Кіріспе

Қысқы командалық спорт, мұз үстіндегі командалық спорт.

Мұз хоккейі (немесе жай ғана хоккей) – мұз конькилерімен, әдетте спортқа тән сызықтар мен белгілер бар мұз тебу алаңында ойналатын командалық спорт. Ол хоккей деп аталатын спорт түрлерінің бір тобына жатады. Мұз хоккейінде екі қарсылас команда мұз хоккей таяқтарын пайдаланып, "шайба" деп аталатын жабық, вулканизацияланған резеңке дискіні басқаруға, алға жылжытуға және қарсы команданың қақпасына атуға тырысады. Әр гол бір ұпайға тең. Ең көп гол соққан команда жеңімпаз деп жарияланады. Ресми ойында әр командада бір уақытта алты ойыншы мұз үстінде болады, олардың бірі қақпашы. Мұз хоккейі – толық контактілі спорт түрі және физикалық тұрғыдан қиын командалық спорттардың бірі саналады. Ол ойыншылар тоңбаған емес алаңда допты мұз хоккей таяқтарымен жылжытатын далалық хоккейден ерекшеленеді. Қазіргі заманғы мұз хоккейі Канадада, әсіресе Монреальде дамыды, мұнда 1875 жылдың 3 наурызында алғашқы жабық алаңдағы ойын өтті. Ойынның кейбір ерекшеліктері, мысалы, мұз айдынының ұзындығы және шайбаны пайдалану, бүгінге дейін сақталған. Әуесқой мұз хоккей лигалары 1880 жылдары құрылды, ал кәсіби мұз хоккейі шамамен 1900 жылы пайда болды. Мұз хоккей клубының басымдығын көрсететін Стенли кубогы алғаш рет 1892 жылы «Доминион хоккейлік сын кубогы» деп аталып, 1900 жылдары Францияның Париж қаласында өткен IIHF-тің алғашқы құрамында Канада ережелері қабылданды. 1994 жылы мұз хоккейі ресми түрде Канаданың ұлттық қысқы спорты деп танылды. Әйелдер де ойынның алғашқы жылдарында ойнағанмен, 1980 жылдардың ортасынан бастап ұйымдастырушылар әйелдер мұз хоккейінен денемен қақтығысуды ресми түрде алып тастағанға дейін оның танымалдылығы арта бастады. 1990 жылы бірінші IIHF әйелдер әлем чемпионаты өтті, ал 1998 жылы Олимпиада ойындарына әйелдер ойыны енгізілді.

Тарих

Мұз үстіндегі хоккейдің 18-19 ғасырларда Ұлыбританияда, Ирландияда және басқа елдерде ойналған қарапайым таяқ пен доп ойындарынан, әсіресе банди, херлинг және шинтиден пайда болғанына сенімді. Солтүстік Американың лакросс спорты да әсер еткен. Бұл ойындар Солтүстік Америкаға әкелінді, және shinny және мұз полосы сияқты бейресми ережелермен бірнеше ұқсас қысқы ойындар пайда болды, бірақ кейіннен олар біртіндеп жаңа, ұйымдастырылған ойынға сіңіріліп, бүгінгі таңдағы мұз хокеейінің қалыптасуына себеп болды.

Ойын

Ойынның жалпы сипаттамалары өзгермейді, бірақ нақты ережелер қолданылатын ойын кодексіне байланысты. Екі маңызды кодекс – IIHF және NHL. Бұл екі кодекс те, сондай-ақ басқалары да 20 ғасырдың басындағы канадалық мұзды хоккей ережелерінен пайда болды. Мұзды хоккей хоккей алаңында ойналады. Әдеттегі ойын кезінде әр командада мұз үстінде конькимен алты ойыншы болады, олардың бірі – қақпашы. Ойынның мақсаты – резеңке дискіні (шайбаны) қарсыластың қақпасына атып, гол соғу. Ойыншылар шайбаны өткізу немесе ату үшін таяқтарын пайдаланады. Белгілі бір шектеулермен, ойыншылар шайбаны денелерінің кез келген бөлігімен бағыттай алады. Ойыншылар шайбаны қолымен ұстай алмайды және қорғаныс аймағында болмаса, қолдарымен әріптесіне беруге тыйым салынған. Дегенмен, ойыншылар шайбаны қолдарымен ауада ұрып ала алады. Ойыншылар шайбаны қарсыластың қақпасына лақтыруға тыйым салынған, бірақ конькиден секіріп кеткен жағдайларда рұқсат етіледі. Ойыншылар шайбаны қолдарымен қасақана қақпаға соғуға болмайды. Хоккей – офсайд ойыны, яғни регбиден айырмашылығы, алға пастарға рұқсат етіледі. 1930 жылға дейін хоккей офсайдсыз ойын болып келді, яғни тек артқа пастарға ғана рұқсат болды. Бұл ережелер шайбаны алға жылжыту үшін жеке таяқтарды тиімді пайдалануға баса назар аударды. Офсайд ережелерінің енгізілуімен, алға пастар хоккейді нағыз командалық спортқа айналдырды, онда жеке өнер командалық ойынға қарағанда маңыздылығын жоғалтты, ал командалық ойын енді тек артқа қарай ойнайтын ойыншыларға қарағанда мұздың барлық бетінде үйлестіріле алатын болды. Әр командадағы алты ойыншы әдетте үш шабуылшы, екі қорғаушы және бір қақпашыға бөлінеді. "Скейттер" термині әдетте қақпашылардан басқа барлық ойыншыларға қолданылады. Шабуылшылардың позициялары орталық және екі қанаттан тұрады: сол және оң қанат. Шабуылшылар көбінесе бірге топтар немесе желілер ретінде ойнайды, әрқашан бірдей үш шабуылшы бірге ойнайды. Қорғаушылар әдетте сол және оңға бөлінетін бір жұп ретінде бірге ойнайды. Сол және оң қанаттар немесе қорғаушылар әдетте таяқтарын ұстайтын жағында орналасады. Желіні бірден ауыстыруды желі алмасу деп атайды. Командалар әдетте қысқа қалғанда немесе көптеген ойыншысы болғанда шабуыл желілері мен қорғаныс жұптасуларының балама жиынтықтарын пайдаланады. Қақпашы қорғаныс аймағындағы жартылай шеңберде (әдетте көк түсті) тұрады және шайбаны қақпадан шығармайды. Ойын кезінде кез келген уақытта ойыншыларды ауыстыруға болады, бірақ ойын тоқтатылғанда үй командасына соңғы ауысуға рұқсат беріледі. Ойын барысында ойыншыларды ауыстыруды "ұшумен ауыстыру" деп атайды. 2005/06 маусымда енгізілген NHL ережесі командаға шайбаны мұздатқаннан кейін желісін өзгертуге тыйым салады. Мұзды қоршап тұрған қоршаулар шайбаны ойында ұстауға көмектеседі және оларды шайбаны ойнау үшін құрал ретінде пайдалануға болады. Ойыншылар қарсыластарын тоқтату үшін қоршауға итеруге рұқсат етіледі. Төрешілер, желі төрешілері және қақпаның сыртындағы аймақ "ойында" болып саналады және шайба немесе ойыншылар оларға соқтығысқанда немесе соқтығысқанда ойынды тоқтатпайды. Егер қақпа орнынан жылғарылса, ойын тоқтатылуы мүмкін. Ойын көбінесе бірнеше минут үзіліссіз жалғасады. Тоқтағаннан кейін ойын бетпе-бет кездесумен қайта басталады. Екі ойыншы бір-біріне қарайды және төреші шайбаны мұзға түсіреді, онда екі ойыншы шайбаны бақылауға тырысады. Мұздағы белгілер (шеңберлер) бетпе-бет кездесудің орнын көрсетеді және ойыншылардың орналасуын бағыттайды. Мұзды хоккейде шайбаның қозғалысын шектейтін үш негізгі ереже бар: офсайд, мұздату және шайбаның ойыннан шығуы. Ойыншы қарсыласының аймағына шайбадан бұрын кірсе, ол офсайдқа түседі. Көптеген жағдайларда ойыншы шайбаны "мұздатуға" болмайды, яғни орталық сызықтан және қарсыластың қақпа сызығынан өте атуға болмайды. Шайба мұз алаңының периметрінен (ойыншылардың орындықтарына, шыныға немесе шыныдан жоғары орналасқан қорғаныш торларына) шыққанда ойыннан шығады және төрешілер сыбызғымен ойынды тоқтатуға шақырады. Шайба мұздан тыс жерден мұз бетіне қайтып келсе де маңызды емес, өйткені шайба мұз алаңының периметрінен шыққаннан кейін өлі болып саналады. Төреші, егер шайба екі немесе одан көп ойыншы шайба үшін ұзақ уақыт күрескенде қоршауға тұрып қалса немесе шайба екі қақпаның кез келгенінің артына біраз уақытқа ілініп қалса, ойынды тоқтату үшін сыбызғыны соғуы мүмкін. IIHF ережелері бойынша, әр команда тізімде ең көп 20 ойыншы мен екі қақпашыны алып жүруі мүмкін. NHL ережелері ойын басындағы ойыншылардың жалпы санын 18-ге дейін (плюс екі қақпашы) шектейді. NHL-де ойыншылар әдетте үш шабуылшыдан тұратын төрт желіге және екі қорғаушыдан тұратын үш жұпқа бөлінеді. Кейде командалар шабуылшының орнына қосымша қорғаушыны қоюға шешім қабылдауы мүмкін. Жетінші қорғаушы қосымша қорғаушы ретінде ойнауы мүмкін, ойынды төменде ойнауы мүмкін немесе команда төрт желіде ойнауды таңдаса, бұл жетінші қорғаушы төртінші желіде шабуылшы ретінде мұзға шығуы мүмкін.

Мерзімдер мен қосымша жұмыс

Профессионалды хоккей ойыны жиырма минуттан тұратын үш кезеңнен тұрады, сағат тек шайба ойналған кезде іске қосылады. Командалар әр ойын кезеңінен кейін алаңды ауыстырады, бұл қосымша уақытқа да қатысты. Әуесқой лигалар мен балалар лигалары көбінесе қысқартылған ойындарды өткізеді, әдетте үш қысқа кезеңнен тұрады. Егер турнирде немесе НХЛ плей-оффында теңдік туындаса, Солтүстік Америкалықтар «күрт өлім» (sudden death) форматын жақсы көреді, онда командалар гол соғылғанға дейін жиырма минуттық кезеңдерді ойнайды. 1999–2000 маусымына дейін НХЛ-дің тұрақты маусымдық ойындары бір командада бес ойыншы (плюс қақпашы) бар бес минуттық «күрт өлім» кезеңімен шешілді, егер тең нәтиже болса, екі команда да бір ұпай алатын еді. Гол соғылған жағдайда, жеңімпаз командаға екі ұпай берілетін, ал жеңілген командаға ешқандай ұпай берілмейтін (регламент бойынша жеңіліске ұқсас). Шайба алғаш рет тасталған сәттен бастап, 60 минуттық ойын үшін шамамен 2 сағат 20 минут уақыт өтеді. 1999–2000 жылдан 2003–04 жылға дейін Ұлттық хоккей лигасы теңдікті анықтау үшін бір командада төрт ойыншы (плюс қақпашы) бар бес минуттық «күрт өлім» қосымша уақытын пайдаланды. Тең нәтиже болған жағдайда, әр команда бір ұпай алатын, ал жеңіске жеткен командаға екі ұпай, ал жеңілген командаға бір ұпай берілетін. Бұл командаларды теңдікке ойнаудан аулақ болуға ынталандыру мақсатында жасалды, себебі бұрын кейбір командалар жеңіліс пен нөл ұпайдан гөрі теңдік пен бір ұпайды қалаушы еді. Бұл ереженің ерекше жағдайы – егер команда қосымша уақытта бір ойыншыны көп алу үшін қақпашысын алмастырса және осыдан кейін гол жіберіп алса (бос қақпаға гол), онда жеңілген команда қосымша уақыттың жеңілісі үшін ешқандай ұпай алмайды. 2015–16 маусымынан бастап, бір минуттық «күрт өлім» қосымша уақытында әр командадан үш ойыншы қатысады. НХЛ ойынында үш ойыншының мұзда болуы міндетті болғандықтан, пенальтилердің салдары регламенттік уақыттан сәл өзгеше: қосымша уақыттағы кез келген пенальти, регламенттік уақытта команданың ойыншыны жоғалтуына әкелетін жағдай, екінші командаға ойыншы қосуға мүмкіндік береді. Пенальти алған команданың пенальтисі аяқталғаннан кейін, ол пенальтиден шығып, командалар келесі ойын тоқтағанға дейін 4-ке 4 форматта ойнайды, содан кейін әр командадан үш ойыншы болады. Халықаралық жарыстарда және Солтүстік Американың бірнеше кәсіби лигаларында, соның ішінде НХЛ-де (тұрақты маусымда) 1999–2000 жылдан 2003–04 жылға дейінгі формат қолданылады, содан кейін пенальти сериясы өтеді. Егер қосымша уақыттан кейін есеп тең болса, келесі пенальти сериясында әр командадан үш ойыншыдан пенальти соққыларын орындайды. Осы алты соққыдан кейін ең көп гол соққан команда жеңіске ие болады. Егер есеп тең болса, пенальти сериясы «күрт өлім» форматында жалғасады. Пенальти сериясында екі команданың қанша гол соққандығына қарамастан, соңғы есеп жеңімпаз командаға регламенттік уақыт соңындағы есептен бір гол артық ұпай береді. НХЛ-де ойын қосымша уақытта немесе пенальти сериясы арқылы шешілсе, жеңімпаз командаға екі ұпай, ал жеңілген командаға бір ұпай беріледі. НХЛ-де енді теңдік болмайды. НХЛ плей-оффындағы қосымша уақыт тұрақты маусымнан өзгеше. Плей-оффта пенальти сериясы өткізілмейді. Егер ойын регламенттік уақыттан кейін тең болса, онда 5-ке 5 форматта 20 минуттық «күрт өлім» қосымша уақыты қосылады. Егер ойын қосымша уақыттан кейін де тең болса, команда гол соққанға дейін тағы бір кезең қосылады. 2019 жылдан бастап, IIHF әлем чемпионатында және Олимпиаданың алтын медаль ойынында да осы формат қолданылады, бірақ 3-ке 3 форматта.

Жазалар

Мұз үстіндегі хоккейде ережелерді бұзу ойынды тоқтатуға алып келеді, содан кейін ойын бетпе-бет тарту арқылы қайта басталады. Кейбір бұзушылықтар ойыншыға немесе командаға айып тағайындауға әкеледі. Ең қарапайым жағдайда, ереже бұзған ойыншы айып алаңына жіберіледі және оның командасы белгілі бір уақыт бойы мұзда бір ойыншы кем ойнауы керек. Кіші айыптар екі минутқа созылады, үлкен айыптар бес минутқа созылады, ал қос кіші айып – екі минуттан екі рет жазалау. Жәбірленген ойыншыға көзге көрінетін зиян келтіргені үшін бір кіші айып екі минутқа ұзартылуы мүмкін. Бұл көбінесе жоғары соққы кезінде қан кетумен байланысты болады. Ойыншыларға олардың командасы өтеуі тиіс айыптан басқа, жаман мінез-құлқы үшін жеке ұзартылған айыптар немесе ойыннан қуылған жазалар да тағайындалуы мүмкін. Айып алған команда қарсылас команда күшті ойнап жатқанда, аз қалпымен ойнайды. Екі минуттық кішігірім айып көбінесе триплдеу, иықпен соққы, қатыгездік, жоғары соққы, ойынды кешіктіру, мұзда тым көп ойыншы болу, допты лақтыру, заңсыз жабдық, шабуыл (қарсыластың үстіне секіру немесе екі қадамнан астам қадам басқаннан кейін денемен тексеру), ұстап тұру, таяқты ұстап тұру (қарсыластың таяғын ұстап алу), кедергі келтіру, ілмектеу, кесу, тіземен соққы, спорттық емес мінез-құлық (төрешімен айыпты талқылау, өте ұсақ немесе қолайсыз ауызша пікірлер), "таяқтың соңғы бөлігімен соғу" (таяқтың түйіншігімен қарсыласты соғу), "арқанмен соғу" (таяқтың жүзімен қарсыласты шабу) немесе айқасу сияқты аз ғана бұзушылықтар үшін беріледі. 2005–2006 маусымынан бастап, ойыншы құқық бұзушылықты көтермелеген немесе имитациялаған жағдайда, суға түсу үшін де кішігірім айып тағайындалады. Ең ауыр бұзушылықтар, әсіресе жәбірленген ойыншыға зиян келтіргендері үшін төрт минуттық қос кішігірім айып тағайындалуы мүмкін. Бұл айыптар уақыт біткенде немесе қарсы команда күшті ойнап жатқанда гол соққанда аяқталады. Егер қос кішігірім айыптың алғашқы екі минутында гол соғылса, айып сағаты екі минутқа төмендетіледі, бұл бірінші кішігірім айыптың тиімді аяқталуын білдіреді. Бес минуттық үлкен айыптар қарсыласты қасақана жарақаттауға бағытталған немесе кішігірім айыптың көзге көрінетін жарақатқа (мысалы, қан кетуге) әкелген, сондай-ақ төбелес үшін ең ауыр бұзушылықтардың ерекше зорлық-зомбылық жағдайлары үшін тағайындалады. Үлкен айыптар әрқашан толықтай өтеледі; олар қарсы команда гол соққаннан кейін аяқталмайды. Төбелес үшін тағайындалған үлкен айыптар көбінесе өтелуге жатады, яғни екі команданың ешқайсысы аз қалпымен ойнамайды және ойыншылар айып мерзімі аяқталғаннан кейін ойын тоқтағанда айып алаңын тастайды. Допты лақтыру (қарсыластың доптарға күшпен лақтыруға әкеп соғатын тексеру деп анықталған) төрешінің қалауы бойынша, соққының күшіне байланысты кіші немесе үлкен айыппен жазаланады. Ойыншы қарсыласын арт жағынан және доптарға қарай тексерген кезде, допты лақтыру үшін кіші немесе үлкен айыптар көбінесе тағайындалады. Кейбір айып түрлері қарсы команданың бір ойыншысын аз қалпымен ойнатуды талап етпейді. НХЛ-де бес минуттық үлкен айыптар көбінесе төбелестен туындайды. Егер екі ойыншы бес минуттық төбелес айыбын алса, екі ойыншы да командалары ойыншыдан айырылмай бес минуттық жазаны өтейді (екі командада да мұзда толық ойыншылар саны болады). Бұл қарсыластардан екі ойыншы бір уақытта немесе кез келген қиылысатын сәтте, жиі кездесетін бұзушылықтардың нәтижесінде кішігірім айыптарды алудан өзгеше. Бұл жағдайда екі командада да бір немесе екі айып мерзімі аяқталғанға дейін (егер бір айып екіншісінен бұрын аяқталса, қарсы команда қалған уақытқа дейін күшті ойнауға ие болады) тек төрт конькимен ойнаған ойыншы болады (қақпашы есептелмегенде); бұл қазіргі күтіп тұрған айыптарға қарамастан қолданылады. Алайда, НХЛ-де командада әрқашан мұзда кем дегенде үш конькимен ойнаған ойыншы болады. Осылайша, он минуттық жазаны жазаланған ойыншы толықтай өтейді, бірақ оның командасы, егер қателікпен бірге кіші немесе үлкен айып тағайындалмаса (екі және он немесе бес және он). Бұл жағдайда команда кіші немесе үлкен айыпты өтеу үшін басқа ойыншыны тағайындайды; екі ойыншы да айып алаңына барады, бірақ тек тағайындалған ойыншыны ауыстыруға болмайды, ол екі немесе бес минут өткеннен кейін босатылады, осы сәтте он минуттық жаман мінез-құлық басталады. Сонымен қатар, қарсыласты ауыр жарақаттауға қасақана ниетпен жасалған жаман мінез-құлықтар (ресми тұлғалардың қалауы бойынша) немесе таяқ бұзушылықтары үшін немесе қайталама үлкен айыптар үшін ойыннан қуылған жазалар тағайындалады. Ереже бұзған ойыншы ойыннан қуылды және дереу ойын алаңынан шығуы керек (ол айып алаңында отырмайды); сонымен қатар, егер қосымша кіші немесе үлкен айып тағайындалса, тағайындалған ойыншы айыптың сол бөлігін қорапта өтеуі керек (жоғарыда аталған "екі және он" сияқты). Кейбір сирек жағдайларда, ойыншы бірнеше ойын кезеңдері үшін жиналып, он тоғыз минутқа дейін айып ала алады. Бұл төрт минуттық қос кішігірім айып алу, қарсыластың ойыншысымен төбелес жасау және төбелестен кейін ойыннан қуылған жаза алуды қамтуы мүмкін. Бұл жағдайда ойыншы ойыннан қуылды және екі командаласы қос кішігірім және үлкен айыптарды өтеуі керек. Қарсыластың ойын мүмкіндігін тоқтатып, ең көп кездесетін жағдайларда, ойыншы қақпаға қарай шабуылдап келе жатқанда, ойыншыға айып тарту беріледі. Айып тарту, тоқтатылған ойыншыға орталық қызыл сызықта допты алып, мұзда басқа ойыншылар болмағанда қақпашыға гол соғуға тырысуға мүмкіндік береді, бұрынғы қалыптасқан гол мүмкіндігін өтеу үшін. Қорғаушы қақпашы болмаса, қақпа кресінде допты жауып тастаған жағдайда, қақпашы қақпаны бұзып, голдан сақтау үшін шабуыл кезінде қасақана жылжытқан жағдайда, қорғаушы қақпаны ойын аяқталуға екі минуттан аз қалғанда немесе қосымша уақытта жылжытқан жағдайда, немесе ойыншы немесе жаттықтырушы допқа немесе допты алып жүрген ойыншыға таяқ немесе басқа зат лақтырған және лақтыру әрекеті соққыны немесе пас беруді бұзған жағдайда да айып тарту тағайындалады. Төрешілер сондай-ақ допты жылжыту ережелерін бұзу үшін ойынды тоқтатады, мысалы, шабуыл шегінде допты беру үшін қолдарын пайдалану, бірақ бұл құқық бұзушылықтар үшін ешкімге айып тағайындалмайды. Жеке ерекшеліктер – денеге допты түсіру немесе жинау, допты қолда ұстау және допты қорғаныс аймағынан шығарып жіберу (бәрі ойынды кешіктіру үшін екі минуттық айыппен жазаланады). НХЛ-де қақпашыларға қатысты ерекше айып бар. Қақпашылар енді өз қақпасының жанындағы шайбаның "бұрыштарында" ойнауға тыйым салынған. Бұл қақпашы командасына екі минуттық айып тағайындалады. Қақпашы тек қақпа сызығының алдында және қақпаның тікелей артында (қақпаның екі жағындағы екі қызыл сызықпен белгіленген) допты ойнай алады. Жақындағы ереже өзгерістеріне дейін НХЛ-де бұзушылық болған, бірақ ешқашан айып тағайындалмаған қосымша ереже – екі сызықты пас. 2005–06 НХЛ маусымына дейін команданың қорғаныс аймағынан берілген пас орталық сызықты кесіп өткенде ойын тоқтатылды және айып бұзған команданың қорғаныс аймағында бетпе-бет тарту өтті. Қазір орталық сызық НХЛ-де екі сызықты пас бұзушылығын анықтау үшін қолданылмайды, бұл IIHF 1998 жылы қабылдаған өзгеріс. Ойыншылар енді көк және орталық сызықтан қызыл сызықтан асып түскен командаластарына пас бере алады. НХЛ хоккей ойынын жылдамдату және өткенде болған заңсыз соққылардың, төбелестердің және "ұстап алудың" ойынын жасау үшін қадамдар жасады, бұл ойыншыларды қорғауға және голдардың көбеюіне көмектеседі. Ережелер қазір қатаң түрде орындалады, нәтижесінде айыптардың саны көбейді, бұл ойыншыларды қорғауға және голдардың көбеюіне көмектеседі. АҚШ-тың әуесқой лигасының басқару органы...

Қызметкерлер

Хоккейдің әдеттегі ойынын мұзда екі-төрт төреші басқарады, олардың міндеті – ойын ережелерін сақтау. Әдетте, екі линейкашы болады, олар негізінен «оффсайд» және «айсинг» бұзушылықтарын анықтаумен, төбелес кезінде араласумен және допты тастаумен (faceoff) айналысады, ал голдарды және басқа барлық жазаларды белгілейтін бір немесе екі төреші болады. Дегенмен, кейбір жағдайларда линейкашылар төрешіге бұзушылық жасаған ойыншыға жаза тағайындау қажеттігі туралы хабарлай алады. Мұндай практикаға қойылған шектеулер қолданыстағы ережелерге байланысты өзгеріп отырады. Мұздағы төрешілерге мұздан тыс төрешілер көмектеседі, олар гол төрешілерінің, уақыт сақтаушылардың және ресми есепке алушылардың қызметін атқарады. Ең көп тараған жүйе – «үш төреші жүйесі», онда бір төреші және екі линейкашы жұмыс істейді. «Екі төреші және бір линейкашы» жүйесі де қолданылады, бірақ ол үш төреші жүйесінен кейбір процедуралық ерекшеліктерімен өзгеше. Ұлттық хоккей лигасынан бастап, көптеген лигалар «төрт төреші жүйесін» енгізді, онда қосымша төреші жазаларды анықтауға көмектеседі, әсіресе бір төрешіге бағалау қиын жағдайларда. Бұл жүйе 2001 жылдан бері NHL-дың барлық ойындарында, IIHF әлем чемпионаттарында, Олимпиада ойындарында және Солтүстік Америка мен Еуропаның көптеген кәсіби және жоғары деңгейдегі әуесқой лигаларында қолданылады. Төрешілерді олар жұмыс істейтін лига таңдайды. Әуесқой хоккей лигалары өз төрешілерін таңдау үшін ұлттық ұйымдастыру органдары белгілеген нұсқауларды негізге алады. Солтүстік Америкадағы ұлттық ұйымдастыру органдары – Канада хоккейі және АҚШ хоккейі – төрешілерді олардың тәжірибе деңгейіне, сондай-ақ ережелерді білу және коньки тебу қабілеттерін бағалау бойынша сынақтан өткізуге сәйкес мақұлдайды. Канада хоккейінің I-ден VI-ға дейін деңгейлері бар, ал АҚШ хоккейінің 1-ден 4-ке дейін деңгейлері бар.

Қорғау құралдары

Ерлер шайбалы хоккеі толық контактілі спорт түрі болғандықтан, денемен қақтығысуға рұқсат етіледі, демек, жарақаттар жиі кездеседі. Барлық жарыс жағдайларында қорғаныш жабдықтары міндетті және қатаң сақталады. Оған визері немесе толық бет маскасы бар шлем, иық қорғағыштары, шынтақ қорғағыштары, ауыз қорғауыш, қорғаныш қолғаптар, тығыз төселген шорт (хоккейлік шалбар деп те аталады) немесе белдемше, ерлер үшін спорттық кап (жоғау), әйелдер үшін жилл, тізелік қорғағыштар, шаналар және (қалау бойынша) мойын қорғағышы кіреді.

Қақпашылар

Қақпашылар түрлі жабдықтарды қолданады. Хоккей шайбалары оларға секундына белгілі бір жылдамдықпен (қайсысы көрсетілмеген) жақындағандықтан, олар күшті қорғаныспен жабдықталған болуы керек. Қақпашылар арнайы қақпашы конькилерін (бұл конькилер алға және артқа қарай емес, жаққа қарай жылдам қозғалуға арналған), жоқ немесе джилл, үлкен тізе сақшыларын (кейбір лигаларда өлшемдерге шектеулер бар), доғаруға арналған қолғап, шайбаны ұстауға арналған қолғап, кеуде қорғанышы, қақпашы маскасы және үлкен жейде киеді. Қақпашылардың жабдықтары үнемі үлкейіп келеді, бұл әр ойында голдардың азаюына және көптеген ресми ережелердің өзгеруіне алып келді.

Мұз конькилері

Мұз үстіндегі хоккей конькилері физикалық үдеуге, жылдамдыққа және маневрлеуге оңтайландырылған. Бұл жылдам бастау, тоқтау, бұрылу және коньки тебу бағытын өзгертуді қамтиды. Сонымен қатар, олар қатаң және берік болуы керек, бұл конькимен сырғанаушының аяғын басқа ойыншылардан, хоккей таяқтарынан, шайбалардан, қоршаудан және мұздан қорғайды. Қаттылық конькидің жалпы маневрлеу қабілетін жақсартады. Жалпақтың ұзындығы, қалыңдығы (ені) және қисықтығы (жапырағы/радиусы) (алдыңғы жағынан артқы жағына) және жалпақтың қуыс радиусы (ені бойынша) жылдамдық немесе көркем конькиден мүлдем өзгеше. Хоккейшілер әдетте бұл параметрлерді өздерінің шеберлік деңгейіне, позициясына және дене бітіміне байланысты реттейді. Көптеген конькилердің жалпақтың ені жуық қалың болады.

Мұз хоккей таяғы

Қақпашыдан басқа әр ойыншы ұзын, салыстырмалы түрде кең және сәл иілген жалпақ пышақтан тұратын таяқ алып жүреді, ол білікке бекітіледі. Оның иілгіштігі өзінің жұмысына үлкен әсер етеді. Терең иілген пышақ шайбаны көтеруді жеңілдетеді, ал көлбеу иілген пышақ артқа қарай соққы беруді жеңілдетеді. Таяқтың серпімділігі де жұмысына әсер етеді. Әдетте, серпімділігі аз таяқ күшті ойыншыға арналған, себебі ойыншы таяқтың оңай иілуіне мүмкіндік беретін, сонымен бірге шайбаны жоғары жылдамдықпен ұшыратын күшті "қайта серпіліс" бар дұрыс тепе-теңдікті іздейді. Бұл таяқ басқа спорт түрлеріндегі таяқтардан ерекшеленеді және жалпақ шайбаны соғу мен бақылауға арналған. Оның ерекше пішіні ойынның бастапқы дамуына үлкен үлес қосты. Қақпашы әртүрлі конструкциямен жасалған, үлкен пышақты және кең, жазық білігі бар таяқ қолданады. Бұл таяқ негізінен допты тоқтатуға арналған, бірақ қақпашы оны доппен ойнау үшін де пайдалана алады.

Жарақат

Мұз үстіндегі хоккей – толық контактілі спорт түрі және жарақат алу қаупі жоғары. Ойыншылар шамамен жылдамдықпен қозғалады, ал ойынның көп бөлігі ойыншылар арасындағы физикалық қақтығыстарға байланысты. Шана жақтары, хоккей таяқтары, иықпен, жамбаспен соқтығысу және хоккей шайбаларының барлығы жарақаттарға себеп болуы мүмкін. Аяқ киімнің шнурынан болатын қышу (lace bite), аяқ немесе тобықтың алдыңғы бөлігінде сезілетін ыңғайсыздық, мұз үстіндегі хоккейде жиі кездесетін жарақат. Басқа спорт түрлерімен айналысатын спортшылармен салыстырғанда, мұз үстіндегі хоккейшілердің жасөспірім шақта спортқа ерте мамаздануынан туындайтын шамадан тыс жүктемеден және жарақаттардан зардап шегу қаупі жоғары. Хьюстон денсаулық сақтау орталығының мәліметінше, "бас, шашыр және бетке тию [хоккейде] ең көп кездесетін жарақат түрлері болып табылады". Бас жарақаттарының басты себептерінің бірі – қарсыласты арт жағынан тексеру. Арт жағынан тексерудің қауіптілігіне байланысты көптеген лигалар, соның ішінде НХЛ, оны ауыр бұзушылық ретінде қарастырады және ойыннан шеттету жазасын қолданады. Ойыншылардың арасында мидың шатыруына (конкуссия) себеп болатын тағы бір тексеру түрі – басқа соққы беру, бұл бұзушылық ретінде қарастырылады ("баспен қақтығысу" деп аталады). Соңғы жылдары НХЛ басқа заңсыз соққылар үшін, сондай-ақ күтпеген ойыншыларға соққы беру үшін ойыншыларды жазалайтын және шеттетуге ұшырататын жаңа ережелерді енгізді. Зерттеулер көрсеткендей, Канадалық балалардың 44,3% спортпен байланысты ми жарақатын мұз үстіндегі хоккейден алады. Швейцария Ұлттық лигасының кейбір командалары ойын кезінде ойыншының миына зақымдану қаупін анықтау үшін шлемге енгізілген сенсорлар мен талдау бағдарламаларын біріктіретін жүйелерді сынақтан өткізеді. Бұл сенсорлар ойыншылар мен жаттықтырушыларға бас соққысының күші, жиілігі және ауырлығы туралы деректерді нақты уақытта ұсынады. Егер қосымша белгілі бір соққының миға зақым келтіруі мүмкін екенін анықтаса, ол жаттықтырушыға ескертеді, ол өз кезегінде сол ойыншыға медициналық көмек көрсетуге шара қолдана алады.

Қорғау тактикасы

Мұз хоккейінің қорғаныс тактикасы белсенді және консервативті ойын стиліне қарай өзгеріп отырады. Бір ерекшелігі – адамға бағытталған қорғаныс жүйелері мен аймақтық қорғаныс жүйелері, алайда көптеген командалар екеуін де араластырып қолданады. Қорғаныс дағдыларына пасты ұстап алу, допты блоктап тоқтату және таяқпен тексеру (қорғаныс ойыншысы таяғымен допты тартып алуға немесе допқа қарайтын жолды кесуге тырысады) жатады. Мұз хоккейінде қорғаныс ойынының маңызды тактикалық аспектілері – "аралықты басқару" (аралықты бақылау), "қоршау" (шабуылшы команданың жақынға өтпеуіне кедерілдіру) және "доптың оң жағында қалу" (доптың оң жағында позицияны ұстау) сияқты түсініктер. Мұз үстіндегі хоккейдің қорғаныс тактикасында тағы бір кең таралған түсінік – 200 футтық ойынды жүзеге асыру.

Тексеру

Қорғаудың маңызды тактикасы – қарсыластың шайбасын алу немесе қарсыласты ойыннан шығару. Таяқпен тексеру, сыпырып тексеру және ұшымен тексеру – бұл шайбаны иелену үшін таяқты заңды түрде пайдалану. Бейтарап аймақтағы тұзақ шайба тасушыны бейтарап аймақта оқшаулап, оған шабуыл аймағына өтуге мүмкіндік бермейді. Денемен тексеру – шайбаны ұстап тұрған немесе соңғы рет оған тиген қарсыласты иығымен немесе жамбасымен соққыға салу (соңғы рет шайбаға тиген адам оны заңды түрде "иеленген" деп есептеледі, бірақ егер ол соңғы тиісуден кейін екі секундтан асса, айып тартады). Денемен тексеру кейбір лигаларда ойыншылардың жарақат алу мүмкіндігін азайту мақсатымен тыйым салынған. Көбінесе "тексеру" термині денемен тексеруді білдіреді, ал оның нақты анықтамасы көбінесе тек ойын жанкүйерлері арасында таралған. Команда үшін ең маңызды стратегиялардың бірі – алдын ала тексеру. Алдын ала тексеру – қарсыластың қорғаныс аймағында шабуылдау. Алдын ала тексеру құлату және қуу стратегиясының маңызды бөлігі болып табылады (яғни, шайбаны шабуыл аймағына атып, содан кейін оны қуу). Әр команда өзінің ерекше жүйесін қолданады, бірақ ең көп қолданылатындары: 2–1–2, 1–2–2 және 1–4. 2–1–2 – ең қарапайым алдын ала тексеру жүйесі, онда екі шабуылшы тереңге енеді және қарсыластың қорғаушыларына қысым жасайды, үшінші шабуылшы жоғары қалады, ал екі қорғаушы көк сызықта тұрады. 1–2–2 – сәл консервативті жүйе, онда бір шабуылшы шайба тасушыға қысым жасайды, ал қалған екі шабуылшы қарсыластың қанаттарын жабады, екі қорғаушы көк сызықта қалады. 1–4 – ең қорғаныс жүйесі, ол бейтарап аймақтағы тұзақ деп аталады, онда бір шабуылшы қарсыластың көк сызығының маңында шайба тасушыға қысым жасайды, ал қалған төрт ойыншы қарсыластардың біріне секіріп кетеді деген үмітпен өздерінің көк сызығында тұрады. Тағы бір стратегия – сол қанатты құлыптау, онда екі шабуылшы шайбаға және сол қанатқа қысым жасайды, ал екі қорғаушы көк сызықта қалады.

Шабуылдау тактикасы

Шабуылдық тактикаға команданың мұздағы орналасуын жақсарту кіреді, шайбаны өз аймағыңыздан қарсыластың аймағына жылжыту арқылы, бірте-бірте сызықтарды басып өту арқылы – алдымен өз көк сызығыңыздан, содан кейін орталық қызыл сызықтан және, соңында, қарсыластың көк сызығынан. 2006 жылғы маусымда НХЛ ережелері офсайд ережесін қайта қарастырып, екі сызықтың арасынан пас беруді заңдастырды; ойыншы өз көк сызығының артынан, одан әрі көк сызықтан және орталық қызыл сызықтан өтіп, қарсыластың көк сызығының жақын тұсындағы ойыншыға шайбаны жібере алады. Шабуылдық тактиканың басты мақсаты – соққы беру арқылы гол соғу. Ойыншы шайбаны қарсыластың қақпасына қасады бапса, ол шайбаны "атып" жатыр делінеді. Доғару – бұл шайбаны басқа ойыншыдан соққыға немесе пасқа қайта бағыттап, қақпаға жеткізу. Бір соққымен – бұл пас алмай, бірден соққы беру, екі жеке әрекетке бөлмей. Жылдам пас беру, сондай-ақ "сызықтан шығу" деп те аталады, мұздағы ең алыс тұрған ойыншыға жылдам пас беру тактикасы. "Бос жүру", немесе "вишня жинау" – бұл әдетте шабуылшының, қорғануға көмектеспей, шабуылдаушы команданың артынан сырғып, оңай гол соғу мүмкіндігін жасауға тырысуы. Ойынның соңғы минуттарында бір немесе екі голмен ұтылып жатқан команда көбінесе қақпашыны алады, яғни қақпашыны алаңнан алып, оның орнына бір шабуылшыны қосып, гол соғу үшін артықшылыққа ие болуға тырысады. Бірақ бұл әрекет әдетте үмітсіздік белгісі, себебі қарсыластар бос қақпаға гол соғып, еселігін арттыруы мүмкін. Хоккейде одан да көптеген ұсақ тактикалар бар. Айналым – шайбаны шабуыл аймағындағы борттар бойымен жылжытып, қорғаушыларды шаршатып немесе оларды дұрыс емес позицияға итеру арқылы гол соғу мүмкіндігін жасау. Қысқаша шабуыл – бұл қорғаушының шабуыл аймағында қарсыластың қанат ойыншысына қысым көрсетуі, олардың шабуылын тоқтатып, шайбаны шабуыл аймағында ұстап тұруға тырысуы. "Тәрелке" пас – бұл қарсыластың таяғы немесе денесі пас беру жолында болғанда қолданылатын пас. Ойыншы шайбаны кедергіден көтеріп, оны әріптесінің таяғына түсіреді. "Алдау", немесе "деке" – бұл қарсыласты немесе қақпашыны жаңылыстыру үшін денемен немесе таяқпен жасалатын финт. Павел Дацюк, Сидни Кросби және Патрик Кейн сияқты көптеген қазіргі заманғы ойыншылар "таяқпен ойын" шеберлігін меңгерді, бұл күрделі алдау және таяқты тиімді басқаруды қажет етеді.

Ұрыстар

Мұндай төбелес ереже бойынша ресми түрде тыйым салынғанмен, кәсіби деңгейде бұл жиі кездеседі, және оның кең таралғаны сынға ұшырағанмен, спортқа қызығушылықты арттырады. Солтүстік Америкада кәсіби деңгейде төбелес ресми түрде мақұлданбаса да, көз жұмылады. "Қорғаушылар" және басқа ойыншылар қарсыластарды әлсірету үшін, өз жанкүйерлерін қуанту үшін, сондай-ақ жеке дауларды шешу үшін төбелес жасайды. Егер команданың шебер ойыншысы қатты соққыға ұшраса немесе команда біреудің әділетсіз соққы бергенін сезсе, төбелес басталуы мүмкін. Әуесқойлар ойынында төбелес үшін жазалау шаралары қатаңдатылады, себебі төбелес жасаған ойыншыға кем дегенде 10 минуттық тәртіпсіздік пенальтісі (NCAA және кейбір жастар лигалары) немесе ойыннан шеттету және дисквалификация (орта мектеп және одан кіші жастағылар, сондай-ақ кейбір ересектер лигалары) беріледі.

Тарих

Әйелдер 19 ғасырдың соңында шайбалы хоккей ойнай бастады. 1890 жылдары Оттавада (Онтарио, Канада) бірнеше ойын тіркелді. Лорд Стэнли отбасының әйелдері Канаданың генерал-губернаторының резиденциясы Ридо-холлдағы ашық мұз айдынында шайбалы хоккейге қатысқандығы белгілі. Әйелдер шайбалы хоккейінің ең ерте деректері 19 ғасырдың соңында Канадада болған. Ерлер ойынына ұқсас, әйелдер бұрын таяқ пен доппен ойындар ойнаған. Ерлер хоккейі сияқты, әйелдер ойыны да бастапқыда ұйымдастырушы органсыз дамыды. 1902 жылы Монреаль мен Тройс-Ривьер арасындағы турнир әйелдердің алғашқы шайбалы хоккей чемпионаты деп жарияланды. 20 ғасырдың басында Банфтың қысқы фестивалі сияқты бірнеше турнирлер өткізілді, онда Сиэтл Вампирлер және Ванкувер Амазонкалары сияқты көптеген әйелдер командалары қатысты. 1920 жылдары Канададағы Ladies Ontario Hockey Association және кейіннен Dominion Women's Amateur Hockey Association сияқты ұйымдар құрыла бастады. 1961 жылы Канадада басталып, "Фитнес және әуесқой спорт туралы" заң күшіне енгеннен кейін әйелдер ойыны көптеген университеттерге тарады, осылайша Канада үкіметі "Канадада фитнес пен әуесқой спорты ынталандыру, насихаттау және дамыту" бойынша ресми міндеттеме алды. Бүгінде әйелдер ойыны жастардан ересектерге дейінгі лигаларда, Солтүстік Америкада және халықаралық деңгейде университеттерде ойналады. 2019 жылы Солтүстік Америкада әйелдер шайбалы хоккейінің тұрақты кәсіби лигасының құру мақсатымен 150-ден астам ойыншыдан тұратын Кәсіби әйелдер хоккейшілер қауымдастығы құрылды. Бүгінде әйелдер арасында ірі кәсіби хоккей лигалары бар: АҚШ және Канада командалары бар Кәсіби әйелдер хоккей лигасы және Ресей мен Қытай командалары бар Женская хоккей лигасы. 21 ғасырда әйелдер шайбалы хоккейінің кәсібиленуі алдында, ерлерге қарсы ойнаған кәсіби әйелдер хоккейшілері көбінесе қақпашылар болған. АҚШ хоккей лигасы (USHL) 1969-1970 жылдары алғашқы әйел кәсіби хоккейшіні қабылдады, ол кезде Маркетт Темір Рейнджерлер 18 жастағы қақпашы Карен Кохты қолға алды. Ұлттық хоккей лигасында (НХЛ) ойнаған жалғыз әйел – қақпашы Манон Реом. Реом НХЛ маусым алдындағы ойындарында Тампа-Бэй Лайтнинг командасының қақпашысы ретінде Сент-Луис Блюз және Бостон Бруинз командаларына қарсы ойнады. 2003 жылы шабуылшы Хейли Викенхайзер Финляндияның Suomi sarja лигасында "Киркконумми Саламат" клубында ойнады. Әйелдер кейде Солтүстік Американың кіші лигаларында жарысқа түседі: олардың арасында Реом, сондай-ақ қақпашылар Келли Дайер және Эрин Уиттен. Қорғаушы Анжела Руггиеро Түндік Америкада кәсіби хоккей ойындарында қақпашыдан басқа позицияда белсенді ойнаған алғашқы әйел болды, ол Орталық хоккей лигасының Талса Ойлерс командасының бір ойынында ойнады. 1995-2005 жылдар аралығында әйелдер хоккейшілерінің саны 400 пайызға өсті. 2011 жылы Канадада 85 827 әйел ойыншы, АҚШ-та 65 609, Финляндияда 4760, Швецияда 3075 және Швейцарияда 1172 әйел ойыншы болды. Әйелдер шайбалы хоккейі 1990 жылы өткен әйелдер шайбалы хоккейінің бірінші әлем чемпионатынан кейін сегіз жыл өткен соң, 1998 жылы Жапонияның Нагано қаласында өткен Қысқы Олимпиада ойындарында Олимпиадалық медальдар үшін күрестің түрі ретінде қосылды.

Әйелдер арасындағы әлем чемпионаты

1987 жылы Торонтода өткен әйелдер арасындағы әлемдік хоккей турнирі – әйелдер арасындағы хоккейден өткен алғашқы халықаралық жарыс болды, бірақ ол IIHF ұйымымен санкцияланбаған. Екі жыл өткен соң, 1989 жылы Батыс Германияда өткен IIHF Еуропа әйелдер чемпионаты IIHF санкциялаған алғашқы шара және IIHF санкциялаған Әйелдер Әлем Чемпионатына дейінгі әйелдер арасындағы алғашқы Еуропа чемпионаты саналды. Әйелдер арасындағы шайбалы хоккейден алғашқы әлем чемпионаты 1990 жылы Оттавада өткен IIHF Әйелдер Әлем Чемпионаты болды.

Жабдық

Әйелдер арасындағы жарыста ойыншылар бетін толық қорғайтын маска киюі міндетті. Барлық деңгейдегі ойыншылар жамбас қорғағышын киюі керек, ол әйелдерге арналған, көбінесе "джилл" немесе "джиллстрап" деп аталатын құрал. Мұз хокейдегі қыздар мен әйелдерге арналған басқа да қорғаныс жабдықтары әйелдер анатомиясына бейімделген, мысалы, әйелдердің кеуде аймағын қозғалысқа кедерес келтірмей қорғайтын иық қорғағыштары.

Солтүстік Америка

НХЛ – әлемдегі ең көп көрермен жинайтын және ең танымал мұзды хоккей лигасы, сондай-ақ АҚШ және Канададағы маңызды кәсіби спорт лигаларының бірі. Лига тарихы 1917 жылы Канаданың Ұлттық хоккей қауымдастығы таратылу туралы шешім қабылдағаннан кейін басталды; нәтижесінде төрт командадан тұратын Ұлттық хоккей лигасы құрылды. Лига 1924 жылы АҚШ-қа кеңейді және 1942–43 жылдары алты командаға дейін қысқарды. Бұл алты команда бүгінде «Original Six» деп белгілі. 1967 жылы НХЛ 12 командаға дейін екі есеге ұлғайып, кәсіби спорт тарихындағы ең ірі кеңейтулердің бірін жасады. Бірнеше жыл өткен соң, 1972 жылы 12 командадан тұратын жаңа лига – Дүниежүзілік хоккей қауымдастығы (WHA) құрылды және оның НХЛ-мен бәсекелестігі ойыншылардың жалақысының күрт өсуіне әкелді. 1979 жылы 17 командадан тұратын НХЛ, 21 командалық лига құру үшін WHA-мен бірікті. 2017 жылға қарай НХЛ 31 командаға дейін кеңейді, ал 2013 жылы жүзеге асырылған қайта құрудан кейін бұл командалар екі конференцияға және төрт дивизионға бөлінді. Лига 2021 жылы 32 командаға дейін кеңейді. Американдық хоккей лигасы (AHL) – НХЛ-ге өтуге ниеттенетін ойыншылар үшін негізгі дамытушы кәсіби лигасы. Оған АҚШ және Канададан 31 команда қатысады. AHL – НХЛ-нің фермалық лигасы ретінде жұмыс істейді, AHL ойыншыларының басым көпшілігі НХЛ командасымен келісімшартта. ECHL (2003–04 маусымға дейін East Coast Hockey League деп аталған) – АҚШ-тағы орта деңгейдегі екінші лига, бірнеше ойыншысы NHL немесе AHL командаларымен келісімшартта. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, НХЛ-мен байланысы жоқ үш кәсіби лига бар: Федералды перспективалы хоккей лигасы (FPHL), (LNAH) және Оңтүстік кәсіби хоккей лигасы (SPHL). U Sports мұзды хоккейі – Канаданың университеттер спортын басқаратын U Sports ұйымының қолдауымен Канада университеттері арасындағы ең жоғары деңгейдегі жарыс. Осы ойыншылар университет деңгейінде бәсекелес болғандықтан, олар бес жылдық стандартты талаптарды орындауға міндетті. Әсіресе АҚШ-та университеттер арасындағы хоккей өте танымал, ал ең үздік университеттер жыл сайынғы NCAA ерлер мұзды хоккей чемпионатында бақ сынасады. Америкалық колледждік хоккей қауымдастығы – клуб деңгейіндегі университеттер командаларынан тұрады. Канадада Канада хоккей лигасы үш ірі жасөспірімдер лигасынан тұратын бас ұйым: Онтарио хоккей лигасы, Батыс хоккей лигасы және Квебек-Маритайм жасөспірімдер хоккей лигасы. Бұл лигаларға Канада, АҚШ және Еуропадан ойыншылар тартылады. Үлкен жасөспірімдер лигасының ойыншылары 21 жасқа дейін және жалақы алмайтындықтан, әуесқойлар деп есептеледі; алайда олар стипендия алады және кәсіби лига деңгейіндегі кесте бойынша ойнайды. НХЛ әдетте көптеген ойыншыларды тікелей үлкен жасөспірімдер лигаларынан таңдайды. АҚШ-та АҚШ хоккей лигасы (USHL) – ең жоғары жасөспірімдер лигасы. Бұл лигадағы ойыншылар да 21 жасқа дейін әуесқойлар болып саналады, бірақ стипендия алмайды, бұл оларға NCAA мұзды хоккейіне қатысуға мүмкіндік береді. Профессионалды әйелдер хоккей лигасы – әйелдер хоккейіндегі клубтық жарыстың ең жоғары деңгейі. Ол 2023 жылы құрылып, 2024 жылы Канадада және АҚШ-та үш командамен дебют жасады.

Еуразия

Континентальдық хоккей лигасы (КХЛ) – Еуразиядағы ең ірі және танымал шайбалы хоккей лигасы. Лига Ресей Суперлигасының тікелей мұрагері болып табылады, ал ол өз кезегінде Кеңес лигасының мұрагері еді, оның тарихы 1940 жылдары Кеңес Одағында шайбалы хоккейді қабылдауға дейін жетеді. КХЛ 2008 жылы, негізінен Ресей клубтарымен, бірақ басқа посткеңестік мемлекеттерден де командалармен құрылды. Лига 2011–2012 маусымынан бастап Хорватия және Словакия клубтарымен бұрынғы Кеңес Одағының шегінен тысқары елдерге дейін кеңейді. Қазіргі уақытта КХЛ құрамына Беларусь (1), Қытай (1), Қазақстан (1) және Ресей (19) клубтары кіреді, барлығы 22 клуб. Еуразиядағы хоккейдің екінші дивизионы – Жоғарғы хоккей лигасы (ЖХЛ). Бұл лигада Ресейден 24 және Қазақстаннан 2 команда өнер көрсетеді. Бұл лига қазіргі уақытта КХЛ үшін ферма лигасына айналуда, бұл AHL-дің НХЛ-ге қатысты атқаратын қызметіне ұқсас. Үшінші дивизион – Ресей хоккей лигасы, онда тек Ресей командалары бар. Азия лигасы – Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея және Ресейдің Шығыс аймағынан клубтар қатысатын халықаралық шайбалы хоккей лигасы. Бұл лига Жапония шайбалы хоккей лигасының мұрагері. Еуразиядағы ең жоғары жасөспірімдер лигасы – Жасөспірімдер хоккей лигасы (МХЛ). Оған посткеңестік мемлекеттерден, негізінен Ресейден 32 команда қатысады. Бұл лиганың екінші деңгейі – Жасөспірімдер хоккей лигасының чемпионаты (MHL B).

Еуропа

Еуропаның бірнеше елінде өздерінің жоғары кәсіби лигалары бар. Көптеген болашақ КХЛ және НХЛ ойыншылары осы лигаларда кәсіби мансабын бастайды немесе аяқтайды. Швейцариядағы Ұлттық лига А, Швециядағы Швеция хоккей лигасы, Финляндиядағы SM liiga және Чехиядағы Чехия экстралигасы өз елдерінде өте танымал. 2014–15 маусымынан бастап Чемпиондар хоккей лигасы құрылды, ол бірнеше еуропалық елдердің бірінші лига командаларынан тұрады және командалардың ұлттық лигаларымен қатар жүреді. Бұл жарыс Еуропа бойынша клубтық хоккей чемпионаты ретінде өткізіледі. Жарыс Еуропа кубогының тікелей жалғасы болып табылады және 2008–09 жылғы сол аттас турнирмен байланысты. Лигадан тыс жыл сайынғы клубтар арасындағы турнирлер де бар. Маусым алдындағы турнирлерге Еуропа кубогы, Тампере кубогы және Пажулахти кубогы кіреді. Клубтар арасындағы ең көне халықаралық хоккей жарысы – Шпенглер кубогы, ол жыл сайын Швейцарияның Давос қаласында Рождество мен Жаңа жыл аралығында өткізіледі. Ол алғаш рет 1923 жылы Оксфорд университетінің мұз хоккей клубына табыс етілді. Мемориал кубогы – 20 жасқа дейінгі жасөспірімдер деңгейіндегі клубтар арасындағы жарыс, ол Канада мен АҚШ жасөспірімдер чемпионаттарының командалары арасынан жыл сайын өткізіледі. IIHF ұйымдастырған халықаралық клубтық жарыстарға Континенттік кубок, Виктория кубогы және Еуропа әйелдер чемпионатының кубогы кіреді. Әлемдік жасөспірімдер кубогы – жасөспірімдер хоккей лигаларының үздік командаларын біріктіретін жыл сайынғы турнир.

Басқа өңірлер

Австралия және Жаңа Зеландия мұз үстіндегі хоккей лигаларында сәйкесінше 9 және 5 команда өкілдік етеді. 2012 жылдан бастап, әр лиганың алдыңғы маусымдағы ең жақсы екі командасы Транс-Тасман чемпиондар лигасына қатысады. Африкада мұз үстіндегі хоккей кішкентай, бірақ дами жұпқан спорт; Африканың мұз үстіндегі хоккей ойнайтын елінде ұлттық лига болмаса да, Оңтүстік Африкада бірнеше аймақтық лигалар бар.

Ұлттық құрама сайыстары

Мұз хоккейі 1924 жылдан бері қысқы Олимпиада ойындарында ойналып келеді (ал 1920 жылы жазғы ойындарда да ойналған). Хоккей – Канаданың ұлттық қысқы спорты, ал канадалықтар осы ойынға зор құштарлық танытады. Еліміз дәстүрлі түрде Олимпиада ойындарында жеті алтын медальдің алтауын жеңіп алып, үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Алайда, 1956 жылға қарай, оның әуесқой клубтары мен ұлттық құрамалары үкіметтік қолдауға ие совет ойыншыларымен бәсекелесе алмайтын болды. КСРО 1956 жылдан 1988 жылға дейін екі алтын медальдан басқа барлық медальдарды жеңіп алды. АҚШ 1960 жылы алғашқы алтын медалін жеңіп алды. 1980 жылғы Лейк-Плэсид Олимпиадасында алтын медальді жеңу жолында американдық колледждің әуесқой ойыншылары, АҚШ-та «Мұздағы ғажайып» деп аталатын, кеңес құрамасын күтпеген жерден жеңді. 1988 жылы Калгарида өткен Олимпиада ойындарында кәсіби ойыншыларға қатысты шектеулер толығымен алынып тасталды. НХЛ он жылдан кейін қатысуға келісті. 1998 жылғы Олимпиадада НХЛ ойыншылары толыққанды қатысты, олар ойындар барысында өз қызметін тоқтатты және 2018 жылға дейін келесі ойындарда да осылай істеді. 2010 жылы Ванкуверде өткен Олимпиада НХЛ ойыншылары қатысқаннан кейін НХЛ қаласында алғаш рет ұйымдастырылды. 2010 жылғы Олимпиада алғаш рет НХЛ мөлшеріндегі мұз айдынында өтті, ол IIHF стандартынан кішірек. IIHF мүше федерацияларын ұсынатын ұлттық құрамалар жыл сайын IIHF шайбалы хоккейден әлем чемпионатында бақ сынасады. Құрамалар әрбір федерациямен, әуесқой немесе кәсіби мәртебесіне қарамастан, қолжетімді ойыншылардан іріктеледі. Көктемде өтетін турнир жыл сайынғы НХЛ Стэнли кубогының плей-офф кезеңімен бірге өтеді, сондықтан көптеген үздік ойыншылар турнирге қатыса алмайды. IIHF турнирінде ойнайтын көптеген НХЛ ойыншылары плей-оффқа дейін немесе бірінші раундта шығарылған командалардан шығады, ал федерациялар турнирге дейін клубтары шығарылғаннан кейін ойыншылардың қатысуына мүмкіндік беру үшін бос орындарды сақтап қалады. Көп жылдар бойы турнир тек әуесқойлар арасында өткізілді, бірақ бұл шектеу 1977 жылдан бастап алынып тасталды. 1972 жылғы Саммит сериясы және 1974 жылғы Саммит сериясы, ең жақсы канадалық және совет ойыншыларын IIHF шектеулерісіз ұйымдастырған екі серия үлкен жетістікке ие болды және Канада мен КСРО арасындағы бәсекелестікті қалыптастырды. Әуесқой немесе кәсіби мәртебесіне шектеулерсіз, ең жақсылардың ең жақсыларына арналған турнирден кейін Солтүстік Америкада бес Канада кубогы турнирі өткізілді. Сондай-ақ, екі НХЛ-ге қарсы КСРО сериясы өткізілді: 1979 жылғы Challenge Cup және Rendez vous '87. Кейіннен Канада кубогы Хоккей әлем чемпионаты болып өзгерді, ол 1996, 2004 және 2016 жылдары өткізілді. АҚШ 1996 жылы, ал Канада 2004 және 2016 жылдары жеңіске жетті. 1990 жылғы әйелдер арасындағы алғашқы әлем чемпионатынан бері он бес турнир өткізілді. Ақырында, UM жариялаған 113 411 көрермен саны стадион тарихындағы ең көп көрермен саны (футболды қоса алғанда) болды, осы кезде үйде ойнаған «Вулверинс» командасы 5:0 есебімен жеңіске жетті. Гиннес рекордтар кітабы стадионға кірген билеттердегі жанкүйерлердің нақты санын пайдаланып, 104 173 билет сатылғанын хабарлады. Бұл рекорд 2014 жылғы НХЛ қысқы классикасында, сонымен қатар Мичиган стадионында, үй командасы ретінде «Детройт Ред Уингс» және қарсылас команда ретінде «Торонто Мейпл Лифс» 105 491 көрерменмен жарық көрді. НХЛ Стэнли кубогының плей-офф ойынына қатысу рекорды 28 183 адамды құрайды, ол 1996 жылдың 23 сәуірінде «Тампа Бей Лайтнинг» – «Филадельфия Флайерс» ойыны кезінде «Thunderdome» стадионында тіркелді. Кәсіби әйелдер ойынына қатысу рекорды 2024 жылдың 20 сәуірінде Монреальдегі «Белл орталығында» 21 105 адам жиналғанда, Монреаль және Торонто командалары арасындағы PWHL ойынында жаңа рекорд тіркелді.

Халықаралық мәртебе

Мұз хоккейі Канадада, Орталық Еуропада, Шығыс Еуропада, Солтүстік Еуропада және АҚШ-та ең көп танымал. Мұз үстіндегі хоккей – Канаданың ресми ұлттық қысқы спорты. Сонымен қатар, мұз үстіндегі хоккей Беларусь, Хорватия, Чехия, Финляндия, Латвия, Ресей, Словакия, Польша, Швеция және Швейцариядағы ең танымал қысқы спорт түрі болып табылады. Солтүстік Американың Ұлттық хоккей лигасы (NHL) ерлер мұз үстіндегі хокеінің ең жоғары деңгейі және әлемдегі ең күшті кәсіби хоккей лигасы. Континентальдық хоккей лигасы (КХЛ) – Ресейде және Шығыс Еуропаның көп бөлігіндегі ең жоғары лига. Халықаралық шайбалы хоккей федерациясы (IIHF) – халықаралық мұз үстіндегі хоккейдің ресми басқарушы органы, IIHF халықаралық турнирлерді ұйымдастырады және IIHF әлемдік рейтингін сақтайды. Дүние жүзі бойынша Халықаралық шайбалы хоккей федерациясының 83 мүше ұлттық қауымдастығы бар, олардың ішінде 60 толық мүше, 22 қауымдас мүше және бір серіктес мүше бар. Халықаралық жарыстарда алты елдің ұлттық құрамалары басым: Канада, Чехия, Финляндия, Ресей, Швеция және АҚШ. Олимпиада ойындарындағы ерлер арасындағы барлық 69 медальдың тек жетісі осы елдердің біріне (немесе олардың екі алдағысына: Ресей үшін КСРО-ға және Чехия үшін Чехословакияға) берілмеген. Жыл сайынғы мұз үстіндегі хоккей әлем чемпионатында 201 медальдың 177-сі осы алты елге берілді; Канада ең көп алтын медаль жеңіп алды. "Үлкен алтылыққа" кірмейтін командалар 1953 жылдан бері екі жарыста да барлығы тоғыз медаль жеңіп алды. Хоккей әлем кубогын Ұлттық хоккей лигасы және Ұлттық хоккей лигасы ойыншылар қауымдастығы (NHLPA) ұйымдастырады, бұл IIHF басқаратын жыл сайынғы әлем чемпионаттарынан және төрт жылда бір рет өткізілетін Олимпиада турнирінен өзгеше. Әлем кубогы ойындары IIHF ережелері емес, NHL ережелері бойынша өтеді, және турнир NHL маусымы басталар алдында өтеді, бұл NHL-дың барлық ойыншыларының қатысуына мүмкіндік береді, ал әлем чемпионаттары NHL-дың Стэнли кубогы плей-офтарымен бір уақытта өтеді. Сонымен қатар, барлық 12 әйелдер Олимпиада медалі және 36 IIHF әйелдер әлем чемпионаты медалі "Үлкен алтылықтың" біріне берілді. Канада ұлттық құрамасы немесе АҚШ ұлттық құрамасы екі турнирдің де барлық алтын медальдарын жеңіп алды.

Ел бойынша тіркелген ойыншылардың саны

Тіркелген хоккейшілердің саны, соның ішінде ерлер, әйелдер және жасөспірімдер, тиісті елдердің федерациялары ұсынған. Бұл тізімге 2024 жылдың ақпан айына қарай 1000-нан астам тіркелген ойыншылары бар 82 ИИХФ мүше елдің 36-сы кіреді. Ел Ойыншылар Халық санына шаққандағы үлес%556,9290.164%548,8001.415%101,8190.070%73,5850.693%59,1451.067%32,2290.366%27,0780.258%23,7170.028%19,9880.016%19,4670.030%11,8290.204%11,6180.212%11,2770.017%10,8760.001%10,3350.109%9,9700.051%8,8590.484%8,4770.083%7,5570.084%6,1380.023%5,9440.101%5,3410.015%5,1360.009%3,9280.010%3,6840.007%3,5520.020%2,9030.025%2,8800.043%2,3470.045%2,0730.010%1,8440.000%1,5950.006%1,5910.002%1,4450.053%1,3040.099%1,1430.002%

Көлдегі хоккей

Пул-хоккей – мұз үстіндегі хоккейдің бір түрі. Ол көбінесе қыс айларында көлдерде, тоңдырғыштарда және жасанды ашық мұз айдындарында бос ойын түрінде тамашаланады. Хоккейшілер арасында көлдік хоккейді көбінесе "шайн" деп атайды. Оның ережелері дәстүрлі хоккейден өзгеше: соққы жасауға рұқсат жоқ және ату мүмкіндігі шектеулі, сондықтан коньки тебу, доғарымен жұмыс істеу және пас беру дағдыларына басымдық беріледі. 2002 жылдан бері Әлемдік көлдік хоккей чемпионаты Канаданың Нью-Брансуик провинциясындағы Тобик аңғарындағы Роулстон көлінде өткізіліп келеді. 2006 жылдан бері АҚШ-тың көлдік хоккей чемпионаты Миннеаполис, Миннесота қаласында, ал Канаданың ұлттық көлдік хоккей чемпионаты Онтарионың Хантсвилл қаласында ұйымдастырылады.

Слет хоккейі

Следж-хоккей – физикалық мүмкіндігі шектеулі ойыншылар үшін ойлап табылған шайбалы хоккейдің бейімделу түрі. Ойыншылар саналарда отырып, мұзда жылға беруге көмектесетін арнайы хоккей таяғын пайдаланады. Бұл спорт 1960 жылдардың басында Швецияда құрылды және шайбалы хоккейге ұқсас ережелер бойынша ойналады.

Танымал мәдениетте

Мұз үстіндегі хоккей Канаданың ресми қысқы спорты болып табылады. Көптеген кәсіби спорт түрлерінің бірі ретінде танымалдылығының арқасында, мұз үстіндегі хоккей канадтық және американдық халық мәдениетіндегі көптеген фильмдерге, телешоуларға және әндерге шабыт берді.