыққа тап болған Фицрой футбол клубының болашағын қамтамасыз ету үшін Науру сақтандыру компаниясынан 1,25 миллион доллар несие алу үшін келді. Фицройдың 1996 жылы құлдырауымен клуб несиені өтемеді, алайда Брисбен Лайонспен біріккеннен кейін Фицройдың Науруға берешегі толық төленді және ол ерікті басқарудан шыға алды. 2000 жылдардың басында Науру экономикасы (бір кезде әлемдегі ең байлардың бірі) құлдырап, дамыған елден дамушы ел мәртебесіне түсті және Австралия көмек көрсетуді бастады. Австралияның көмек бағдарламасы Наурудағы футболды қаржыландырды, ал AFL комиссиясы 2005 жылы әлемдік басқарушы орган рөлін қабылдап, басқа елдерге қаржы бөлді, бірақ Наурудағы футболға қаржы бөлмеді. Жарысқа қатысатын жаңа клубтар – BOE Lions, Ace Magpies және Anibare Dockers. Австралиялық спорт қоры AusAID арқылы 2011 жылы Наурудағы регбиді қайта енгізуді қаржыландыра бастады, алайда Австралиядан AFL Науруға гранттар 2017 жылға дейін Наурулық ойыншының AFL-ге өтуіне көмектесуге бағытталған қаржымен келмейді. 2011 жылы Наурудың бас өкілі Йоши Харрис GWS Giants командасына қосылған кезде AFL клубында тіркелген алғашқы наурулық болды, ол клубтың резервтік құрамында және AFL Сидней жарысында матчтар ойнады, бірақ негізгі құрамда дебют жасаған жоқ. Әйелдер арасындағы алғашқы матч 2015 жылы өтті. Аделаида Кроуз AFLW командасының мүшелері 2019 жылдың наурызында келді. 2019 жылы лига өзінің бастапқы күйіне қайта құрылды. COVID-19 пандемиясы кезінде 2022 жылдың сәуір және маусым айлары аралығында арал халқының 40%-дан астамы COVID-19 жұқтырғандықтан, жаңа шектеулер енгізілді және Digicel кубогы мерзімсіз тоқтатылды. 2022 жылдың қазан айында Австралия үкіметі Наурудағы спортты қолдауға арналған пакетке міндеттеме берді. 2023 жылы Науру өзінің ерлер мен әйелдер ұлттық дарын академияларын Брисбен және Голд-Кост қалаларында Папуа-Жаңа Гвинея ұлттық командаларымен және жергілікті командалармен бірқатар тестілік матчтарға Қвеенсленд штатына жіберді. Науру екі халықаралық матчты жеңіп алды, ерлер 5.8 (38) – 5.7 (27) есебімен соңғы минутта жеңіске жетті, ал әйелдер ойынның соңындағы соққымен 3.9 (27) – 3.4 (22) есебімен жеңіске жетті.
Жас спортшылар лигасы
Науруда 15 жасқа дейінгілер, 17 жасқа дейінгілер және 18 жасқа дейінгілер сияқты жасөспірімдер арасындағы бірнеше деңгейдегі жарыстар өткізіледі.
Аудитория
NAFA чемпионатының финалы жыл сайын өткізілетін шара, бұрын ол 3000-ға дейін көрерменді (немесе ұлттың халқының 30 пайызын) қамтыған.
Ұлттық құрама
Наурудың ұлттық құрамасы "The Chiefs" деп аталады; олардың жейдесі Науру туының түстері мен эмблемаларының вариациясы, соның ішінде 12 бұрышты жұлдыз, бірақ диагональ бойында, төменгі немесе жоғарғы бөлігінде диагональды жолақ бар. "Chiefs" түрлі жарыстарда көптеген елдермен күш сынасты. Наурудың алғашқы халықаралық матчы 1976 жылы Папуа-Жаңа Гвинеяға сапар жасаған кезде өтті. Көрермендердің таңдауы Ройонг Ицсимаера (ең үздік ойыншы), Али Ивагия, Йоханнес Ицсимаера, Ричардо Соломон, Винсон Детенамо, Манфред Депан және Прес Нимес болды. Науру алғаш рет 1995 жылы Австралияның Дарвин қаласында өткен Арафура ойындарына қатысты. "Frigatebirds" деп аталған және бұрынғы VFL/AFL ойыншысы Марк Йейтс жаттықтырған команда үшінші орын алып, қола медаль жеңіп алды. 2000 жылы команда "Chiefs" деп қайта аталды және Квинслендке барып, алғашқы Web Sports Cup-та Самоа және Австралияның "Robina Roos" командаларымен бәсекелесті. "Chiefs" екі матчты да жеңіп алды. 2001 жылы "Chiefs" тағы Квинслендке сапар шекті, тағы екі матчта жеңіске жетті, соның ішінде "Gold Coast Old Boys" командасына қарсы. Сол жылы "Chiefs" 2001 жылғы Арафура ойындарында Жапония құрамасын жеңіп, алтын медальді иеленді. 2002 жылғы Австралия футбол халықаралық кубогында "Chiefs" 8-орынды иеленді, бұл Науруды әлемдегі ең күшті 9-орынға қойды. Науру 2005 жылғы Халықаралық кубоктан бас тартты. Олар 2008 жылғы жарысқа қатысу үшін қажетті қаражатты, ішінара демеушілік арқылы жинады. Алайда, Ұлттық лигадағы қатыгез бәсекелестік пен зорлық-зомбылық салдарынан NAFA ойыншылардың қатысуына қатаң талаптар қойды, командада бірлік сезімін ояту мақсатында, 23 жасқа дейінгі және таза тарихы бар ойыншылар ғана Наурудан кубокта өнер көрсетуге құқылы болды. Ұлттық құраманың бірнеше мүшесі Виктория штатындағы клубтарға жаттығу үшін жіберілді, олар турнир алдында өз дағдыларын жетілдіруге бірнеше ай жұмсады. Команда өте жақсы өнер көрсетті, ашық турнирде болашақ жеңімпаз Папуа-Жаңа Гвинеядан бір рет жеңіліп, жалпы есеп бойынша 5-орынды иеленді.
Detenamo, Manfred Depaune and Pres Nimes. Nauru first participated in the 1995 Arafura Games in Darwin, Australia. The team—known as the "Frigatebirds" and coached by former VFL/AFL player Mark Yeates—finished third, winning the bronze medal. In 2000, the team was rebranded to the "Chiefs" and travelled to Queensland to compete in the inaugural Web Sports Cup to compete against teams from Samoa and the Robina Roos from Australia. The Chiefs won both matches. In 2001, the Chiefs again travelled to Queensland, winning another two matches, including one against the Gold Coast Old Boys. In the same year, the Chiefs won the gold medal at the 2001 Arafura Games, defeating the Japanese national side. At the Australian Football International Cup in 2002, the Chiefs finished in 8th place, ranking Nauru the 9th strongest Aussie Rules nation in the world. Nauru withdrew from the 2005 International Cup. They successfully raised the money required to attend the 2008 event, partly through sponsorships. However, due to intense rivalry and violence in the National League, the NAFA placed strict conditions on player eligibility to encourage a sense of unity, meaning that only players under 23 years old with a clean record were able to represent Nauru in the cup. A number of members of the national team were placed with clubs in country Victoria to spend a few months developing their skills before the tournament. The team performed exceptionally, being beaten once in the opening pool round by the eventual winners Papua New Guinea to place 5th overall.
Демеушілік
NAFA-ның негізгі демеушілері Capelle & Partner, M & M, OD N Aiwo Hotel, Menen Hotel және Digicel Nuru. Жоғарғы лиганың жеңімпаз командасы Науру әуе компаниясының арқасында Австралияға тегін билет алады, Науру әуе компаниясы NAFA-ның екінші ірі қаржылық қолдаушысы болып табылады.